Прысьвячаю дзецям Францішка Пяткевіча — Барбары і Станіславу, а таксама быўшым пацыентам доктара з Крынак і навакольля ды доктар Барбары Пякарскай.

Пішу гэты артыкул на беларускай мове, маральна не магу напісаць яго па-польску. Доктар Францішак Пяткевіч захаваўся ў памяці сваіх даўніх пацыентаў Крынках і навакольлі як інтэлігент, які размаўляў з людзьмі папросту, хаця быў католікам. „Такога ў нас ні да яго, ні пасьля яго не было. Звалі яго глухім — „глухі дохтар” — кажуць людзі 28 гадоў пасьля яго сьмерці.

З Лепля родам

Францішак Пяткевіч быў родам з Лепля на Віцебшчыне. Нарадзіўся 6 лютага 1899 г. у каталіцкай многадзетнай сям’і Cтаніслава Пяткевіча. Няшмат зараз пра яе вядома. Дачцы Барбары ўспамінаў свайго дзеда, які пражыў 105 гадоў і займаўся складаньнем розных гісторыяў, якія па заказах расказваў сяланам на вячорках. „Яму нават за тое плацілі”, — кажа Барбара Пяткевіч, вядомая сёньня журналістка тыднёвіка „Polityka”. — Я мусіць маю па ім талент лёгкасьці пісаньня”. Францішак меў брата Вацлава, з якім разам быў у лагеры. Адзін брат Язэп (народжаны 15 верасьня 1892 г.) вывучыўся на ксяндза ў Пецярбурзе (высьвянчаны ў 1917 г.). У 1920 г. быў вікарым ў Койданаве, у 1922-1923 гг. — адміністратарам парафіі Бабоўня. У 20-ыя гады і ў пачатку 30-ых адміністраваў таксама парафіі Цімкавічы, Слуцк, Узда, Капыль. У 1933 г. быў арыштаваны і высланы на 5 гадоў у лагер у Комі АССР. У 1936 г. Францішак Пяткевіч пісаў да прымаса Польшчы, каб той дапамог выцягнуць брата з лагера на Салаўках. На нішто гэта не здалося, бо 2 верасьня 1937 г. калегіяй НКВД Комі АССР быў расстраляны. Сястра Мальвіна жыла ў Беларусі ў Бабруйску. Там таксама жыў адзін з братоў Францішка, жанаты з расіянкай Ксеняй. Дасюль жывуць там іх нашчадкі. Была яшчэ і Марыся.

Цяжка было бацькам утрымліваць вялікую сям’ю. Таму маючы 13 гадоў Францішак апынуўся ў Пецярбурзе. Шмат беларусаў туды ехала за працай да І сусьветнай вайны. Там-жа ў той час вучыўся ў духоўнай сэмінарыі яго старэйшы брат Язэп. Франук працаваў там хлопцам на пасылкі ў складзе футар. Уласьнік гэтага склада меў надта тупога да навукі сына, да якога прыходзіў карэпатытар. Карыстаючыся нагодай і малады Франук прысвойваў сабе карэпатытарскія веды. Так і паступіў у Пецярбургу ў царскую школу для сялянскіх дзяцей. Там атрымаў стыпэндыю. Закончыў школу з залатой адзнакай. Быў вельмі працавіты. Пэўна дзякуючы брату Язэпу зацікавіўся беларускім рухам, асабліва беларускай прэсай.

У віры беларускага адраджэньня

З 1913 г. у Вільні пачала выдавацца беларуская каталіцкая газэта „Biełarus”. Ужо ў 2 нумары ад 19 студзеня 1913 г. знайшлося жыцьцёвае крэда Францішка Пяткевіча, пад якім падпісаўся псэўданімам „Morkotny” : „Lublu swajo... nie żadaju czużoha”: „Każuć tyje ludzi, szto jeździać pa świeci, bytcam kraj nasz Biełaruski sumny, dy ubohi. Może heta i prauda, szto jon sumny, dy ubohi, ale miły — bo swoj. Lublu ja naszaje soniejka, choć mo nie tak jasna — jak zahranicaj — świecie, — i miesiaczyk, szto u pahodnuju noczku pływie pa niebi miż chmarkami, i zoraczki, jak mihoczuć bytcam anielskija woczki... Lublu ja wiosku Biełaruskuju u dalincy nad reczkaju. Czornyje chaty, nizkije stadołki, razwaliuszyjesia płaty, miest sadu — biarozka, ci tapalinka. Lublu ja nasz wiaskowy narod. Ciomny jon, ubohi, ale taki swoj, brat... Skałaciusia jon, pamieszausia, padzialiusia, — tut polski, tut litouski, tam rasiejski, — katalicki, prawasłauny — i Boh wiedaje jaki — czuć nie zabyusia, szto jon białaruski... Wiedama — dobry, spakojny: u jakuju staranu pawiarnuli tam i paszou. Dy chacia roznaja mowa — rozna wiera, ale u chaci, u siabie, biełarusam być nie pierastau, — za heta-ż ja i lublu jaho. Dyk niachaj tam, chto chocze chwale czużoje, ja lublu swajo i ni żadaju czużoha. — Z wioski nie pajdu nawat u horad, bo tam ciesna, pałacau nie chaczu, bo mnie miłaja maja chatka, — a jak daść Boh padwuczusia, haspadarku papraulu — taj i budu-ż z żonkaju, dy dzietkami, szczaśliwy aż da śmierci. — A pa śmierci — dusza da nieba, a cieła u rodnuju biełaruskuju ziamielku, bo bolsz nihdzie... a nihdzie nie chaczu, bo mnie budzie nudna...” Стаў ён падпішчыкам газэты. Каб яе атрымоўваць, з Пецярбурга пасылаў у Вільню маркі. 30 кастрычніка 1913 г. у № 32 рэдакцыя дзякавала за маркі і цешылася, што дапішчыку газэта падабалася, а ў № 35 (21.11.1913 г.) дзякавала яму за цікавыя весткі з Пецярбурга, змяшчаючы іх на 4 старонцы. Францішак Пяткевіч апісаў беларускую вечарынку: „U subotu 9-ho listapada adbyúsia tut biełaruski wieczar, ładżany artystam K. A. Drozdowym. Na scenie pakazwali jak adzin muż Paúluk swaryúsia sa swajej żonkaj za toje, szto jana złydnia ni chacieła rabić nijakaj raboty, dy jaszcze za czużymi mużami biehała. Paśla hetaho byli deklamacii biełaruskich wierszaú i piejali rodnyja pieśni. U kancy tancawali Lawonichu, Byczka i druhije biełaruskije tancy. Usie artysty, śpiewaki deklamatary i tancory byli adziety u biełaruskija wopratki. Narodu było mnoha, nawat try ksiandzy biełarusy byli na hetaj wieczaryncy. Dyk i radasna niejak było, szto my úżo daczakali taho, szto ú naszaj mowie adbywajucca prystaúleńnia, na katoryja sabirajecca hetak szmat ludziej. Ale z druhoj starany trochi sumna było, szto pamiż narodam hetym najbolsz biełaruskim, tolki dzie nia dzie czuć było można rodnuju hutarku, a bolszaja czaść tutejszych biełarusoú stydajecca swajej mowy”.

Падпісаўшыся таксама на газэту на новы год, цікавіўся выдадзенымі ў Вільні беларускімі кніжачкамі. Адказваючы яму рэдакцыя паведамляла, што будуць яны прыложаныя да „Biełarusa” — „Karotkaja Historyja Świataja”, „Pczalinka”, „Z rodnaho zahonu” А. Зязюлі. У № 19 „Biełarusa” ад 8 мая 1914 г. (с. 2-3) змешчана апавяданьне „Markotnaha” „Starec”. Магчыма асновай Францішку Пяткевічу паслужыла сапраўднае здарэньне з дзяцінства. Мае яно вельмі патрыятычнае выяўленьне: „Pry darożcy kala wioski stajaú kryż. Stareńki byú, mocham paros — na bok pachiliúsia. Chrystos na im prybity ledź trymaúsia, bo tolki ú adnej ruczce byú hwoździk; druhija wypali. (...) Pad kryżam leżali try kamieni i spakojna tulilisia da Bożaha drewa. Na hetych kamieńniach siadaú padarоżny, kab adpaczyć, pałudnawaú tut rataj, zabaúlałasia dzicia-pastuszok. Raz u wialikaja świata na adnym z hetych kamieńniaú siadzieú bieły, jak hałubok starec. I byú taki piekny, taki miły bytcam nia z hetaho świetu, kab ni stareńkaja adzieża i torby, można byłoby padumać, szto heta Anioł. Uhledzieli starca wiaskowyja dzieci i, choć pałachliwyja byli, zbiehlisia da jaho i tak prosta kalena jamu i absieli. Za dziaćmi pryszli chłopcy, dzieúczata, paśla i starszyja ludzi i nichto ni zhadaú skul stary tut uziaúsia, bo jaho nichto ni znaú. Pytalisia, dziwilisia, taki piekny, taki dobry, a niczoha ni haworyć. Ustaú ureszci. Prad kryżam prażahnaúsia, na biełu haławu nadzieú szapku — i użo mieúsia adyści — cicha zrabiłasia ú hramadzie, úsie woczy na starca pawiarnuli, bo im zdałosia, szto choć adno słoúco skaże. I nie pamylilisia. — Dzietki, — paczaú, padymajuczy hoławu dy ruki da nieba, dzied — lubiecie Boha, bliżniaho, swoj rodny kraj, nie zabudźcie, szto wy Biełarusy. Pajszoú... Mużczyny, kabiety i dzieci doúha nie razchodzilisia i dumali. Mama úziała na ruki małoha synka i spytała: Chto ty synok? — Biełarus, mama — adkazaú jon. A starec, szto byú úżo daloka, ahlanuúsia, kiúnuú haławoj, zrabiú rukoj ú ich bok znak kryża ú pawietry i — zhinuú z ich wocz”.

Прабыўшы 2 гады ў Піцеры, пасьля вяртаньня на Бацькаўшчыну, вясной 1914 г., паназіраўшы мясцовае насельніцтва, яго беднату, цямнату і алькагалізм, пісаў пра гэта з Новага Пагосту ў газэту „Biełarus” (№ 24, 12.06.1914 г., с. 5-6). Заклікаў беларусаў да згоды, навукі і працы над сабой: „Pracujma każdy nad saboj. Hodzi nam być astatnim narodam, a pracujuczy nad saboj zasłużym nia tolka na paszanu ludzkuju ale i Bożaju”.

Дзе і як Франук Пяткевіч правёў гады І сусьветнай вайны, пакуль мала вядома, магчыма ў бацькоў, магчыма быў пакліканы на вайну. З ацалеўшай карэспандэнцыі (2 паштоўкі — з Лепля і з Полацка) да брата Язэпа з 1916 г., вынікае, што працаваў на почце ў Полацку. І што быў вельмі хворы. Праўдападобна ў 1920 г. паступіў у Віленскую беларускую гімназію, бо ўспамінаў пра навучаньне яго там Францішак Аляхновіч. Праз год закончыўшы яе, у 1921 г. паступіў на мэдычны факультэт Віленскага унівэрсытэта. Якраз тады — у 1920 г. — і стварыўся Беларускі Студэнцкі Саюз на ім. Закладалі яго перад усім студэнты з мэдычнага факультэта: Браніслаў Туронак, Сяргей Малафееў. Франук Пяткевіч стаў адным з яго актыўных членаў. Прамаўляў ад імя студэнтаў беларусаў на з’езьдзе прадстаўнікоў Заходняй Беларусі, які адбываўся 11 і 12 сьнежня 1921 г. у Вільні пад старшынствам Паўла Аляксюка. Зьмест яго выступленьня быў перададзены ў газэце „Раніца”(№ 5, 10.01.1922 г., с. 2): „Мо для нас студэнтаў беларусаў выпала лепшая доля, як для другіх нашых братоў. Мы маем магчымасьць вучыцца. Але мы вышлі з народу, які цяпер яшчэ застаецца ў цемры і мы заўсёды будзем ісьці на перадзі, каб вывясьці наш народ да сонца, да сьвету. Жыцьцё ў нашым унівэрсытэце нармальнае. Німа такой грызьні паміж студэнтамі беларусамі і палякамі, як гэта ёсьць у Львоўскім унівэрсытэце паміж палякамі і ўкраінцамі. У нас зарганізаваны беларускі студэнскі саюз, які мае мэты нясьці нашаму народу асьвету і будзіць яго да сьвядомага нацыянальнага жыцьця. Цяпер, я хацеў-бы прасіць вас: высьвятліць справы аграрную і школьную...” На жаль старшыня перарваў яго прамову. З’езд наогул меў палітычную афарбоўку. Яго ідэяй была падтрымка беларусамі выбараў у Віленскі Сойм — прадстаўнічы орган Сярэдняй Літвы. Са З’езду пасылаліся прывітаньні і словы ўдзячнасьці і сяброўства начальніку польскай дзяржавы Юзафу Пілсудскаму. На палітычны накірунак гэтага з’езду звяртаў увагу сябра Франука — студэнт Антон Абрамовіч: „Сяляне! Я хачу сказаць пару слоў ад імя беларускіх студэнтаў — Вашых сыноў, каторые з вялікім трудам папалі ў высшае вучэбнае завяденьне. Мы тутака сабраліся сягоньня і маем магчымасьць свабодна гаварыць аб сваіх справах і адносінах да польскага народу. Вялікшая частка нашай Беларусі знаходзіцца яшчэ пад маскоўскай нагайкай і мы павінны памятаць аб сваім становішчы. Між вамі няма многіх лепшых сыноў, каторыя мелі бы права тут судзіць і падаць свой голас аб тэй справе, аб якой тутака гаворыцца. Я хачу сказаць, што мы ня йдзём тым шляхам, па якім павінны ісьці, я хачу напомніць, што вы пачынаеце ісьці крывой дарогай...” („Раніца”, № 3, 24.12.1921 г., с. 2). У той момант старшыня з’езду перарваў яму голас.

Калі ў акадэмічным 1922/1923 годзе былі выбраны новыя ўлады Беларускага Студэнцкага Саюзу, старшынёй яго стаў Сяргей Малафееў, а яго намесьнікам Францішак Пяткевіч. У праўленьні былі таксама Мікола Марцінчык, Залеўскі і Баляслаў Грабінскі. 16 сакавіка 1922 г. Францішак Пяткевіч і Антон Абрамовіч як прадстаўнікі БСС былі на аўдыенцыі ў начальніка Польскае дзяржавы Юзафа Пілсудскага. Дарэчы, Франук Пяткевіч быў з ім асабіста знаёмы. Зарабляў грошы на навуку, карчуючы лес у Пікелішках — маёнтку Юзэфа Пілсудскага. Начальнік польскай дзяржавы цікавіўся дзейнасьцю БСС, асабліва выданьнем часопісі „Наш шлях”, якую прасіў яму дасылаць. У першым нумары „Нашага шляху” (сакавік 1922 г.) Францішак Пяткевіч, верны свайму даваеннаму псэўданіму, як Франук Маркотны, змясьціў артыкул „Родная мова — скарб народу” (с. 4-6).

У наступным падвойным нумары (№ 2-3) „Нашага шляху” за лістапад і сьнежань 1922 г. знаходзяцца ажно тры яго артыкулы, ў якіх крытыкуе палітыку польскіх уладаў у адносінах да беларусаў і выказвае свае погляды адносна ўсьвядамляльнай ролі беларускіх студэнтаў сярод народу. У артыкуле „Сучаснасьць і будучыня” Франук Маркотны пісаў: „Няшчасьця, якія завісьлі над нашай зямлёй, сваім ціжарам прыдушылі нас. Мы топчэмся на адным месцы, пагружаныя ў матэр’яльныя і асабістыя справы. Ня гледзячы на паважны мамэнт у жыцьці нашага народу, каторы прачхнуўся ад векавога сну і шыбкімі крокамі ідзе ўперад для здабыцьця сабе лепшай долі, грамадзянства старэйшае, ці то пад уплывам пэўных абставін палітычных, ці ўзноў асабістых, пачынае траціць веру ў памыснасьць працы. Патроху пэўныя адзінкі пачынаюць ставіць справу асабістую , альбо матэрыяльную вышэй, — як агульна -грамадзкую і нацыянальную. А як павінна заховывацца моладзь? Перад усім мы мусім верыць і працаваць. (...) Усьведамленьня сялянскіх масаў як з боку нацыянальнага, так і соцыальнага мусіць быць нашым першым абавязкам. (...) На першым пляне ўсьведамленьне павінна быць нацыянальнае, бо як мы, дайшоўшы да сьведомасьці, здабудзем незалежнасьць, то справу эканамічную нам будзе лягчэй скрануць з таго мёртвага пункту на каторым яна цяпер знаходзіцца. З боку нацыянальнага, мы павінны ўсьведамляць народ, што бяз рожніцы веры і палітычных напрамкаў, мы Беларусы, што паняцьця „тутэйшасьці” павінны астацца архаічным паняцьцем, бо ўрэшці мусім жа мы пазнаць самых сябе. (...) Мы гаспадары краю — краю ад Дняпра і да Бугу, аднак чужынцы валадаюць над намі, у той час, калі нат’ калёніі ў Афрыцы, або ў Азіі аддзеляюцца ад сваіх мэтропалій і жывуць незалежным жыцьцём, над нашай зямлёй замест бела-чырвона-белага сьцягу — сьцягу поту, крыві і працы лунае сьцяг іншы розны ад нашага. Польская канстытуцыя дае нам поўныя правы для нацыянальнага разьвіцьця, але гэта толькі ў тэорыі, а ў практыцы, што іншае. Закрываньне беларускіх школ і грамадзкіх арганізацый, арышты і баніцыя беларускіх дзеячоў, рабунковая гаспадарка прысланага з Польшчы чынавецтва — вось факты дзеяльнасьці польскай адміністрацыі. (...) Цяпер мы з’яўляемся сьведкамі страшэннага культурнага ўціску, якога Польшча ня мела ні пад Масквой, ні пад Нямеччынай. Масавае закрыцьцё беларускіх пачатковых школ і афіцыяльная забарона адкрываньня беларускіх школ (Распараджэньне куратара Наваградзкага ваявоцтва) дзе польская ўлада стараецца і памагаець адкрываць польска-расейскія школы, а нат’ зусім расейскія, толькі-б не беларускія.(...) Аднак калі на безупынныя просьбы ўлада і пазваляе адчыніць школу, то каб праз тыдзень, ці два заняць памешканьне школы пад войска, а найчасьцей пад паліцыю, а вучыцеля, зусім нявінна, абвінаваціць у бальшавізьме, або ў русыфікатарстве. А калі дзе і здарыцца, з сапраўды гэроічнымі высілкамі адчыніць беларускую сярэднюю школу, дык зараз-жа знойдуць прыцэпку арыштаваць вучыцялёў, або заняць памешканьне пад паліцыю ці войска (Радашкавічы). Курсаў беларусазнаўства, вучыцельскіх сэмінарыяў німа ніякай магчымасьці адчыніць, а як дадуць, то праз месяц зачынюць (Баруны — вуч. сэмінарыя). Нат’ Аляксюку не пазволілі адчыніць вучыцельскай сэмінарыі, тлумачачы новай фінансавай палітыкай ураду, у той час, калі польскія школы як грыбы вырастаюць на нашай зямлі і нат’ там, дзе іх зусім ніпатрэба. (...) Польскі шовінізм набраў усе горшыя староны уціску ад Немцаў і Маскалёў і застасаваў іх да беларускага народу. Палякам Маскалі забаранялі пеяць нацыянальны гымн, арыштавалі, а нат вешалі за гэта — і з намі тож, за пеяньне Беларускага гымну, нас арыштовываюць (арышт сэмінарыстаў, пеяўшых у вагоне беларускі гымн). Калі дадамо яшчэ прасьледаваньне беларускіх ксяндзоў, каторых пад пратэкстамі, ці то па даносу паноў, каторым надта не падабаецца беларуская мова ня толькі ў касьцелі, а нат у прыватным жыцьці ксяндза, або па даносу польскіх ураднікаў, арыштаваліся бяз даводу нат віны (кс. Пятроўскі), або трымаліся пад надзорам паліцыі (кс. Стэповіч), або проста абвінавачывалі іх у бальшавізьмі калі ў свой час Савецкая Улада абвінавачывала іх у контрэволюцыі. Аб праваслаўных сьвяшчэніках і гаварыць ня прыходзіцца, няраз над імі рабіліся нат фізычныя гвалты (сьвяшч. Валасовіч) — факты зусім падобныя да нямецкага культуркамфу. (...) Польшча прылажыла „братнюю” руку да падзелу Беларусі, цела нашай Бацькаўшчыны, разрэзана на дзьве часткі, народ кінуты „братнімі народамі” у нэндзу матэрыяльную. Тут мы бачым, што дарога, каторай ідзець польскі шовінізм надта нябазпечная і што такой палітыкай Палякі не здабудуць прыхільнасьці беларускага народу, а скарэй назаўсёды яго адпіхнуць ад сябе. Аднак трэба заглядацца на справу рэальна. Палякаў і Беларусаў вяжуць супольные інтэрэсы эканамічныя і палітычныя, тым больш ім патрэбная прыхільнасьць беларускага народу, што не сягоньня, заўтра прыдзецца стачыць бой з усходам і захадам. Пад усходам я разумею Расею, ці то камуністычную, ці нат дэмакратычную, пад захадам Нямеччыну і кожны з гэтых народаў зьяўляецца найгоршым ворагам беларускага і польскага народу” (с. 13-15).