Размова з Васілём Петручуком з нагоды выхаду яго навейшай кніжкі „Блізны”.

Адкуль такі загаловак — „Блізны”?

— На пакалечаным целе, калі раны загойваюцца, блізны застаюцца. Менавіта таму я даў такі загаловак сваёй кніжцы. Апісваю ў ёй сваё жыццё — надта пакалечанае ў дзяцінстве. У Грабаўцы, дзе я вырастаў сіратою (бацьку меў, але ён мною не займаўся), перажыў я пекла на зямлі. Тыя блізны ў мяне не знікнуць ужо да канца жыцця — так маральныя, як і фізічныя, на жывым целе. Як, скажам, ад раны, якую парнуўшы нажом, нанесла мне мачаха. Я, дзяцюк, тады якраз прывёў жывёлу з пашы і прыбег галодны ў хату. Мачаха лупіла звараную бульбу. Я нагнуўся, каб узяць гарачую бульбачку, а яна мяне — нажом! Тая рана пасля доўга гніла і блізна ад яе засталася па сёння. Тыя блізны не баляць, але баліць сэрца. З болем сэрца пісаў я і гэтую кніжку. Пісаў аб людзях, якія мне зрабілі столькі крыўды, а хацелася б напісаць пра тое, якія яны былі добрыя, як мною апекаваліся, добра кармілі. Але мусіў пісаць праўду.

Тая праўда, аднак, надта горкая. І не толькі для тых, каго апісваеце (хаця іх даўно ўжо няма на свеце). Вы ўпершыню раскрылі прымітывізм і нэндзу, у якіх вырасталі амаль усе беларусы таго пакалення, яшчэ ў „Пожні”. Тады, помню, выклікала гэта вялікае абурэнне тых жа вяскоўцаў, абселых у цёпленькіх гарадскіх кватэрах. Навошта ўспамінаць пра тое, трэба назаўсёды вымазаць тую пакутлівасць з памяці — гаварылі многія. Адкуль такая нянавісць да саміх сябе?

— Гэта нейкая хвароба, траўма. А я проста хацеў апісаць сваё пакутнае дзяцінства, бо сам не верыў, што мог штосьці такое страшнае перажыць. І хацеў, каб іншыя гэта прачыталі, каб больш ніхто нікому такога зла ўжо не рабіў.

З таго часу прайшло ўжо больш за семдзесят гадоў. Тая нэндза ўсё-такі адыходзіць у забыццё.

У польскіх кніжках і фільмах галадаючыя і дыскрымінаваныя міжваенныя „крэсы” прадстаўляюцца цяпер як нейкая „ідылія”.

— Праўда заўсёды абароніцца. А праўда такая, што вёскі былі тады надзвычай пераселеныя, з процьмаю жабракоў. На жаль, і палякі, і мы, чамусьці вельмі любім ўсё ідэалізаваць, упрыгожваць рэчаіснасць і абманваць іншых. Успамінаецца мне такі выпадак. Калісь, яшчы пры „камуне”, у краме адна жанчына даказвала сяброўцы, што да вайны жылося ёй як у Бога за плячыма, бо ў бацкоў было трыста гектараў зямлі. А тая сяброўка адказала: „A my to mieliśmy czterysta hektarów!”. Пасля я даведаўся, што тыя бабы былі дочкамі басякоў з вёсак недзе пад Сямятычамі.

З чаго бярэцца такое абманлівае самахвальства?

— Ну, бо з вашаўнікамі, такімі як я, ніхто не хоча мець нічога супольнага. Трэба тады гаварыць, што былося дагледжаным, заўсёды было што есці... Хаця гэта і абман.

Дык каму Вы напісалі сваю кніжку? Бо, як бачыце, пра тое, што пішаце, ніхто не хоча ўспамінаць, гідзіцца гэтым.

— Я напісаў сваю кніжку такім людзям як я сам, і тым, хто задумаецца над такімі як я.

Вам ужо амаль 84 гады. Вы з першага пакалення жыхароў беларускіх вёсак, якія пераехалі ў горад — быццам з пекла ў рай...

— Таму маё пакаленне, і нават наступнае, каб трэба было, ізноў змагалася б за народную ўладу.

У 90-х гадах Вы напісалі і выдалі іншую кніжку — „Księga hańby”, пра злачынствы палякаў у пасляваенны час.

— У сваім жыцці стараюся быць справядлівым. Пасля 1989 г. узнялася ў Польшчы прапаганда, што ўзброенае падполле, якое змагалася супраць народнай улады — гэта адны героі. Я вырашыў не маўчаць і таму апублікаваў спіс злачынстваў на мірных жыхарах нашых вёсак учыненых афіцыйнымі і неафіцыйнымі групоўкамі АК.

Як Вам удалося здабыць дакументацыю, на аснове якой пералічылі ў кніжцы, дзе і каго застрэлілі, калі і хто паліў нашы вёскі?

— Я пакарыстаўся аператыўнымі матэрыяламі Ваяводскай камендатуры міліцыі ў Беластоку. Копіі дакументаў дапамог мне вынесці адтуль мой сябра-афіцэр. Паляк, дарэчы. Бо калі раней я звярнуўся

з гэтым да „нашых” хлопцаў (з думкай пра публікацыю ў „Часопісе”), тыя адказалі, што naczelnik nie pozwala.

Ці гэтай кніжкай дасягнулі тое, чаго хацелі?

— На жаль, нажыў я яшчэ больш ворагаў. Меў я шмат непрыемных тэлефонаў, у якіх пагражалі мне нават „смерцю ў стылі Чаўчэску”.

Вы таксама змагаліся за народную ўладу, але ў іншым месцы — на поўдні, ваявалі з украінцамі з УПА...

— Так. І аказваецца цяпер, што УПА супрацоўнічала і з польс­кім падполлем (з NSZ). Палякі супольна з украінцамі нападалі на міліцыянтаў, іншых прадстаўнікоў новай улады, а пасля ваявалі з рэгулярным войскам. Мы, як жаўнеры, не толькі бараніліся, але і атакавалі. Я нават тады хацеў і згінуць, каб пад Балігродам мяне пахавалі...

Чаму?

— Бо я не меў куды вярнуцца. Усё грызла мяне, які безнадзейны мой лёс. Яшчэ пакуль пайшоў я ў армію, мяне хацелі ажаніць з удавою старэйшаю за мяне на шэсць гадоў. І якая гэта перспектыва? Я не меў ні кала, ні двара. Яшчэ не быў таго свядомы, што можна будзе мне вучыцца і мець з чаго жыць.

Але пасля пару гадоў сталі Вы ўрэшце жыць добра. У Варшаве, у самой сталіцы...

— Так, спярша паслалі мяне на афіцэрскую школу. Калі я скончыў

яе, атрымаў прэстыжную пасаду, бо стаў камандзірам узвода ў ахове маршала Жымерскага. Далі мне боты — афіцэркі, пра якія мне нават у сне не мроілася. Жылі мы на канспіратыўнай кватэры, была ў нас свая прыбіральшчыца. Ну і зарабляў я добрыя грошы.

Выходзіць, „камуна” была для Вас збаўленнем..?

— Так. Каб не „камуна”, то я меў бы кватэру ў Варшаве!? Быў бы жабраком або нейкім папіхайлам.

Але глянце цяпер. „Камуны” даўно ўжо няма, але лепш-горш жыць неяк усім удаецца. А маем той жа капіталізм.

— Толькі ў адрозненне ад міжваеных часоў цяпер цалкам іншая сітуацыя ў свеце. Цяперашні капіталізм ужо цалкам іншы, больш людскі.

Вы, аднак, калі прыходзіць нядзеля, хутка бежыце ў краму купіць хлеб (пісалі пра гэта калісь у „Часопісе”). Надалей баіцеся, што можа яго — як у дэяцінстве — не хапіць?

— Так. Я баюся астацца без хлеба. Ніколі не выкіну ў смецце нават крышынкі. Калі што, то аддам вераб’ям. Хаця хлеб, і наогул уся ежа, цяпер іншыя як калісь — не той смак і пах.

Вы ў „Блізнах” і ранейшых кніжках, таксама ў публікаваных у нас „Крышынках”, вельмі падрабязна апісваеце сваё жыццё. Але амаль не згадваецне пра царкву і бацюшкаў. Чаму?

— У дзяцінстве папа чамусьці я вельмі баяўся. У дарослым жыцці быў я членам партыі, працаваў ва UB, і таму не хадзіў ні ў царкву, ні ў касцёл. Калісьці з малымі дзяцьмі прыехаў я на фэст у Дубічы. Калі яны кінуліся цалаваць крыж, я іх прытрымаў. У вяскоўцаў, помню, выклікала гэта вялікае абурэнне. Іншым разам наведаў я неяк дубіцкага бацюшку, які правёў мяне пасля на вакзал. У пэўны момант пачаў ён іранізаваць: „Nie matura, lecz chęć szczera zrobi z ciebie oficera”. І запытаў: „У каго ты верыш?”. — У партыю веру — адказаў я.

У 50-я і 60-я гады былі Вы функцыянерам польскіх спец­службаў. Ці сярод завербаваных агентаў шмат было беларусаў?

— Так склалася, што сярод мною завербаваных сакрэтных супрацоўнікаў былі адны палякі. Аднак, у аператыўных матэрыялах натрапляў я і на „нашых”. Хаця яны падаваліся палякамі. Помню картатэку нейкага Цыванюка, дзе было напісана: „narodowość — Polak, wyznanie — Katolik” (з вялікай літары). А яго бацькоў якраз я добра ведаў, былі яны недзе з-пад Гарадка, праваслаўныя, зразумела.

Такіх прышываных палякаў шмат было і ў апараце тагачаснай улады.

— І таму яшчэ сёння кажуць, што ў партыі, беспецы і міліцыі на Беласточчне былі адны беларусы. Па-першае, начальнікамі былі палякі, па-другое — тыя нібыта нашыя, якія яны беларусы, калі з беларускасцю не хацелі нічога мець супольнага. Яны мянялі нават імёны — Васілі ставаліся Wacławami, Надзькі — Ядзькамі... Толькі я ўсюды пісаў „narodowość — białoruska”.

Вы пэўна добра ведалі, што ў тыя часы асяроддзе БГКТ і „Нівы” было абстаўлена завербаванымі агентамі.

— Усіх сышчыкаў я не ведаў. Ну, але ў Польшчы была тады такая сістэма, што такія арганізацыі і асяроддзі без „апекі” заставацца не маглі.

А ведалі, што агентам быў Сакрат Яновіч?

— Яго клічку TW „Kastuś” я заўважыў у аператыўных дакументах, якія трапілі ў мае рукі ў выніку абмену інфармацый паміж дэпартаментамі службы бяспекі. Гэта была карта Е-15.

Цяпер ідзе люстрацыйны працэс пасла Яўгена Чыквіна. На Вашу, як былога афіцэра бяспекі, думку — быў ён агентам?

— Цяжка сказаць, вырашыць суд. Яўген Чыквін, калі стаў працаваць у Хрысціянскім грамадскім аб’яднанні, мусіў лавіраваць паміж Царквою і службай бяспекі, якая дамагалася ад яго інфармацыяў, якіх ён не хацеў або не мог перадаваць.

Спадкаемцам народнай улады у палітыцы з’яўляецца цяпер у Польшчы г.зв. „лявіца”. Вы застаяцеся ім вернымі?

— Штораз менш. СЛД адышоў ад левых прынцыпаў. Для гэтай партыі чорнае не заўсёды ёсць чорным, а белае — белым. Яны змагаюцца не за лепшы лёс масаў, але за грошы і пасады для сябе.

А як бачыце будучыню нас, як беларусаў?

— Мы маланкава асімілюемся. Стаемся палякамі з беларускімі каранямі. Сваю тоеснасць, думаю, яшчэ на нейкі час захаваем. Я ўпэўнены, што ў Польшчы ўсё—такі хутка не прападзем. Будзем нібыта парасткі, якія прабіваюцца праз асфальт.

Гутарыў Юрка Хмялеўскі