
Aby uchronić się od ciężkich prac fizycznych, każdy starał się za wszelką cenę urządzić gdzieś w biurze. A zrobić to można było, mając chociaż trochę owego środka, co to wszystko otwiera – pieniędzy, bowiem i tu, jak to zresztą i wszędzie, decydowała o wszystkim wszechwładna Pani Protekcja, zwana przez nas po prostu „Blat”. Nic przeto dziwnego, że pracowali w szpitalu przeważnie ludzie, nie mający z medycyną nic wspólnego, pomimo, iż i wykwalifikowanych medyków na Sołowkach nie brakowało.
Parę faktów najlepiej to zilustruje. Niejaki M. Brusułowski – ongiś handlarz brylantami i spekulant, był tu kierownikiem największego ambulatorium I oddziału. Mając silne plecy i spryt, rozdawał (oczywiście za grube pieniądze) posady zwalniające od ciężkich prac, na czym robił niezłe interesy. Prawnik z zawodu N. Żydkow kierował szpitalem w Muksulmie, a były sprzedawca mydeł toaletowych i perfum Walman był naczelnym kierownikiem ambulatorium na robotach leśnych. Ci to „konowale” tysiące ofiar mają na swoich sumieniach.
Oprócz głównego szpitala I oddziału i podporządkowanego mu szpitala w Kiemi istniały pomniejsze szpitaliki, zwane „stacjonarami”, w II, III, V i VI oddziałach, kierowane przez średni personel o chorobach i leczeniu nie mający zielonego pojęcia.
Szpital główny
Szpital główny na 80 łóżek mieścił się w byłej kaplicy, pokojach ihumena i kilkunastu celach mniszych. Zazwyczaj chorych było tu znacznie więcej niż miejsc; szczególnie wiosna i jesień obfite były w pacjentów. Urządzenie szpitala było wystarczające, lecz na znacznie mniejszą liczbę chorych. To też nie wszyscy jeszcze za życia mogli doczekać się wolnego miejsca w szpitalu, wielu było takich, że trafiało do niego juz po zgonie, jedynie w celu spisania aktu śmierci. Tacy umierali na pryczach w kompanii.
Podczas epidemii tyfusu plamistego w r. 1926 szpital nie tylko nie mógł pomieścić chorych w salach, lecz brak było miejsc nawet na korytarzach. Wówczas na propozycję lekarza Kaca urządzono kilka specjalnych baraków, a w obawie by tyfus nie wdarł się do szeregów wojska, władze zarządziły ścisłe kwarantanny i dezynfekcję. Powstał nawet projekt dawania bielizny i ubrania dla najbardziej zaniedbanych, lecz skończyło się to tylko na chęciach. Półtora tysiąca osób padło wówczas ofiarą tyfusu, który grasował we wszystkich oddziałach katorgi, czyniąc straszliwe spustoszenia.
Poza tą straszną plagą, która wkrótce przeszła, inna – niemniej straszliwa – gruźlica stale grasowała. Oprócz ogólnych okropnych warunków wilgotne powietrze morza Białego znacznie pomagało szerzeniu się zarazy. W straszliwy też sposób szerzyły się t. zw. galopujące suchoty, które szczególnie na wiosnę i w jesieni pochłaniały wiele ofiar z pośród tych, którzy wracali z prac leśnych i Uchty.
Zimą natomiast najwięcej leżało w szpitalu ofiar mrozów oraz brudów, które powodowały gangrenę i zakażenie krwi.
Wprawdzie wiele by można zrobić w szpitalu nie tylko dla ulżenia losu więźniów, ale i dla ocalenia niektórym życia, jednak wśród lekarzy brak było chęci, a przede wszystkim cywilnej odwagi, by śmiało stawić czoła polityce sowieckiej, zmierzającej do „cichego” uśmiercenia możliwie największej ilości skazańców.
Bo czyż nie świadomym skazaniem na śmierć była np. decyzja komisji lekarskiej z jesieni 1926 r. przeniesienia nawpół inwalidów z III grupy do IV?! Powołana ad hoc komisja w składzie lekarzy: Horowica, Kaca i Sacharowa sankcjonowała wszystkie wymagania administracji. Po kilku dniach ze skurczonymi od szkorbutu nogami i ostrymi objawieniami gruźlicy wszyscy oni zostali posłani na lądowe prace leśne. Albo czyż nie świadomym morderstwem była odmowa przyjęcia „samorubów” (o których poniżej) do szpitala i dalsze zmuszanie ich do pracy?!
Był tu taki stosunek do człowieka, że tylko w ten sposób mogę go określić: gdyby na Sołowkach było 25.000 Anglików, Francuzów, Polaków czy też członków innego zachodniego narodu, a nie Rosjan, owa impreza sowiecka skończyłaby się szybko, bo – albo owe 25 tysięcy porwałoby pewnego pięknego poranku czy wieczora za drągi, kamienie i t. p. „broń” i po rozbrojeniu dozorców rozgromiłoby czerwoną dywizję, a następnie na stojących u brzegów statkach i łodziach zbiegło za granicę (zresztą stąd niedaleką) – albo pod kulami kulomiotów wyginęło co do nogi. Bo tylko niewolnicza dusza rosyjska mogła znosić te wszystkie okropieństwa!
Oto typowy obrazek: w VIII oddziale na Wiszerze (Ural) na trzech piętrach prycz gnieździ się mrowisko ludzkie. Brud, smród, miliony pluskiew i wszy. Chory bredzi w gorączce już od kilku dni, zrywa się, pada, gryzie tych, którzy starają się mu czymś dopomóc. Meldunki o ciężkiej chorobie więźnia i konieczności zabrania go do szpitala, lekceważąco są zbywane milczeniem. Tymczasem psychoza nieprawdopodobnie działa na otoczenie. Wskutek krzyków i jęków chorego parę osób dostaje ataków szału, kilka innych, z powodu niespanych nocy, zapada na zdrowiu i też bredzi po nocach. Wreszcie po kilku dniach zjawia się felczer (o lekarzu nie ma mowy). Sanitariusz włazi na pryczę i melduje felczerowi o stanie zdrowia chorego. Jeżeli ten jeszcze żyje, pozostaje na dawnym miejscu – może za parę dni zabiorą go do szpitala – jeżeli już skonał, trupa zrzuca na podłogę, skąd powędruje on do szpitala… by tam spisać protokół zgonu.
Nierzadkie też były i takie wypadki, że za martwych brano jeszcze żywych. „Przyjacielu, ja jeszcze żyję!” – oto jedyna ich błagalna modlitwa, może wypowiedziana na tym świecie po raz ostatni. Gorzej natomiast było, jeżeli nie zdążył wymówić tych słów przed upadkiem z pryczy na ziemię. Wówczas milczał na wieki.
Tak postępowali więźniowie w jedynej pod słońcem katordze, gdzie taki sam więzień rozporządzał życiem i losem drugiego więźnia, a administracja szczuła jednego przeciw drugiemu, by tym samym mocniej zacisnąć pętlę na szyjach wszystkich.
(D. c. n.)
Franciszek Pietkiewicz
„Kurier Wileński” nr 29 (2271), 6 lutego 1932 r.











