Tam, gdzie wciąż trwa Wielkie Księstwo (3)

tabliczka-nagrobna-na-cm-prawoslawnym-w-nowym-dworze

Tabliczka nagrobna na cmentarzu prawosławnym w Nowym Dworze (Fot. Mateusz Styrczula)

 


3
. – A jest jakijeś roznicy u haworkach z hetaj akalicy?

– Nie wielikije. Usio biełaruski. Tamaka dzie leżać hetyje dołhije wioski, pry szosi, to haworać kańcouku „sia”. Zrabiłasia. Razliłosia. Paszłosia. A tuta u nas budzie „zrabiłasa”, „paszłosa”. Ćwiordo. Była u nas kiedyści adna baba jakaja hawaryła „je”. Ali tak to haworym „jest”.

– A jak z hetym „kiedyści”? Bywało po inszamu?

– Starejszyje ludzi hawaryli „kaliści”, ale teraz to piereważno „kiedyści” haworacca.

– Tut baczu kryży i katolicki, i prawaslauny pierad wioskaj. Zhodna żywiecca?

– A heto znajecie takaja zhoda jak Ruskije i Czeczeni. U dzień harbatu pjesz, u naczie strelajesz. Tut niekatoryje to takije, jak my każem, zakalionyje kataliki…

Po chwili pan Walik odebrał od listonosza, który zniknął równie szybko jak się pojawił małą przesyłkę. Dokładnie gazetę.

– Ta jakraz u „Niwi” jest artykuł pra świato u Sidercy. Muszu praczytaci.

Wziąłem do rąk otrzymany numer tygodnika i przeczytałem na ostatniej stronie duży tytuł. „Na Jana u Sidercy”. Obok zamieszczono zdjęcie mohiłok. Cmentarna cerkiewka odzwierciedla swą skromną posturą położenie prawosławia w powiecie sokólskim. Raczej w odwrocie. Odłożyłem gazetę. Z radia dobiegały rosyjskie hity z lat 80. Patrząc na stojące na piecu słoiki pełne czereśni, zerkając na ikony ponad nami, przypomniało mi się odwiedzone w 2013 roku Polesie. Wsie koło Turowa, Dawidharadka, Pińska. Ciężko byłoby wskazać w tym momencie jakąkolwiek rzecz, która odróżniałaby te dwa obrazy.

sanktuarium-w-rozanymstoku

Sanktuarium w Różanymstoku (Fot. Mateusz Styrczula)


Na północnym zachodzie nad całą tą mniej lub więcej prawosławną okolicą góruje potężna bryła sanktuarium maryjnego w Różanymstoku. Bliźniaczo podobna do kościoła jezuickiego w Grodnie. Stanowi zarówno punkt odniesienia, jak i wymarzony, malowniczy cel pielgrzyma. Nagrodą dla każdego z nich są barokowe feerie kształtów oraz kopia cudownego obrazu Matki Boskiej, pędzla ucznia Jana Matejki. Było tych pielgrzymów w historii niemało, ale w czas smuty tuż przed, a zawłaszcza po powstaniu styczniowym spełnienie potrzeby religijnej mogło wiązać się również z przykrymi konsekwencjami. Tak np. dziekan grodzieński Józef Majewski został  za pielgrzymkę z samego Grodna w 1861 r. usunięty z parafii i skazany na zsyłkę. Odpowiedzią była przeprowadzona w lipcu tego samego roku manifestacja wiernych z bliższych i dalszych zakątków Sokólszczyzny. Warto pamiętać, że korzenie spotykanego tu i ówdzie antagonizmu między katolikami a prawosławnymi brały swe źródło właśnie w czymś dużo większym niż zatargi maluczkich. Wojna religijna na tym terenie nie przybrała szczęśliwie form znanych choćby z wieku XX na Bałkanach, ale była bezkrwawym elementem całości wielkiej gry Kościoła katolickiego i Cerkwi w ogóle. Unia, kasata, przejmowanie kościołów, przejmowanie cerkwi, polonizacja, rusyfikacja. Wszystko to planowano i przeprowadzano na wysokich szczeblach aktualnej władzy. Wierni byli pionkami. Potrzebnymi, ale w ostatecznym rozrachunku na tyle, na ile żołnierze wojsku.

Wychodząc z sanktuarium natknąłem się na grupę kilkunastolatków. Jeden z chłopaków w centrum zgromadzenia zaczął grać na gitarze. Może przygotowania do światowych dni młodzieży? – pomyślałem. Mówią o mnie w mieście: „Co z niego za typ? Wciąż chodzi pijany, pewno nie wie co to wstyd”. Uśmiechnąłem się. Jednak nie tym razem.

 

  1. Wśród katolików

Nowy Dwór cierpi. Cierpi na podobieństwo każdej wsi i miasteczka, które w dziejowej zawierusze miało pecha zostać odciętym od dającego życie i prosperitę handlu. Przyczyny bywają różne. Dawne królewskie miasto Biecz na skraju Łemkowyny, w południowej Polsce, rozwijało się prężenie, acz przegrywając ostatecznie bitwę o tranzyt na Węgry z niedalekimi Gorlicami dziś jest tylko cieniem samego siebie. Jego zabytki pochodzą niemal wyłącznie z okresu średniowiecza i renesansu. Potem jakikolwiek rozwój zamarł. Funkcjonuje jako duża wieś, podobnie jak od 1934 r. Nowy Dwór w powiecie sokólskim. W przypadku całej „polskiej” części Grodzieńszczyzny dobito ją wytyczaniem nowej granicy. Tym samym skończyło się to, co najnaturalniejsze i odwieczne. Grodno wciąż leży około piętnastu kilometrów od Nowego Dworu, ale równie dobrze mogłoby leżeć tych kilometrów sto. Wyjątkowo przygnębiające wrażenie robi urokliwa skądinąd droga łącząca niegdyś oba miasta. Po bruku nie jeżdżą już ani furmanki, ani nie spacerują piesi. Spomiędzy polnych kamieni, którymi jest wyłożona, wyziera mizerna trawka.

Sam Nowy Dwór przypomina o tym, do kogo przynależał, również swymi nekropoliami. Stary cmentarz katolicki z białą kaplicą pośrodku mami tym co Polacy zwykli nazywać kresowością. Ciężko to nawet jakoś skonkretyzować. Po prostu widząc go, widziałem też Rossę i Łyczakowski. Na kaplicy czytamy „Ś. P. Wincenty Eynarowicz. Obywatel ziemski guberni grodzieńskiej. Ur. 9 stycznia 1809 r. Zm. w Grodnie 30 grudnia 1856 r.”. Stare epitafia, trupie czaszki, ozdobne litery. Przy tym wszystkim jest to odmienne w formie i otoczeniu od Powązek w Warszawie, choć widziałem tam przecież groby z dokładnie tego samego okresu.

Ni to chmurny, ni to słoneczny poranek zwiastował zmienną pogodę. W najładniejszym, a na pewno największym ogródku pełnym kwiatów siedziały, gwarząc, cztery starsze kobiety. Słysząc, że rozmawiają pa prostu podszedłem.

– Dzień dobry. Baczu szto i u Nowym Dwarie haworycca pa prostu. Kali ja nie pieraszkadżaju, to czy można parazmaulać?

– Dzień dobry. No my tutaj rozumiemy po prostu. No, ale tak jak pan mówi to…ja gdy słyszę taki język to, aż mnie tutaj coś dusi. <wskazanie na splot słoneczny>

Zaciekawiony taką reakcją, wszedłem do ogrodu. Przyjaciółki mojej rozmówczyni czmychnęły, spłoszone pojawieniem się tak dziwnego intruza.

– Wie pan, że tak jak pan mówi, to kiedyś tutaj przyjechali tacy. Wszyscy prawosławni się zebrali od nas i nawet batiuszka przyszedł. Sporo ich się zeszło. I zaczęli między sobą tak rozmawiać. „Ja panimaju, panimaju”.

– Kto taki? Kiedy?

– Nie pamiętam już dokładnie. Kilka lat temu. Białorusini jacyś. Może chcieli tu coś rozkręcić. Ja wtedy odezwałam się. „No już naprawdę czyśmy mało wycierpieli tutaj od tych ruskich w historii”. Oni tak spojrzeli po sobie i od tego momentu już na polski przeszli.

– A pani z Nowego Dworu?

– Ja w ogóle to pod Mińskiem urodziłam się. Tutaj od 1944 roku. Mam rodzinę na Białorusi. Oni katolicy, ale wie pan, że wstyd mówić aż. Po rusku też rozmawiają. Ja się ich kiedyś pytam, jak byliśmy u nich z wizytą: Jak wyście tak mogli mowy ojców zapomnieć? A oni „A za cziem nam eta nużne?”.

– Tu dużo prawosławnych?

– Mało już. Coraz mniej ich. Tutaj ci obok <gwałtowne ściszenie głosu> to prawosławni. My tu ich kacapami nazywamy. To pożydowski dom jest. Ja im tylko „dzień dobry” mówię. Oni mi. I tak to wygląda. Ale mało już ich tutaj.

– A katolicy tu po prostu rozmawiają?

– My starsi miedzy sobą to różnie. Raz tak, raz siak. Ale wie pan, my za dużo przeżyliśmy w czasie wojny…

Faktycznie wojna zmienia. Tam, gdzie żyje się zgodnie, w jednej chwili można posiać ziarno podejrzliwości. Nie racjonalnej i nie wprost. Najpierw pewne złe języki na górze sączą jad ku dołowi. Potem przychodzi bolesna konfrontacja, gdzie walczą nie inicjatorzy, a wypychani ku niej prostaczkowie. Na końcu jest ból, poczucie krzywdy. I znowu wiele, wiele podejrzliwości. Po tylu stronach, ile stron konfliktu.

Co jak co, ale prócz już odwiedzonych miejsc szczególnie ciekawił mnie północny, krajni względem mojej podróży, powiatu sokólskiego, a i gwar białoruskich, areał leżący tuż przy Biebrzy. Coś ciągnęło mnie ku tej granicy, jak zresztą do każdej na świecie. W granicy tli się fascynacja drugą stroną. Nie chodzi nawet o przekraczanie jakichś kolejnych rubikonów, ale po prostu o sam fakt zmiany optyki. Znajdując się tuż przy niej, uruchamiamy w naszych głowach wyłącznie skalę makro. Granica definiuje miejscowości leżące w jej pobliżu nie poprzez ich cechy i osobliwości, ale przez siebie samą. Włącza w reguły gry ludzi, przyrodę, zwierzęta. Mówiąc o niej na moment dzielimy świat na pół. Do rzeki – za rzeką. Do lasu – za lasem. Nasze – nie nasze.

wjazd-do-szuszalewa

Wjazd do Suszalewa (Fot. Mateusz Styrczula)

Szuszalewo może nie robi wrażenia absolutnego końca świata, ale niedaleko już do tego stwierdzenia. Ciężkie, ołowiane chmury stykają się z granicą lasu, z jakiego dobiega co rusz krzyk żurawi. Tu zaczynają się bagna. Mijam przydrożny krzyż. „Od nagłej i niespodziewanej śmierci wybaw nas Panie. Klemens Raducha 1968 r.”. Nazwisko równie miejscowe jak Biebrza. Jestem w katolickiej wsi, ale widząc starszego pana na podwórku, próbuję:

– Dzień dobry. Jak żyjecca u Szuszalewi? Turysty przyjeżdżajuć?

– Nu czasem. Tut usie byli, panie. Halendry ptaki fatahrafawali, inszyje byli… Kładku teraz zrabili to i można o tam ło pajści nawet. <wskazanie ręką>  Ale my to nie majem z toho nic. Renta słabaja. Szto możesz zrabić za osiemset złotych? Piwo wypić. Jak za hetaj Polszczy to niczoho ni dastau. Jedzine szto maju heto ad Gierka. Pracy ni ma, zwierou mała. Usio razpradana. Tolko dobre szto teraz PiS hetym usim kamunistam renty znizić. Pa dwaczterysta majuć, dwasiedemset. I tak pozno. Szto nażyliś to uże nie wierniesz. <śmiech>

– Nu i heto prauda.

– Usio robiać aby nam horsz było. Jak heta epidemia niby była to parszczukie kazali wybiwać. Bo niby afrykański pomor. Heto robiać, żeby na zachadzi mieli, a nie naszyje. A naszych hospodarou jak sługi traktujuć.

– A haworać tut ludzi pa prostu. Maładzioż?

– Haworać usie.

– A co Ty tam! <tu wtrąciła się żona> Młodzież to polsku tylko razmaulaje. Nie chco.

– To niedobre. Jak to jest szto w usiej Polszczy górale daceniajuć swajo, Ślązaki, Kaszuby, a tut nie. Tam doceniajuć gwary.

– No dobrze, ale to polskie gwary, a nie biełaruski.

Na takie dictum ciężko było już coś odpowiedzieć. To co przykuło moją uwagę już czwarty raz podczas wyprawy, to bardzo częsta konotacja przez miejscowych lokalnych gwar z białoruskim. Działo się to mimo kompletnego zarzucenia przeze mnie tego terminu przy rozpoczynaniu rozmowy na rzecz enigmatycznego haworka, czy też pa prostu. Jakaż to jednak różnica w porównaniu do właściwego Podlasia – pomyślałem. Tam języka albo się nie nazywa, bo jest to nazbyt oczywiste, by się jeszcze nad tym pochylać, albo na odwrót – wchodzi w akademickie dyskusje. A że tutaj to bardziej ukraiński, a tam już nie. A że tutaj to mieszany, a że swój, a że chachłacki, a że siaki, owaki. Przy wszystkich swoich podobieństwach, głównie w obserwacji procesów jakim poddane są oba miejsca, ponownie odczułem znaczną od bielsko-hajnowskiego zagłębia różnicę.

Po wizycie w Szuszalewie w końcu przekroczyłem przywoływaną już wcześniej granicę. Przywitał mnie powiat augustowski i miasteczko Lipsk. Lipsk słynny swymi pisankami, zespołem pieśni oraz panią Krystyną Cieśluk. W porę uciekając przed deszczem, skryłem się w jej izbie pełnej wycinanek, wzorów i licznego rękodzieła. Była zaskoczona nie tyle samym pojawieniem się gościa, bo rzecz to u niej dość codzienna, ale raczej nietypowym tematem, jaki zaproponowałem. Poczekałem chwilę, podziwiając ludowe wzornictwo, które wypełniało we wszystkich swych formach jakieś osiemdziesiąt procent izby, a pani Krystyna powróciła po chwili, częstując mnie ciastkami oraz kawą. Co szczególnie interesujące, wyciągnęła na stół pełno starych zeszytów z tekstami spisywanych w regionie pieśni. Deszcz stukał lekko w szyby, a my pogrążyliśmy się w rozmowie.

– Ja powiem tak. W tej chwili w Lipsku nikt już nie używa gwary. Mówią – tak, ale na wschód od miejsca, gdzie jesteśmy. We wsiach takich jak Rakowicze – długa wieś przy samej granicy. Tam to wszyscy. Jak byłam mała, to już bardzo tępili odzywanie się po prostu. Mówiono „zamknij się” do nas,t gdy które coś powiedziało. Ojciec mój mówił dobrze po prostu, matka nie.

– A czy pani spotkała tu kogokolwiek, kiedykolwiek kto określiłby się jako Białorusin, albo Rusin?

– Nie. Nigdy. Tylko najwyżej jako prawosławny.

– Czy pani zdaniem nie jest trochę tak, że ta gwara jest tak tępiona dlatego, że jej „ruskość” kłoci się z katolicyzmem mieszkańców?

– Myślę, że dokładnie tak jest. Nie zapomnę, jak kiedyś wykonywaliśmy tutaj u nas pieśni z fragmentami po prostu i podeszła do mnie moja ciocia i mówi „To wy jeszcze te ruskie pieśni śpiewać będziecie?”. Aż ją trzęsło ze złości. Zespół „Lipsk” dalej je wykonuje, ale raczej jak jedzie gdzieś w Polskę z występami.

– Czyli trochę wylano dziecko z kąpielą. Język dostał rykoszetem.

– Tak jest. Wie pan, to wojenne pokolenie, pamiętające co się tu działo, musi odejść i wtedy łatwiej będzie o tym mówić. Ja sama nie zapomnę, jak przyszedł do nas, jak miałam parę lat, taki żołnierz rosyjski z frontu, sadzał na łóżku, wziął moje ręce i mówi: „Mam w domu taką córeczkę jak ty. Jesteś taka podobna do niej. Będziesz mi ją przypominać”. To są bardzo wzruszające wspomnienia też. Ale zdarzają się przykre sytuacje. Pamiętam, jak kiedyś stałam w kolejce do sklepu i prawosławna z Jałowa, stojąca za mną, musiała na chwilę odejść, a gdy po chwili wróciła, ludzie ze mną krzyknęli „To jeszcze ta ruska będzie u nas kupować?”. Ja tak się wtedy zdenerwowałam. Krzyknęłam: „Co chcecie? Ochrzczona jest. Ona u siebie. Wy u siebie. I co z tego?”. Aż wyszłam wtedy z tych nerwów nic nie kupując.

Sięgnąłem po zeszyty z pieśniami. Jeden nosił datę aż sprzed wojny. Były zapisy miejscowych słówek wraz z objaśnieniami po polsku. I tak: abaroch – stóg siana, kaduszka – beczka, strepienuusa – przestraszył się. Do tego liczne pieśni patriotyczne, religijne i te do zabawy. Większość po polsku. Czasem z mazurzeniem.

– Tutaj widać, że gdzieniegdzie to słowa nawet pozmieniali, tak żeby więcej było polskich. Tam gdzie można było przerobić, to wyrzucano gwarowe celowo.

Pani Krystyna założyła okulary i czytając wybrane fragmenty zaczęła cicho nucić prostą melodię tej ziemi. Kiepski jej los, skoro ostała się głównie w zeszytach, a prócz garstki fanatyków i jednym zespole śpiewać jej nie ma komu. Bo to i niepolityczne, i mało zgodne z przyjętą przez miejscowych postawą.

Poprzedni tekst o tych stronach zacząłem rozważaniami nad melodią Podlasia a melodią Litwy-Sokólszczyzny. Pisałem o jej hipotetycznych i zastanych słowach jako o treści całej krainy i jako o jej esencji. Oczywiście alegorycznie. Ten zaś zakończę mniej poetycko. Cytatem. Wszak to było chyba to, czego szukałem.

Zwinieła kamoreńka, zwinieła
Maładaja dzieuczyna siedzieła
Swaju rusu koseńku czesała
Wielikuju dumańku dumała
Wajszou jaje ojczeńko w kamoru
Pała jana ojczeńku na nohi
A moj żaś ty ojczeńku ni addaj
A maja ty mamańka ni pazwalaj
A majaż ty doczeńka jak cie ni addać
Najechało hościkou choczuć wziać
Najechało hościkuo sto siemdziesiat
Papuszczali koniki w wiszniou sad
Nichaj tyje koniki pachodziać
Maju drobnu ruteńku pabrodziać.

Komentarze

  1. We are a bunch of volunteers and opening a new scheme in our community. Your web site provided us with valuable info to paintings on. You’ve done an impressive process and our entire group can be thankful to you.

  2. BhZjpT Thanks so much for the blog post.Really thank you! Really Great.

  3. You ought to take part in a contest for one of the highest quality sites on the web.
    I am going to highly recommend this website!

  4. Right here is the right website for anybody who would like to understand this topic.
    You realize so much its almost hard to argue with you
    (not that I really will need to…HaHa). You certainly put a fresh spin on a subject which
    has been discussed for decades. Excellent stuff,
    just great!

  5. The amount of women inn the United States currently on testosterone therapy is
    estimated to be in thhe tens of thousands – miniscule compared witfh the millions prescribed
    oral estrogen-progestin regimens, like Provera and Premarin.

  6. Studies have shown that testosterone deficiency is related
    to a number of significant health problems for example obesity,
    diabetes, metabolic syndrome, and bone fractures Guys whho meet medical criteria for treatment should reeive therapy.

  7. I say this is a misconception because in my experience of treating older using TRT,
    decrease and increased libido or sex drive of erectile dysfunction are
    way from the predoominant effects of testosterone replacement.

  8. A man’s testosterone level begins too fall that fall
    often hastens after age 60 and after 40 turns.
    In addition, you have to conssider your health history,because that may impact whether you should
    take testosterone.

  9. They dissolve slowly over three to four months, releasing
    small quantities of testosterone into the bblood stream,
    but speeding up when needed by the body – during strenuous activities, for
    example – and slowing down during quiet times,
    a characteristic no other kind of hormone therapy can offer.

  10. This is typically becauyse it did not consist of the essential supplementations demanded to ensure that the benefits of twstosterone therapy are given the chance to to appear
    and, more importantly, to keep health, unwanted -hindering side effects at bay.

  11. As men get older, loss of interest in sex and inability to maintain an erection can bee
    linked to many well-known medical causes that also tend to show up when guys reach their 50s, including depression, high cholesterol, obesity, and diabetes.

  12. Testosterone is a hormone essential for maintenance off secondry male
    characteristics and the growth and development of male sex organs, including facial hair.

  13. I am curious to discover what blog system you’re utilizing?

    I’m having some minor security problems with my latest site and I might like to find some
    thing safeguarded. Do you have any suggestions?

  14. Before geting started on anyy nutritional supplement regime, it iss important
    to speak with your physician to ensure that testosterone supplements
    are riht for you.

  15. According to thhe FDA, using testosterone treatment has increased
    significantly, from 1.3 million patients in 2009 to 2.3 million patientts who
    had a prescription for testosterone producs in 2013.

  16. Thhere aree some quality nutritional supplemenrs that are clinically approved and have atained international acclaim.

  17. This makes sense, understanding that symptoms and states of low Testosterone are universal
    and affect both genders.

  18. It’s important to taalk to yourr physician to ensure that testoserone supplements are
    appropriate for you, before getting started on any nutritional supplement
    regime.

  19. An investigation of the effects of testosterone therapy
    on metabolic parameters andd bone fractures
    is ongoing.

  20. Testosterone iss a hormone essential for care of secondary
    male characteristics and the growth and development oof male sex organs, for example facial hair.

  21. Although it is witbin reason to construe that hormone therapy may have
    a direct impact on the centers in the brain that control mood, it
    is important to admit the side effects of hormone therapy
    may also give rise to the growth of depression,” Pal, who was not involved
    in the study, said by e-mail.

  22. Muraleedharan V, Marsh H, Kapoor D, Channer KS, Jones TH.
    Teststerone deficiency is associated with increased risk
    of mortality and testosterone replaement improves survival in men with type 2
    diabetes.

  23. High amounts of testosterone appear tto promote good health in men,
    for instance, lowwring the risks of heart
    attack and high blood pressure.

  24. Although it’s within reason to construe that hormone therappy may have an immediate
    impact on the centers in the brain that control mood, it is very important to admit that
    the side effects of hormone therapy may also
    contribute to the growwth of melancholy,” Pal, who was not
    involved in the study, said by e-mail.

  25. Girls can take testosterone through a patch, ass a cream or in the kind of pellet implants, which have the highest consistency oof delivery.

  26. Prepubertal hypogonadism is normally characterized by
    infanile genitalia and lack of virilization, while the growth of hypogonadism after puberty
    ffequently resdults in problems for example dininished libido, erectile dysfunction, infertility, gynecomastia,
    impaired masculinization, changes in body composition, reductions in body and facial hair, and
    osteoporosis.

  27. I’ll immediately snatch your rss feed as I can’t to find your e-mail subscription hyperlink or e-newsletter service.
    Do you have any? Please allow me recognize in order that I may just subscribe.
    Thanks.

  28. No matter the route off administration, studies have demonstrated improvement in libido and sexual function in hypogonadal men.

  29. The number of women in the United States now on testosterone treatment is estimated to be in the tejs of thoussands -miniscule compared with the millions prescribed oral
    estrogen-progestin regimens, like Premarin and Provera.

  30. The researchers said the new study was prompted by a recent clinical rial off testosterone therapy iin men who were at high risk for heart
    disease.

  31. Thhe risks versus benefits oof supplementation have not been definitely identified,
    while it’s known that low levels of testosterone pose an increased cardiovascular risk.

  32. It doesn’t continue creating testosterone once it comprehends that levels are higher than it would have ordinarily created for you throughout the duuration of
    that day.

  33. Any man wioth proatate cancer contemplating hormone therapy should find out froom
    their physician exactly how large the advantage is anticipated to bbe in their specific
    situation to allow them to weigh it against the listt of possible
    side effects,” Nguyen added byy e-mail.

  34. Up to 50 percent of diabetic men have clinically low testosterone levels,
    and obesity and poor lifestyle are considered to
    be directtly linked to reduced testosterone production for millions
    of men.

  35. The safety aand effectiveness of testosterone replacement
    therawpy for age-related hypogonadism never have been established.

  36. This boosts the protein sgnthesis expected by this life transforming program and therapy and hoped for, all while regulating to keep
    the cliché, qualiy of life deteriorating side affects far away and out of sight.

  37. Testosterone is used for wlmen with Turner’s syndrome, premature ovarian failure, HIV infection, or chronic
    corticosteroid use.

  38. And many women have a knee jerk feeling that any hormone treatment can increase their risk of breast
    cancer.

  39. I think this is one of the most significant information for me.
    And i’m glad reading your article. But wanna remark on some general things, The
    web site style is ideal, the articles is really
    nice : D. Good job, cheers

  40. It’s a pity you don’t have a donate button! I’d certainly donate to this brilliant blog!
    I suppose for now i’ll settle for book-marking and adding
    your RSS feed to my Google account. I look forward to brand new updates and will share this website with my Facebook group.

    Talk soon!

  41. Having read this I believed it was rather informative. I appreciate you
    taking the time and energy to put this short article together.
    I once again find myself spending a significant amount of time both reading and posting comments.
    But so what, it was still worth it!

  42. Good day! I know this is kind of off topic but I was wondering
    if you knew where I could find a captcha plugin for my comment
    form? I’m using the same blog platform as yours and I’m
    having problems finding one? Thanks a lot!

  43. Good day! This is my first comment here so I just wanted to give a quick shout out and say I really enjoy reading through your articles. Can you recommend any other blogs/websites/forums that cover the same subjects? Thanks a lot!

  44. Your mode of explaining the whole thing in this piece of writing is really pleasant, all be
    capable of simply know it, Thanks a lot.

  45. Hmm is anyone else encountering problems with the pictures on this blog loading?
    I’m trying to find out if its a problem on my end or if
    it’s the blog. Any feed-back would be greatly appreciated.

  46. Whats up this is somewhat of off topic but I was wondering if blogs use WYSIWYG editors
    or if you have to manually code with HTML. I’m starting a blog soon but have no
    coding knowledge so I wanted to get guidance from someone with experience.

    Any help would be greatly appreciated!

  47. Hi there would you mind letting me know which webhost you’re using?
    I’ve loaded your blog in 3 completely different browsers and I must say this blog loads a lot faster then most.
    Can you recommend a good internet hosting provider at a fair price?

    Kudos, I appreciate it!

  48. Heya i am for the primary time here. I found this board and I to
    find It truly useful & it helped me out much. I’m hoping to give one thing back and help others like you aided me.

  49. Nice blog here! Also your website loads up fast!
    What host are you using? Can I get your affiliate link to your host?
    I wish my web site loaded up as quickly as yours lol

  50. Heya i’m for the first time here. I came across this board and I
    to find It really helpful & it helped me out much. I hope to present something back and aid others
    such as you aided me.

  51. Appreciating the time and energy you put into your site and
    in depth information you offer. It’s good to come across a
    blog every once in a while that isn’t the same old rehashed information. Wonderful read!
    I’ve saved your site and I’m including your RSS feeds to my Google account.

  52. URBAN10 One should expеriеnce eviction with the Personal pгoperty indicator
    in orer to get to THE BERKELEY WATEɌFALL, in the Berkelwy hillsides, on private poperty adjacent to Codorniсes Paгk.
    These images were brouɡht in on Thursday oct.

  53. Nice post. I used to be checking continuously this blog and
    I’m inspired! Extremely helpful information specially
    the last section 🙂 I care for such information a lot. I was seeking
    this certain information for a very lengthy time.
    Thank you and good luck.

  54. We give а triǥger snap as well aѕ record for one panel Classic, Goaⅼ, Pussy
    cat Retreat, and Beadboard gateways.It is aсtualⅼy certainly noot baby proof rɑnked, yet uses the same device ɑs a lot of such locks.
    For additional protection, placе this on the back side of eviction away
    from toddler.

  55. The gate folds down pгⲟmptly for easy storaagе space ɑnd trip
    and also is actuаlly really ⅼightweight so moving it coming from plae
    to loсation is actually not troսblesome. Primetime Petz Entrance with door possesѕes 5 wide panels that
    make it possіble for consumers to span large and also slim opᥱnings witһ the exact same convenience.
    It is furnishings top quality as well as will not interfеre with the room’s decor or style.

    The spectacuⅼar walnut shade іѕ actually perfect for any soгt of prоperty that not intend to
    quit design for function.

  56. I am now not certain the place you’re getting your information, but good topic.
    I needs to spend a while studying more or working out more.

    Thank you for fantastic info I used to be looking for this info for my mission.

  57. Hola! I’ve been following your blog for some time now and finally got the bravery to go ahead and give you a shout out from Dallas Texas!
    Just wanted to tell you keep up the fantastic job!

  58. My developer is trying to convince me to move to .net from PHP.
    I have always disliked the idea because of the expenses.

    But he’s tryiong none the less. I’ve been using Movable-type on a number of websites for
    about a year and am anxious about switching to another platform.
    I have heard good things about blogengine.net. Is there a way I can transfer all my wordpress content into it?

    Any help would be really appreciated!

  59. Great blog here! Also your site a lot up fast! What host are you the usage of?
    Can I am getting your associate link for your host?
    I wish my site loaded up as fast as yours lol

  60. Greetings from Carolina! I’m bored to death at work so I decided to check out your blog on my iphone during lunch break.
    I really like the information you provide here and can’t wait to take a look when I get home.
    I’m surprised at how fast your blog loaded on my mobile ..

    I’m not even using WIFI, just 3G .. Anyhow, very good
    site!

  61. You are so awesome! I do not suppose I’ve read through anything like that before.

    So wonderful to discover someone with original thoughts on this topic.
    Really.. thank you for starting this up. This site is one thing that’s needed on the internet, someone with some originality!

  62. tһrougҺ Jui Ishiɗa; as well as The best ᴡays
    to Talk Feⅼine through Gary Weitzman, a decoder to knowing felіne creatures.