Die Elster auf dem Galgen. Auszüge
Ich lebe noch gar nicht so lange in dieser Hafenstadt, aber, so hat jemand einmal treffend bemerkt, die im Ausland verbrachte Zeit hat ein ganz anderes Gewicht. In einem Monat erlebt man ein Jahr. Entsprechend altert man schneller. Außerdem vertue ich mich hier, einmal aus dem Gefängnis des Kalenders in die Freiheit entlassen, häufig im Datum und wache bald als Sechzigjähriger, bald als Sechzehnjähriger auf.
Hier kommen Briefe und Postboten. Es macht Freude, einen Umschlag aus dem Briefkasten zu holen. In dieser Stadt konnte ich endlich für mich in Worte fassen, worin sich ein elektronischer Brief von einem, sagen wir lebendigen, unterscheidet. Einen lebendigen Brief zu bekommen, ist wie in einem Dreispänner durch die Stadt zu fahren, anstatt in der U-Bahn durchzurauschen. Das ist übrigens auch eine Antwort auf die Frage, was ich hier treibe. Ich fasse in Worte. Nicht nur ein Augenpaar beginnt da gut tausend Kilometer von hier entfernt zornig zu funkeln. Wir sind hier ... und er ist da ... Zeit etwas nach Hause zu schreiben.
Nach einstündigem Herumirren in der Wohnung finde ich endlich einen freien Bogen Papier. Ich habe nichts zu schreiben, deshalb beginne ich mit dem „Wahnhirnweis„. Es macht genausoviel Freude „Wahnhirnweis„ zu schreiben, wie Post aus dem Briefkasten zu holen. „Wahnhirnweis„ schreibe ich also in großen Lettern und weiter in einem fetten schwarzen Kasten: „Werte Genossen, die ihr die rückseitige Verschlusslasche dieser Briefversandverpackung vor der Zustellung an den Empfänger einer planmäßigen, zielgerichteten, allseitigen und umfassenden Aufdampfung zuführt. Zwecks Verhinderung einer Vergiftung mit dem negativ dekadenten Geist der Bourgeoisie sowie weiterer schädlicher Auswirkungen und Folgen hat die ohne Zeitverzug durchzuführende Stempelung dieses operativ angefallenen Materials sowie seine exakt und termingerecht zu realisierende Verbringung an die genannte Anschrift umgehend zu erfolgen.„ In jedem anderen Land sind diese Botschaften längst nicht mehr aktuell, in meinem schon. Der „Wahnhirnweis„ sieht ziemlich eindrucksvoll aus, schon habe ich keine große Lust mehr weiterzuschreiben. [...]
Asyl — orientalisch süß dieses Wort, wie ein Klumpen Rosinen, wie kandierter Ingwer, klebt am Gaumen und ist schlecht für die Zähne.
Ich betrachtete die anderen Ausländer, die wie ich in diesem Märchenland vorübergehend Zuflucht gefunden haben, und ich wurde das Gefühl nicht los, dass der Unterschied zwischen uns im Grunde viel tiefer lag als auf der Ebene von Sprache, Lieblingsgericht oder Augenform. Und ich benötigte gar nicht so viele Gauloise-Schachteln, um das Wesen dieses Unterschieds zu ergründen.
Sie sind als Kämpfer gekommen, mit dem festen Glauben im Gepäck, dass die Freiheit ihre ferne, wilde und für die Menschen hier fast irreale Heimat erreichen würde. Dort, in jener Heimat, wird ihre Abwesenheit in irgendeiner Form empfunden, bisweilen sogar als äußerst schmerzlich, man wartet dort wirklich auf sie, sie fehlen dort wirklich. Ihre Landsleute, die für diese Exilanten die Stellung halten, die in der Hölle ausharren, verstehen dennoch, dass die Exilanten ein Schatz sind, den man lieber eine Zeit lang an einem sicheren Ort verwahrt, um ihn später vollständig nutzen zu können. Heutzutage ist es sogar durchaus möglich, Unabhängigkeitskundgebungen zu steuern und samtene Revolutionen zu organisieren, ohne sein Büro im Herzen des freien Europas zu verlassen. Das Exil hindert niemanden daran, Smileys zu verschicken. Und es hängt allein von dem Menschen am Computer ab, ob die Kundgebungen und Revolutionen über die virtuelle Welt hinausreichen.
Die Exilanten finden hier praktisch in jeder Stadt Landsleute, bei denen sie sich ausheulen können, auf deren Schultern sie sich stützen können, bis die Versicherung geregelt ist, Landsleute, mit denen man sich abends gemütlich auf einen Hund oder eine Schale gebratener Heuschrecken treffen, Wodka trinken, hundert Euro leihen, offen sprechen kann.
Mit denen, die aus meinem Land gekommen sind, ist das ganz anders. Unsere Abwesenheit berührt unsere Heimat weder warm noch kalt, wir könnten hundertmal für ein Jahr ins Exil gehen und zurückkommen, ohne dass es jemand merken würde. Alles geht seinen Gang: Baby-Boom, Bau-Boom, der Boomerang des schlichten, menschlichen Glücks. Wir sind Einzelerscheinungen, Verstoßene, dort hat uns niemand wahrgenommen, hier nimmt uns auch niemand wahr. Wenn du dich in deiner Heimat als Spion gefühlt hast (und du warst dort ein Spion, weil du gelebt hast, als fürchtetest du ständig, enttarnt zu werden, weil du behandelt wurdest, als arbeitetest du für einen ausländischen Geheimdienst), warum sollte man dann hier auf dich hören? Daher bedeutet die Einladung ins Land der Windkraftanlagen nicht sosehr Unterstützung von Freiheitskämpfern, sondern eher Wohltätigkeit, Barmherzigkeit und Sozialhilfe. Vielleicht hat man die Falschen eingeladen? Nein, genau die Richtigen, andere gibt es in unserer Heimat nämlich nicht. Man hat uns gerettet, und dafür müssen wir dankbar sein, man hat uns uns selbst und unserer Einsamkeit überlassen, hat uns die Angst davor genommen, dass man uns für die Anmaßung, im Lande der absoluten Freunde einsam sein zu wollen, zur Rechenschaft ziehen könnte. Man hat uns aufgefangen und hält uns hier als Kämpfer, obwohl wir schon längst die Hoffnung aufgegeben haben, wir könnten etwas ändern.
Spione. Ja, in dem Land, das ich verlassen habe, war alles einfach, wie im Krieg. Es gab uns und es gab sie, sie waren unverhältnismäßig viele, dafür waren wir besser.
Mein Bekannter R., den seine finsteren Machenschaften ab und zu in meine nördliche Stadt führen, hört sich das alles an und grinst. Er weiß doch genau, dass mich kein „wir„ wirklich interessiert, sondern dass es mir nur um mich selbst und um Vieranika geht. Ich hatte einmal den dummen Versuch unternommen, ihm von ihr zu erzählen. „Deine Alte hat dich sitzen lassen, verstehe„, hatte er damals eher teilnahmslos konstatiert, und jetzt grinst er und sagt:
„Kein Problem, ich bring dir demnächst einen echten Fighter mit. Die Burschen haben eine Jugendorganisation gegründet. Sie sind noch jung, das geht bei ihnen nicht ohne Romantik, also haben sie sich ‘Rächer’ genannt ... Revolutionäres Feuer in den Augen. Aber ein guter Junge, einer von uns, der ist recht ... Und im Unterschied zu uns fühlt er sich als Herr im eigenen Land. Von der Jugend können wir was lernen. Für das Eigene einstehen, sich nicht unterkriegen lassen. Die zeigen’s unserem Regime noch, da kannst du aber drauf wetten. Wie sieht’s aus, hast du dir’s überlegt, kommst du mit? Nach der Heimat sehen? Oder...„
Oder.
„Musst du selber wissen. Aber was du hier machst, versteh ich nicht. Was treibst du hier eigentlich?„ fragt R. und fährt ohne eine Antwort abzuwarten in die Heimat, dorthin, wo Vieranika langsam meine Augenfarbe vergisst.
Was treibe ich hier? Die Zeit vergeht, und ich finde keine Antwort auf diese Frage, nicht einmal für mich selbst. Das Einzige, was mir einfällt und was im Moment wohl der Wahrheit am nächsten kommt, ist — ich blicke von hier aus zurück. Und als wäre ich einen Schritt von dem Gemälde zurückgetreten, sehe ich mehr, als ich zu Hause bemerkt habe.
Zum Beispiel sehe ich jetzt endlich die Elster. Früher habe ich nur den Galgen gesehen.
Frank, mein Führer durch die Gassen und Winkel des Lebens hier, hat mir einmal von dem berühmten „Hufeisen„ erzählt, einem raffinierten Schaubild, an dem abzulesen ist, wie sich die Stimmungslage eines Menschen verändert, der im Ausland lebt. Zuerst wirkt alles interessant und positiv und du sagst: „Genau, wie ich es mir erträumt hatte, das reine Paradies. Und mit den Schwierigkeiten werde ich schon fertig, wie denn auch nicht in einem Land, wo dir alle zulächeln.„ Wenn der Ausländer dann keine Anstalten macht, eine Rückfahrkarte zu lösen, begreift er langsam, dass man ihn zunehmend wie einen normalen Menschen behandelt und nicht mehr wie einen lieben Gast, und ab diesem Punkt verfinstert sich das Bild rasant, du fühlst dich fremd und unnütz. Aber es kommt die Zeit, da die Verben sich dir gefügig beugen und du diese Stadt ohne Scham die deine nennst und das unumstößliche Gesetz des menschlichen Zusammenlebens dir unausweichlich und zur gegebenen Zeit zwei bis drei Bekannte beschert, die gegen diesen Status nichts einzuwenden haben, während aus dem Rest der undurchsichtige Volksstamm der Passanten, Beamten und Verkäufer wird. Die Finsternis stört dich nicht mehr, das Licht hat kein Interesse an dir, alles ist grau und annehmbar, du hast dich eingerichtet.
Jeder normale Mensch muss, wenn er sein Leben im Ausland anhand dieses Schaubilds analysieren möchte, bei diesem „Hufeisen„ landen, allenfalls der Krümmungsgrad fällt bei unterschiedlichen Menschen unterschiedlich aus. Bei mir kam eine Gerade heraus, die noch dazu über dieser Landebahn des zeitweiligen Exils demonstrativ herausfordernd ansteigt.
„Das ist in Ordnung„, versuchte mich Frank zu beruhigen. „Mach dir keine Gedanken, du hast alles noch vor dir.„
Aber mir gefällt hier wirklich alles. Bald werde ich mir hier fremd und unnütz vorkommen, aber auch dafür werde ich dankbar sein. Es regnet jetzt den dritten Monat. Mir gefällt dieses Macondo des Nordens. Mir gefällt alles hier.
„Was musst du ständig in fremden Betten schlafen, kannst du nicht mal zu Hause bleiben?„ hatte mich meine Mutter wütend gefragt, als ich achtzehn war. Seitdem ist einige Zeit vergangen, aber ich schlafe noch immer in fremden Betten, ziehe oft um, und bei jeder neuen Wohnung erfüllt mich das Bewusstsein, dass ich auch dieses Heim bald wieder werde verlassen müssen, mit einer seltsamen Zufriedenheit. Es regnet, Schnecken kriechen an meinem Fenster hoch, Auto um Auto fährt draußen vorbei, der Lärm schwillt jede Sekunde an und verebbt wieder, und plötzlich wird mir sonderbar klar, das sich mit jedem dieser Geräusche mein Leben ein Stück verkürzt.
Aus dem Belarussischen von Thomas Weiler
Alhierd Bacharevič: Die Elster auf dem Galgen. Aus dem Belarussischen von Thomas Weiler. Leipziger Literaturverlag 2010. ISBN 978-3-86660-104-8. www.leipzigerliteraturverlag.de
Нямецкі пераклад рамана «Сарока на шыбеніцы» Альгерда Бахарэвіча (Логвінаў 2009) выйшаў у 2010 годзе.
Alhierd Bacharevič - geb. 1974 in Minsk, Schriftsteller und Übersetzer deutschsprachiger Literatur (u. a. Hans Magnus Enzensberger, Jan Wagner, Hanns Heinz Ewers, Brüder Grimm). Mitbegründer der avantgardistischen Gruppen Bum-Bam-Lit und SCHMERZWERK. Veröffentlichungen in den wichtigsten belarussischen Literaturzeitschriften sowie im Verlag Łohvinaú, 2009 erschien bei Halijafy Bacharevičs Übersetzung von Wilhelm Hauffs „Das kalte Herz„ mit einem als Nachwort des Übersetzers getarnten Roman. Bacharevič war Stipendiat am Internationalen Haus der Autoren in Graz, am Literarischen Colloquium Berlin, bei der Hamburger Stiftung für politisch Verfolgte und beim P.E.N.-Zentrum Deutschland. Auf Deutsch erschienen Erzählungen u. a. in den Zeitschriften Schöngeist, Lichtungen und Ostragehege, außerdem 2010 der Roman „Die Elster auf dem Galgen„ im Leipziger Literaturverlag.
Thomas Weiler — geb. 1978, nach „Anderem Dienst im Ausland„ in Minsk und Übersetzerstudium in Leipzig, Berlin und St. Petersburg seit 2007 als freier Übersetzer aus dem Russischen, Polnischen und Belarussischen in Karlsruhe, Mitglied des Verbandes deutschsprachiger Übersetzer (VdÜ). Übersetzungen publizistischer, geisteswissenschaftlicher und belletristischer Texte für die Zeitschriften „Osteuropa„, „Transit. Europäische Revue„, „Eurozine„, „Ostragehege„, „Annus Albaruthenicus„ und verschiedene Anthologien. Übersetzungen zeitgenössischer belarussischer Lyrik für lyrikline.org. Belarusbezogene Beiträge für die Zeitschrift P+. Eurozine-Reviews der Zeitschriften „Dziejasłoú„ und „ARCHE„.
Гульня ў пазлы. Складзі „Беларусь”
Нашай мове зноў бракавала грошаў. З-за іх недахопу, беларускамоўны варыянт кнігі „Belarus inside out Беларусь знутры і звонку” так і не пабачыў свет.1 Ужо гэтая акалічнасць магла бы стаць падставаю, каб адразу адсунуць гэтую брашуру. Тым не менш вельмі разнабаковыя, часам занадта прэтэнцыёзныя пытанні, якія ставілі ўдзельнікі праекту прымусілі пазнаёміцца са зместам тых рэфлексій і „знаходак”, якія зафіксавалі на старонках дадзенага выдання яго суаўтары.
Звернем найперш увагу на пералік пытанняў, вакол якіх ідзе большасць разважанняў. Для гэтага працытуем саміх рэдактараў: Ці сапраўды выгнаньне можа быць спадчынным? Ці добрая ідэя — ператварыць Менск у музэй савецкай архітэктуры? Што засталося ад вялізнай сыстэмы балотаў — якія калісьці займалі траціну тэрыторыі Беларусі — пасьля дзесяцігодзьдзяў мэліярацыі? Якая цана бясплатнай вышэйшай адукацыі? Ці памірае беларуская вёска, ці яе вяртаюць да жыцьця маладыя сем’і, якія пераяжджаюць у нядаўна заснаваныя эка-вёскі? Як сёньня жывецца ў Беларусі жанчынам на пэнсіі? Хто тыя маладыя, добра адукаваныя грамадзкія культурныя актывісты, якія фармуюць сёньняшняе аблічча гэтай пост-савецкай краіны — у рамках палітычных абмежаваньняў, па-за імі і насуперак ім? Ці існуе сёньня беларуская ідэнтычнасьць?. Збольшага — гэта пытанні рытарычныя. І як паказвае змест адказаў на іх, побач са згаданымі думкамі можна паставіць яшчэ столькі ж іншых, не менш аргументаваных. Узнікае пытанне — у чым сэнс гэтай кнігі? Што новага яна дасць англамоўнаму чытачу ў яго ведах пра маю краіну?
Стылістыка і змест тэкстаў моцна нагадвае матэрыялы газет і моладзевых перадач часоў „перабудовы” у 80-я гг. ХХ ст., калі на ўчора забароненыя тэмы стала можна казаць. Як вынік — катэгарычнаць, радыкальнасць, павярхоўнасць, безапеляцыйнасць. З максімалізмам можна пагадзіцца — гэта ўзроставае. Іншае сёння выглядае недарэчным. Занадта шмат ўжо вядома, надрукавана. Напраўду кажучы — і забыта, таксама ўжо шмат.
Падыход да разгляду шэрагу пытанняў прадказальна-банальны. Гэта — клішэ: „размеркаванне” у сістэме вышэйшай адукацыі, савецкія „радзімыя знакі” архітэктуры Менска, стан пенсіянераў, мазаічны менталітэт людзей пост-савецкага перыяду, меліярацыя і яе экалагічныя і дэмаграфічныя наступствы, помнікі культуры і гісторыі , да якіх усё ніяк не даходзяць рукі чыноўнікаў, аграгарадкі, беларуская мова, якая выступае элементам ўзроставага супраціву рускамоўнаму свету дарослых.
Рэфрэнам кнігі праходзіць думка пра несавецкасць пакалення Y.
З усяго, што пішацца пра краіну неабыякава, заўсёды чакаеш глыбіні, аналізу, грунтоўнасці і ўзважанасці высноваў. Тым больш, што сама канцэпцыя кнігі мне вельмі блізкая, бо як настаўнік, як на працягу амаль двух дзесяцігоддзяў назіраю якраз за гэтым пакаленнем Y, працую, супрацоўнічаю з яго прадстаўнікамі. На сёнешні дзень мы сапраўды маем пакаленне 17-30-гадовых, для якіх савецкая рэчаіснасць не з’яўляецца вызначальнай ў фарміраванні асобы. Яны яе амаль не бачылі. Таксама пэўным феноменам часу з’яўляецца тое, што маладыя людзі ў Беларусі, якія выйшлі з постсавецкай школы, з’яўляюцца носьбітамі іншых гістарычных ведаў, чым іх бацькі. Школа — з’ява масавая, і ў галавах большасці застаецца тое, што паўтараецца ўздагон слоў настаўніка з іншых крыніцаў інфармацыі. Звестак пра гістарычныя перыяды ВКЛ, Рэчы Паспалітай, нацыянальны рух савецкія вучні не чулі. Цяперашнія — менавіта іх атрымліваюць на ўроках айчыннай гісторыі. У галовах бліжэйшых пакаленняў людзей розная мінуўшчына адной і той жа краіны. Гэта нельга скідваць з уліку, калі спрабаваць разумець так званае пакаленне Y.
Хачаца нагадаць некалькі ацэначных меркаванняў розных аўтараў кнігі, якія разам фарміруюць рысы партрэта пакалення Y. Кожнае з гэтых меркаванняў слушнае і адачасова патрабуе каментарыя. Зразумела, што выбранае з дадзенай кнігі — не адзіныя думкі і меркаванні, але яны найбольш выразныя, ключавыя, найбольш часта згадваюцца на яе старонках.
Беларусь — адзіная ў Еўропе краіна, дзе трымаюць кантроль над лёсам дыпламаваных спецыялістаў. Гэта так, калі не мець на ўвазе, што розніца паміж беларускай вёскай і горадам бесконца большая , чым ў краінах „залатога міліярду”. Зразумела, што прасцей за ўсё адміністратыўна-фінансава прымусіць выпускніка сталічнага ВНУ пачынаць сваю кар’еру ў глыбінцы. Бесконца складаней зрабіць умовы, каб выхаванец сам захацеў працаваць у сябе на малой бацькаўшчыне, ўпэўнены ў перспектывах для сябе і сваіх будучых дзяцей. У савецкі час ідэалагічная прапаганда часта згадвала пра праблему сацыяльнага, культурнага і эканамічнага разрыву паміж вёскай і горадам. Фармуляваліся амбітныя задачы па яго ліквідаванню. Цяпер пра гэту праблему згадваецца рэдка, а разрыў стаў яшчэ большым.
— Савецкая мінуўшчына не з’яўляецца прадметам разважанняў маладых ў 2009 годзе. Гэтую выснову мала ўсведамляюць тыя кіраўнікі розных узроўняў, якія бесконца апелююць да савецкіх аўтарытэтаў, схематычна заклікаючы моладзь да публічных праяваў пашаны да савецкіх каштоўнасцяў, забываючы старажытную мудрасць пра тое, што „нельга двойчы ўвайсці ў адну і тую ж раку”.
— У мінулым стагоддзі Беларусь, змянілася ад аграрнай да індустрыяльнай краіны, тым самым традыцыі таксама змяніліся. Адна з галоўных асаблівасцяў нашай краіны ў гэтай трансфармацыі — у тым, што разам з аграрным сацыяльна-эканамічным складам з-за шэрагу гістарычных акалічнасцяў ў найноўшы беларускі індустрыяльны горад не перацякла з вёскі „беларускасць”. Даганяючы іншыя краіны ўжо нават у пост індустрыяльным, інфармацыйным грамадстве, Беларусь павінна адначасова вырашаць невырашаную задачу індустрыяльнага грамадства — стаць нацыянальнай краінай. А ХІХ стагоддзе нацыяналізму ўжо мінула.
— Я спрабую больш вучыцца, працаваць, браць удзел у міжнародных праектах, вандраваць, займацца спортам, у той час , калі большасць жанчын майго ўзросту ўжо маюць дзяцей і большасць часу знаходзяцца на кухні. З пункту гледжання бацькоў гэты, другі варыянт — найбольш прыдатны для жанчыны. Даволі значны раздзел кнігі прысвечаны дэмаграфічным пераменам ў найноўшым беларускім грамадстве, крыніцамі якіх сталі як перамены ў эканамічным ладзе, так і інфармацыйная рэвалюцыя, якая літаральна агламошыла большасць савецкага насельніцтва каштоўнасцямі эмансіпэ, побытавымі традыцыямі буржуазнага еўрапейскага грамадства. Новае пакаленне постсавецкай моладзі ўхапілася ў новыя „закардонныя” крытэрыі паспяховага жыцця, пакінуўшы бацькоў дажываць побач з іх свядомасцю прамінуўшага грамадства.
— Амаль кожны чацвёрты чалавек ў нашай краіне пенсіянер і кожны чацвёрты пенсіянер працуе. А што рабіць з такой мізернай пенсіяй і ладам жыцця, калі бацькі „гадуюць” дзяцей ледзь не да іх трыццацігоддзя!
— Адрамантаваная пышнасць Менска. Феномен Менска добра паказаны Захарам Шыбекам — ці не лепшым на сённяшні час знаўцам беларускага горада.2 Сярод меркаванняў Шыбекі на гэты конт варта згадаць тую, што „сучасны Менск шмат страціў, але шмат чаго яшчэ не набыў... У новай і найноўшай гісторыі Менска мала нацыянальна-гераічнага. Ён што карчма пры дарозе. Кожны „наведнік” правіў тут свой баль. Назва галоўнай вуліцы горада, да прыкладу, за сваю больш чым 200-гадовую гісторыю змянялася 12 разоў.”3 Сучасны выгляд Менска — добрая падстава паспрабаваць зразумець, як для замежных гасцей Беларусі, так і найперш для саміх грамадзян краіны сваеасаблівасць тых гістарычных, культурных, сацыя-дэмаграфічных злучэнняў, якія найбольш поўна і характарызуюць сённяшняе жыццё нашай дзяржавы.
— Гэтыя стужкі бачацца цалкам вар’яцтвам, бо ствараюцца без усялякай мэты паспяховага продажу. Гаворка ідзе пра кінематограф. Цяжка не пагадзіцца. Нажаль Беларусь за дваццаць гадоў незалежнасці так і не набыла нацыянальнага кінематографа. Усе тыя стужкі, пра якія склалі свае ўражанні аўтары кнігі выглядаюць маргінальнымі творамі, якія ўжо не савецкія па форме і яшчэ зусім не нацыянальныя па зместу. Суцэльная кан’юнктура чынавенскага загаду. Міждупье (С. Лем).
— Для чалавека дрыгвы ўвесь свет, які вакол яго — варожы. Вайна навокал. Ен жыве на акупаванай тэрыторыі. Задача чалавека балота — выжыць ў гэтым свеце. Калі аўтары кнігі сапраўды заўважылі гэтую адметнасць сённяшняй Беларусі, значыць яны ўбачылі галоўнае. Пераход з аграрнага ў індустрыяльны лад жыцця пад час пашырэння інфармацыйнага соцыюма — працэс, які не выглядае ўнікальным, але ў кожным выпадку, у кожнай краіне і для кожнага этнаса ён мае свае выключныя асаблівасці. Для Беларусі гэтай адметнасцю з’яўляецца мова, якую па розных прычынах тубыльцы стараюцца „пакінуць” у вёсцы, пры пераезде ў горад. А яна, гэтая мова, чапляецца, сунецца ўслед, там-сям нагадвае пра сябе. Хто тут пераможа? Хацелася б...
— Паўсюль, па ўсіх слаях грамадства цяпер такі час, што людзі разумеюць, што яны не рускія, нейкія іншыя. Аднак побач з гэтым разуменнем існуе вялікая пустэча. О, гэты бок жыцця вельмі балючы, вельмі інтымны, ён спалучаецца з узроставым адкрыццём самога сабе падлеткам ці юнаком і, што фенаменальна, нярэдкім адкрыццём трыццацігадовым чалавека, ужо спецыялістам і маючым пэўны жыццёвы досвед (напрыклад... знакаміты мастак Вячка Целеш)! Колькі яшчэ самаадкрыццяў чакае гэты працэс этнічнага самапазнання!
— Беларусь спрадвеку была краінай дрыгвы. Стэрэатып невуцтва.
— Беларуская Амазонія. Прыгожы брэнд, але заўсёды назва цераз чужую назву траціць нейкую самасць, адметнасць. Лепей караткевічавае: „Зямля пад белымі крыламі”, ці маўраўскае: „Палескія рабінзоны”.
— Беларусь была палітычна забароненай краінай. Каб быць палітычнай краінай, найперш трэба мець палітыку. А палітыка ў Беларусі з-за яе перманентнай залежнасці ад суседніх дзяржаў мае кароткую гісторыю і цяпер беларускі істэблішмент варты больш пяра Хэрлуфа Бітструпа, чым пэнзля Яна Матэйкі.
— Гісторыя спадчыны Умястоўскіх сумная, але тыповая для Беларусі. Такое кідаецца ў вочы кожнаму, хто нетаропка павандруе па ваколіцах беларускіх гарадоў. „Шляхецкія гнёзды” яшчэ чакаюць вартай іх увагі. Да прыкладу, толькі на тэрыторыі Гродзенскай вобласці больш трохсот помнікаў садова-паркавага дойлідства.
— „Развітанне з Радзімаю” стаў гімнам беларускіх эмігрантаў хворых на патрыятызм. Дай Бог , каб гэтая хвароба стала для нас эпідэміяй.
— Беларусь мае эміграцыю роўную 1/5 частцы сённяшняга насельніцтва краіны. Дарэчы, гэта адзін з моцных вынікаў перапісу насельніцтва, абсалютна не асэнсаваны пакуль нашым грамадствам. Сувязі з дыяспарай на працягу ХХ стагоддзя , па вядомых прычынах, амаль не існавалі, трошкі ажывіліся ў час „Другога Беларускага Адраджэння” рубяжа 80-90-х гг. ХХ ст. і ў першае дзесяцігоддзе ХХІ ст. амаль зыйшлі на „не”. Беларуская дыяспара для Беларусі — гэта абсалютна іншая планета, іншае вымярэнне. Нават складана сказаць, калі нашыя вымярэнні супадуць.
— У Беларусі няма ніякай сапраўднай клубнай культуры. Бо клубная, як і ўсялякая іншая культура, грунтуецца на нацыянальным падмурку. Паказальным у гэтым выпадку бачыцца адзін канцэрт „зорак” беларускай эстрады , які быў, здаецца, у 2009 г. у Польшчы. Усе, падрэслена — УСЕ спявалі па-беларуску. Прыгожа, арганічна, як мае быць! І толькі яны з’явіліся на сцэнах нашых беларускіх канцэртных пляцовак — зноў пяюць па-расійску. Дзе гэты тумблер , які параключае праграмы?
— Я лічу, што расійская культура з’яўляецца значнай, але хачу развіваць сваё, уласнае. Нарэшце!
— „Мне падабаюцца старыя кінастужкі і песні...Аднак я не разумею, чаму людзі павінны глядзець іх зноў і зноў перад кожным Новым годам...” Две рэчы ў адной: добрае кіно — Кубрык, Гаварухін, Кіслеўскі etc заўсёды застанецца такім, але ёсць такая рэч, як мера.
— Савецкая ідэалогія развівалі інстынкт групы. Наша пакаленне з’яўляецца вельмі індывідуалістычным. Мы тыя, хто ніколі не быў піянерамі. У сённяшнім беларускім грамадстве адбываецца выключная па зместу „гальванізацыя трупа” — рэаніміраванне камсамола ў выглядзе БРСМ, адраджэнне дзяцячых аргнізацый піянераў і акцябрят. Перакладзіце на нашу мову слова „Акцябрёнак” і патлумачце малодшаму школьніку, чаму ўвага да кастрычніка, а не лістапада, і вы зразумееце ўсю ненармальнасць становішча. Хлусня дарослых памнажаецца ў тры разы, калі даходзіць да дзяцей. Нажаль, канструктыўную тэндэнцыю шматаблічнага грамадскага моладзевага (у тым ліку дзіцячага) руху, які пачаў рабіць першыя крокі ў 90-я гг. на сённяшні час згарнулі. Таму сучасным маладым бацькам цяжка заракацца ад савецкіх форм арганізацыі моладзі. Яны ўсё яшчэ — частка дзяржаўнай выхаваўчай сістэмы. А калектывізм, дарэчы, як форма арганізацыі мае шмат станоўчых рысаў, і паўсюднае выкідванне яго з прынцыпаў выхавання так жа неразумна, як і ўсеагульнае яго насаджэнне.
Пералічаныя каментарыі думак, якія сустрэліся на старонках кнігі „Belarus inside out Беларусь знутры і звонку” на наш погляд сведчанне таго, што з кнігай варта пазнаёміцца. Калі яна і не адкажа на пытанні, то прапануе інфармацыю для роздуму. А гэта ўжо немала.
1 „Belarus inside out Беларусь знутры і звонку”. — Berlin: Rejs e.V., 2010. — p.2.
2 Шыбека, З. Семантыка беларускай гарадской традыцыі ( пераемнасць і перарыўнасць ў ХІХ-ХХ стагоддзях)//Шуфляда. Часопіс найноўшай гісторыі. — 1999. -- №1.; Ён жа: Гарады Беларусі( 60-я гады ХІХ — пачатак ХХ стагоддзя). — Мінск, 1997.; Ён жа Гарадская цывілізацыя: Беларусь і свет. Курс лекцый/Захар Шыбека. — Вільня:ЕГУ, 2009. — 372 с.;
3 Шыбека, З.Гарадская цывілізацыя: Беларусь і свет. Курс лекцый/Захар Шыбека. — Вільня:ЕГУ, 2009. — С. 186, 188.
Rekonstrukcja narodów
Tematyka pracy Timothy’ego Snyder’a, profesora historii na Uniwersytecie Yale , została w najbardziej lapidarny sposób ujęta w jej pierwszym zdaniu, które z tego względu warto zacytować: „Książka ta opisuje przekształcanie się idei narodowych, przyczyny czystek etnicznych oraz warunki konieczne do pojednania narodowego.” Czasoprzestrzeń, w ramach której autor prowadził swoje dociekania, została określona w samym tytule; mamy więc do czynienia z badaniem procesów przebiegających w Europie Środkowo-Wschodniej doprecyzowanej do obszaru państw-spadkobierców Rzeczypospolitej Obojga Narodów od epoki unii lubelskiej 1569 roku do chwili przyjęcia Polski do Paktu Północnoatlantyckiego w roku 1999, a więc w przeciągu ostatnich ponad czterystu lat. Książka ukazała się w roku 2004 w momencie największego w historii powiększenia Wspólnoty Europejskiej obejmującego Polskę i Litwę — dwie spośród czterech „tytułowych bohaterek” opracowania Snydera. Pozostała dwójka: Ukraina i Białoruś nadal znajduje się poza nawiasem UE i niewiele wskazuje na to, by ten stan rzeczy miał ulec zmianie w przewidywalnej perspektywie.
Całość podzielona jest na trzy części. Pierwsza „Sporna litewsko-białoruska ojczyzna” traktuje o konflikcie wokół Wilna jako ośrodka kulturowego do którego przyznawali i przyznają się Polacy, Białorusini i Litwini (należałoby wymienić jeszcze Żydów, ale, jak zaznacza autor, szersze ujęcie problematyki żydowskiego substratu Rzeczypospolitej ze względu na jego specyfikę i odrębność historyczno-kulturową, a także nagłe i bezprecedensowe wykluczenie poprzez holokaust, wymaga odrębnego opracowania). Szczegółowo pokazana jest ewolucja, która w niezwykle krótkim, w skali historycznej, czasie uczyniła z wielonarodowego Wilna, litewski Vilnius.
Część druga „Ukraińskie rubieże” analizuje upiorny łańcuch przyczyn, zależności i mechanizmów czystek etnicznych na Wołyniu i w Galicji w latach drugiej wojny światowej i bezpośrednio po niej z akcją „Wisła” włącznie. Postawione zostaje retoryczne pytanie: „Czy przyczyną czystek był nacjonalizm, czy też dopiero czystki etniczne wywołały w społeczeństwach nacjonalistyczne nastroje?”
Trzecia część „Zrekonstruowana ojczyzna Polaków” to, przy całym profesjonalizmie i bezstronności pracy historyka, wyraźna pochwała mądrości, skuteczności i konsekwencji polskiej polityki zagranicznej prowadzonej w odniesieniu do swoich wschodnich sąsiadów w okresie transformacji ustrojowej 1989 roku i później.
Snyder docenia Polskę za jej politykę działania na rzecz stabilizacji regionu Europy Środkowo-Wschodniej, pozwalającą w pokojowy sposób okrzepnąć narodowym państwom, które wyłoniły się z rozpadu zachodnich republik ZSRS. Jedną z kluczowych postaci tej polityki był Krzysztof Skubiszewski (polski minister spraw zagranicznych w latach 1989-1993) wcielający w życie wizję „Kultury” paryskiej — teorie politycznie odnoszące się do Ukrainy, Litwy i Białorusi, wypracowane wcześniej przez Jerzego Giedroycia i Juliusza Mieroszewskiego (tzw. doktryna ULB). Wcielający skutecznie, lecz także twórczo, jak podkreśla autor, nie bezwolnie i bezkrytycznie w stosunku do teorii. Snyder gromadząc materiały do książki korespondował ze Skubiszewskim. Ten niedawno zmarły polityk i dyplomata jest dziś raczej zapomniany w społeczeństwie. Nie trzeba dodawać, że zdecydowanie niesłusznie.
W końcowych rekapitulacjach autor pozwala sobie na pewne prognozy, czy raczej wskazanie ewentualnych scenariuszy dla Białorusi — najbardziej zagubionej spośród państw ULB: „Choć większość Białorusinów nie akceptuje nowoczesnej idei narodowej, jej przyszły polityczny sukces jest z pewnością możliwy”. (...) „Nowoczesny białoruski nacjonalizm, jeśli się pojawi, będzie prawdopodobnie odwoływał się do mitycznego obrazu W. Ks. Litewskiego.”
Snyder, jeszcze we wstępie, czyni zastrzeżenie, że świadomie unikał polemik z narodowymi mitami, które ilekroć dotyczą spornych obszarów lub interpretacji faktów, często przedstawiają subiektywne wersje, wzajemnie się wykluczające. Dla zaklasyfikowania tego rodzaju dialektyki proponuje termin metahistoria i wyraża przekonanie, że powinna być ona „raczej tematem, niż metodą badania historii narodowej.”
Wedle słów samego autora, jego próba wyjaśnienia lituanizacji Wilna przedstawiona w pierwszej części książki jest działaniem pionierskim. Z kolei rozdziały części drugiej to pierwsze kompleksowe anglojęzyczne opracowanie problematyki ukraińsko-polskich czystek etnicznych z lat 1943-1947. Trzecia cześć, traktująca o sukcesie polskiej polityki wschodniej, której teoria wypracowana została w latach 70-tych, a zrealizowana została w latach 90-tych XX w i jej stabilizującym wpływie na region Europy Środkowo-Wschodniej, jest pierwszym tego rodzaju opracowaniem, inicjującym wypełnianie ważnej luki w historiografii. Luki szczególnie widocznej chociażby w kontraście do licznych prac na temat rozpadu Jugosławii.
Obszary etnicznego pogranicza w ramach narodów-spadkobierców Rzeczypospolitej Obojga Narodów, mimo wielu krwawych zaszłości, nie stały się po 1989 roku widownią porachunków, do jakich dochodziło na terenie byłej Jugosławii. Wulkany nawet jeśli dymiły, to jednak nie wybuchły. Jest to rzecz niewątpliwie godna dziękczynienia Opatrzności, ale warto także zastanawiać się nad przyczynami tak szczęśliwego obrotu wypadków. Timothy Snyder analizuje w swojej książce sytuację pod kątem fenomenu niezadziałania w przestrzeni geopolitycznej ULB tych samych mechanizmów, które z tak tragiczną i bezwzględną sprawnością funkcjonowały na Bałkanach.
Być może nie do końca adekwatną, ale na pewno mówiącą coś o wartości książki miarą, niech będzie fakt, że jej pierwszy polski nakład w 2007 roku zniknął z księgarń w zawrotnym tempie, pozostawiając nienasyconą rzeszę spóźnialskich, w których liczbie znalazł się również piszący niniejsze słowa. Dopiero dodruk z roku 2009 nieco załagodził sytuację.
Timothy Snyder: „Rekonstrukcja narodów. Polska, Ukraina, Litwa i Białoruś 1569-1999”, przełożyła Magda Pietrzak-Merta, wydawnictwo Pogranicze, Sejny 2009.
Кніга, як узор патрыятызму
У розныя часы выдаўнічая справа па-рознаму ўвасабляла напісанае. Можна ўспомніць час грамадска-палітычных і эканамічных пераменаў ў былым СССР, калі пад ўздзеяннем „галоснасці” да чытача вярталіся творы, за якія іх аўтары заплацілі лёсам,а то і жыццём. Нярэдка, тое, што вярталася, друкавалася на дрэннай паперы, у бедных вокладках, са сціплым пераплётам. Так да нас у Беларусі прыйшлі „Расійска-крыўскі слоўнік” Вацлава Ластоўскага ці першы „новаміраўскі” збор твораў Аляксандра Салжаніцына. На якасць выдання звярталася ўвага ў апошнюю чаргу — радавала сама магчымасць мець кнігу.
Але час мінаваў, і цяпер неахайна выдадзеная кніга — гэта не толькі сапсаванне рэпутацыі выдаўніцтва, але і крыўда за аўтара. Без перабольшвання, напісаная кніга — гэта пэўны кавалак жыцця аўтара аддадзены адной справе.
У час, калі інтэрнет-камунікацыі з лёгкасцю вокамгненна прапануюць безліч твораў, часопісаў, артыкулаў..., кніга быццам збочыла ў гэтым патоку інфармацыі. Нашто лішнія грашовыя выдаткі, калі тыя ж звесткі можна па-просту „закінуць” цераз Інтэрнет кожнаму аматару і прафесіяналу? Можа тут і ёсць пэўная рацыя, але мы маем іншы выпадак. Кніга з ініцыятывы Анджэя Струмілы, Чэслава Мілаша і Томаса Венцлавы выхоўвае ўжо сваім выглядам: „Вось так трэба ставіцца да сваёй мінуўшчыны!” Але да выгляду трэба дадаць яе змест: і тэкст , і ілюстрацыі. Чатырохмоўнае выданне ўражвае асаблівым адборам тых матэрыялаў, якія павінны найбольш поўна, ўсебакова наблізіць да чытача гэтую гістарычную канструкцыю, якім з’яўляецца Вялікае Княства Літоўскае.
Выданне „Кніга Вялікага княства Літоўскага. Да еўрапейскіх традыцый супольнасці. Сумесная публікацыя навукоўцаў і пісьменнікаў Беларусі, Літвы і Польшчы”, якая пабачыла свет у Сейнах у 2008 годзе, ужо мае сваё месца сярод выдадзенага пра Вялікае княства Літоўскае. І месца гэта, нягледзячы на дужа дарагую паліграфію — не мемарыяльнае.
Пасля азнаямлення з дадзеным творам, а змест кнігі з усёй падставаю можна назваць гэтым абагульняючым словам, чытач ў сілу сваёй абазнанасці ў тэме, знойдзе як пэўныя адказы, так і задасцца шэрагам пытанняў. А гэта ўжо знак добрай кнігі.
Творам дадзеная кніга выступае з-за глыбока прадуманай агульнай канцэпцыі, якую яе стваральнікі здолелі вытрымаць, спалучыўшы вельмі розныя погляды і навуковыя пазіцыі мысліўцаў. Толькі адзін пералік суаўтараў кнігі вабіць да чытання: А. Струміла, А. Латышонак, Р. Камунтавічус, Е. Клачкоўскі, Г. Віснер, У. Арлоў, А. Бумблаўскас, С. Яновіч, Э. Александравічус, Г. Сагановіч, С. Дубавец, Т. Венцлава, Ч. Мілаш, Д. Кац, М. Карп, А. Пукшта, Б. Макаўскас, А. Ф’ют, Ю. Бардах, К. Чыжэўскі. Іх усіх ахоплівае адзіная існасць — Вялікае княства Літоўскае з яго мінушчынай і прастораю, яго спадчынай і напамінамі, яго пахамі і міталогіяй — частка іх жыцця і творчасці, прадмет іх думак, прычына іх пачуццяў. Вядома, што розных. Але феномен учынку стваральнікаў гэтай сумеснай паблікацыі менавіта ў тым, што ўсе пералічаныя аўтары пад адной вокладкай без перабольшвання выступаюць „Грамадзянамі Кнігі”.
Вялікае Княства Літоўскае не існуе з часоў скасавання Рэчы Паспалітай, а сваімі адметнымі рысамі (Статут 1588 г. , уніяцкая царква), якія інэрцыйна доўжыліся ў іншай грамадска-палітычнай прасторы Расійскай імперыі — з першай паловы ХІХ ст. Тым не менш, культурна-гістарычнае, этна-рэлігійнае, нават грамадска-палітычнае „рэха” гэтага дзяржаўнага ўтварэння не проста цягнецца дасюль, пачатку ХХІ стагоддзя, але і становіцца як прадметам навуковых разважанняў, дыспутаў, спрэчак, так і фактарам патрыятычнага развіцця новых пакаленняў грамадзян дзяржаў, кожная з якой небеспадстаўна лічыць сябе спадкаемцай Вялікага Княства. „Усё важнае, што было зроблена ў Польшчы ў мінулым, патрабавала праверкі на прадмет вялікалітоўскіх каранёў: альбо жмудскіх — Чэслава Мілаша, альбо менска-беларускіх — Ежы Гедройця”, — заўважае С. Яновіч.[1. С. 202-204] Праз гэтую ж прызму можна паглядзець і на Беларусь.
Прастора Вялікага Княства, яе інтэграцыйны, кансалідуючы прававы змест, прымушае звяртаць на сабе ўвагу цяпер, у пачатку ХХІ ст., калі гаворка пра рознага кшталту яднанне з’яўляецца прадметам ўсёй палітычнай дзейнасці. Таму краіна, якая на стагоддзі спалучыла тэрыторыі, этнасы, культуры, рэлігіі, знаходзячы магчымасць не раз’ядноўваць, але ўтрымліваць разам, вартая ўсялякай увагі. Калі пагадзіцца з Х. Артэгаю-і-Гасэтам, што „цывілізацыя — гэта найперш дабраахвотная прага да суіснавання”, то Вялікае Княства , як раз такая цывілізацыя.[2. С. 102] Яго цывілізацыйныя рысы па-свойму адзначылі розныя аўтары „Кнігі”: „У адрозеннні ад Польскай Кароны ў Вялікім Княстве панаваў моўны лібералізм і рэлігійная талераннтнасць,”(С. Яновіч), „Лакалізацыя ўсёй гісторыі і культуры ВКЛ ў межах новых нацыяў і краін зводзіцца да фармавання нейкіх новых легендаў і пантэонаў. Але пазбаўляе нас магчымасці зразумець сваё ўласнае глыбіннае паходжанне, зразумець матывацыі таго ж Мяндоўга ці таго ж Сыракомлі, бо каб зразумець, трэба было б ісці ў адваротным напрамку — ад адзінства ў ўзаемасувязі ўсяго і ўся ў гісторыі і культуры Вялікай Літвы.”(С. Дубавец), „Традыцыйныя нацыянальнасці — літоўцы, палякі, беларусы — стваралі ўласныя варыянты віленскага міфа, канкурэнтныя паданні”(Т. Венцлава), „Кожны ў Вільні хадзіў у „сваю” школу. Толькі універсітэт аб’ядноўваў усіх у адных і тых жа аудыторыях, але і там студэнцкія арганізацыі падзяляліся на польскія, габрэйскія, літоўскія, беларускія”.(Ч. Мілаш), Міхал Ромер лічыў сябе літоўцам ў грамадзянскім сэнсе, але „літоўскім палякам” ў сэнсе моўна-культурным. — „Я паляк, юрыдычна, грамадзянін Літвы, і жыхар Літвы — на крэсах польскіх... Літва са сталіцай у Вільні для мяне ёсць супольнай. Агульнай Айчынай літоўцаў і літоўскіх палякаў”, — пісаў ён у сваім Дзённіку ў 1919 годзе.” ( Т. Макаўскас) .[1. С. 198,294,314,334,462]
Гістарычны час Вялікага Княства стаў вынікам і працягам шэрагу найскладанейшых этнічных, моўных, канфесійных, культурных, прававых працэсаў. Вынікам іх была сама гэтая краіна, яе патрыятызм, яе этнічныя саманазвы насельніцтва. Чаго вартыя такія этнонімы, як „літоўскі літовец”, „польскі літовец”, „ліцвін”. За імі стаяць неверагодныя індывідуальныя ўвасабленні этнічнай самаідэнтыфікацыі, якія нараджаліся (і нараджаюцца цяпер!) у жыхароў на абшарах былога Вялікага Княства. Гэтыя саманазвы жыхароў некалі адзінай краіны, на мяжы ХІХ-ХХ ст. блыталі дэмографаў, якія пачалі ажыццяўляць розныя суцэльныя перапісы, палітыкаў, якія шукалі падтрымкі сваім мэтам. Гэтыя саманазвы збіваюць з панталыку тых, хто чакае ўбачыць ў жыхарах ВКЛ толькі літоўцаў, ці толькі беларусаў, ці толькі украінцаў. Ліцвінскі патрыятызм абугульняў усіх. У новы і найноўшы час гісторыі гэтая фенаменальная самаідэнтыфікацыя нарадзіла адмысловыя новыя ідэалогіі сярод мясцовага насельніцтва. Глыбінная прывязанасць да былога Вялікага княства Літоўскага, замацаваная ў традыцыі адасобленасці гэтай дзяржавы ў рамках былой...Рэчы Паспалітай... стала пунктам адліку для стваральнікаў ідэі краёвасці, — чытаем ў „Кнізе”, у артыкуле Ю. Бардаха. [1. С. 495 ]. Яна, як водгулле ВКЛ, фантомам кругляла паміж новымі фармацыямі, не знаходзячы сабе месца, — інакш па тоеж піша С. Дубавец. [1. С. 296]. Краёвасці аўтары надаюць немалую ўвагу, бо сваім памежным зместам гэтая ідэалогія дэманстравала тое, на што не аказаліся здольныя ў свой час рэальныя кіраўнікі „Дзяржавы абодвух народаў”: усебакова ўлічыць адметнасці зямель ВКЛ у агульнай палітыцы дзяржавы. Напраўду кажучы, ідэалізм краёвасці ішоў насуперак інтарэсаў „плебейскіх слаёў, якія займелі нацыянальную свядомасць”.[1. С. 382 ] Новыя палітыкі новых нацый на мяжы стагоддзяў будавалі планы па ўзвядзенню на тэрыторыі былога ВКЛ новых нацыянальных дзяржаў. Ізноў у гэтых рэвалюцыйных памкненнях, што ажыццяўляліся ў ваеннай навале пачатку ХХ стагодззя, там-сям з’яўлялася памяць пра Вялікае Княства. І цяпер гэтая памяць была прыкладам, узорам, прэцэдэнтам яднання.
Яшчэ адзін аспект зменлівага твора Вялікага княства Літоўскага, які прываблівае цяпер праз стагоддзі жыхароў яго абшараў. Ім з’яўляецца гістарычная памяць. У свой час французскі гісторык М. Феро напісаў кнігу „Як апавядаюць пра гісторыю дзецям у розных краінах свету”. Паводле разнабаковага аналіза зместу вучэбных выданняў, гісторык зрабіў такую выснову: „Сусветнай гісторыі больш няма, няма, бо яна была тым міражом Еўропы, якая стварала яе па-свойму ў залежнасці ад ўласнага стану.” [3. С. 305 ]. Як ілюстрацыю да гэтай высновы можна прывесці прыклады з фактаў і меркаванняў аўтараў „Кнігі”, якія разважаюць наконт інстытуцыянальнай і калектыўнай памяці пра мінуўшчыну ВКЛ. Чытач „Кнігі” ці проста пазнаёміцца з імі, ці ўпэўніцца ў сваіх поглядах, ці знойдзе рашучыя контраргументы свайму гістарычнаму бачанню. Але ён (гэты чытач) таксама ўбачыць, як па-рознаму выглядае мінуўшчына Вялікага Княства ў свядомасці літоўскіх, беларускіх і польскіх маладых людзей, якія цяпер, на мяжы ХХ-ХХІ стст., „прайшлі” школьны прадмет айчыннай гісторыі ў сваіх дзяржаўных школах. Прычын такога навуковага разыходжання шмат. Але сам факт яго — таксама, сведчанне выключнай актуальнасці ўсяго, што звязана з Вялікім княствам Літоўскім, якое і цяпер застаецца падмуркам патрыятычнага выхавання. Яго героі, яго вялікія дакументы, яго помнікі, яго рэформы, яго перамогі і паражэнні — ля вытокаў сёнешняй гістарычнай свядомасці новых пакаленняў Беларусі, Літвы, Украіны, Польшчы. Новая генерацыя людзей пачатку ХХІ стагоддзя ўваходзіць у жыццё, дзе сярод вымярэння гістарычнага мыслення ёсць „абсцысы” і „ардынаты” вялікакняжацкіх часоў. І дадзеная „Кніга” грунтоўнасццю і прафесіяналізмам яе аўтараў, іх разуменнем прадмета апавядання, дзе глыбіня і эрудыцыя спалучаюцца з асабістым жыццёвым досведам, дапамагаюць больш зазірнуць у міжлюстэркавую прастору гісторыі і ...там убачыць сябе грамадзянінам краіны — з вытокаў Вялікага Княства.
1. „Кніга Вялікага кніяства Літоўскага. Да еўрапейскіх традыцый супольнасці. Суместная публікацыя навукоўцаў і пісьменнікаў Беларусі, Літвы і Польшчы”, склад А. Струміла. — Сейны, 2008. — 551 с.
2. Ортега-и-Гассет Х. „Дегуманизация искусства” и другие работы. Эссе о литературе и искусстве. Сборник. Пер. с исп. — М.:Радуга, 1991. — 639 с.
3. Ферро М. Как рассказывают историю детям в разных странах мира: Пер. с франц. — М.: Высш. шк., 1992. — 351 с.