Юрка Хмялеўскі. Ад Рэдактара.

Нядаўна пабываў я на цікавай і заадно сімпатычнай сустрэчы ў Падляшскай кніжніцы ў Беластоку. Была гэта ўрачыстая прэзентацыя трэцяга выпуску фотаальбома „Колеры праваслаўя. Польшча”. Яго выдаўцом з’яўляецца аб’яднанне „Ортфота”, якім кіруе Алік Васылюк (раней быў ён кіраўніком сайту Cerkiew.pl), а гуртуе яно фатографаў – пераважна непрафесійных, праваслаўных. На здымках паказваюць яны праваслаўныя цэрквы і царкоўнае жыццё. Свае здымкі змяшчаюць на сайце Orthphoto.net, які мае міжнародны характар, бо там здымкі праваслаўя і іх аўтары – з многіх краін свету. Адтуль, вядома, і здымкі надрукаваныя ў тоўстым фотаальбоме прысвечаным праваслаўі ў Польшчы.Першы яго выпуск паказаўся ў 2011 годзе, а ў два наступныя ўвайшло за кожным разам крыху іншых здымкаў.

Прамоцыя фотаальбома ў Беластоку, што прайшла 17-га сакавіка, была зладжана як вялікая культурная падзея. Прысутнічала шмат важных асобаў, у тым ліку Мацей Жыўна з маршалкоўскай управы ваяводства ды некаторыя войты, бурмістры або іх намеснікі, як прадстаўнікі самаўрадаў, якія дафінансавалі гэтае выданне. Прыбыла таксама каля дваццаці аўтараў змешчаных у альбоме здымкаў. Сустрэчу ўмела вялі Галена Марцінкевіч з дэпартамента культуры Маршалкоўскай управы ды галоўны ініцыятар выдання Алік Васылюк.

Мерапрыемства дасканала ўпісвалася ў вялікапосны настрой. На пачатку выступіў царкоўны моладзевы хор з беластоцкага сабора. Апрача некалькіх малітоўных твораў на царкоўна-славянскай мове адну праваслаўную малітву праспяваў ён па-польску. Яе словы ў адрозненні ад першых, вядома, усім былі зразумелыя, але адчуваўся вялікі кантраст. Царкоўны напеў па-польску ёсць проста ўбогі і сціплы, бо не аддае духоўнасці, містыкі і таямнічасці, што з’яўляецца непаўторным вялікім багаццем царкоўнай музыкі ў славянскім арыгінале. Варта тут падкрэсліць, што і калісь, шмат стагоддзяў таму, калі славянская мова была яшчэ жывая, вернікі таксама не ўсё разумелі, калі ў царкве спяваў хор. З гэтым крыху так, як з оперным спевам, дзе словы поўнасцю зразумелыя толькі спецыялістам. Вырашае акустыка і спеў як перадусім музыка, а не звычайная песня. Словы, вядома, таксама важныя, бо надта глыбокія і ад душы, але іх сэнс трэба пазнаць асобна. І тут пераклады на польскую мову сапраўды прыдатныя. Але пераклад ёсць заўсёды толькі перакладам. Немагчыма поўнасцю перанесці сэнс і значэнне слоў у арыгінале на іншую мову. Гэта датычыць і літаратуры, асабліва паэзіі. Часта пераклад гэта проста новы твор. У выпадку царкоўнага спеву гэтае зрабіць проста немагчыма.

Нашай беларускай мове ўсё-такі бліжэй да царкоўна-славянскай, чымсьці польскай. Літургія па-беларуску сапраўды прыгожая, калі па-польску – нам проста чужая. Таму шкада, што царкоўныя хары на Беласточчыне вельмі рэдка спяваюць па-беларуску. Тут, вядома, прычына іншая – асіміляцыя з паланізацыяй. Праўду кажучы, калі на прэзентацыі альбома пачуў я царкоўны спеў на польскай мове, спадзяваўся, што прагучыць нешта і па-беларуску. Але, дзе там. Дарэчы, беларускіх акцэнтаў падчас гэтай сустрэчы цалкам не было. Была гэта поўнасцю польская імпрэза, якая выхваляла праваслаўе ў Польшчы, нягледзячы, што гэта не нацыянальная рэлігія палякаў. Праваслаўнымі вернікамі ў Польшчы з’яўляюцца ў асноўным беларусы або асобы беларускага ці рускага (напэўна не расійскага) паходжання, якія, на жаль, часта не лічаць сябе беларусамі, але праваслаўнымі палякамі. Прытым праваслаўе ў Польшчы сёння гэта перадусім Беласточчына. Таму загаловак фотаальбома з націскам на слова „Польшча” ёсць мабыць крыху перабольшаннем. Але мы ўжо так маем. Каб штучна павысіць ранг аглядаў беларускай песні, іх арганізатар – Галоўнае Праўленне БГКТ – вырашыў на пачатку дзевяностых гадоў перайменаваць мерапрыемства на фестываль, называючы яго пры тым „агульнапольскім”. Хаця рэдка калі ў гэтых пераглядах удзельнічалі выканаўцы з-па-за Беласточчыны. Праўда, прыязджаў часам нехта з Варшавы, каб у Беластоку праспяваць дзве песні, але гэта аніякі аргумент. Бэгакатоўскі фестываль заўсёды быў і ёсць мясцовым, а не краёвым. Само слова „агульнапольскі” таксама не цалкам беларускае. У Беларусі гавораць – „Усебеларускі”, таму калі што павінна быць „усяпольскі”. Дарэчы, не чуваць, каб у Польшчы былі „агульнапольскія” фестывалі літоўскай, украінскай, рускай ці нямецкай песні…

Дадатак „Польшча” ў загалоўку альбома „Колеры праваслаўя” абгрунтаванне ўсё-такі мае. Змешчана ў ім каля 150 фотаздымкаў, частка якіз прадстаўляе таксама цэрквы з-па-за Падляшша. Толькі, што яны там ужо амаль апусцелыя. Альбом нават адкрывае фотаздымак старыннага праваслаўнага вялікага каменнага крыжа на могільніку ў Радаме. Але відаць на ім таксама сучасны надмагільны помнік, крыж на якім ужо каталіцкі.

Ва ўступе да альбома падкрэсліваецца, што праваслаўе на сучасных польскіх землях прысутнічае няспынна ад IX стагоддзя, калі на поўдзень дайшлі славутыя місіянеры – святыя Кірыла і Мяфодзій. Ужо прайшло, адднак, звыш тысячы гадоў, як па тадышніх першых храмах (м.інш. у Кракаве) няма нават следу.

Падчас прэзентацыі альбома таксама была паказана анімацыя „Праваслаўе ў Польшчы”. На працягу пятнаццаці хвілін прадстаўлена ў ёй уся гісторыя праваслаўнай царквы на польскіх землях і яе сучасны стан. Аглядаючы гэтую анімацыю можна мець уражанне, што праваслаўе ў Польшчы даволі магутнае як на рэлігійную меншасць у краіне, у якой 90 прац. грамадзян гэта каталікі. Прытым пададзены там лік 500 тыс. праваслаўных, а ён жа ў некалкі разоў павышаны. Ва ўступе да альбому ёсць ужо меншы лік, бо 300 тысяч. Сацыялагічныя навуковыя даследаванні даказваюць, што ў Польшчы цяпер пражывае 150 тыс. праваслаўных, з чаго 75 прац. а мо і болей на Беласточчыне. Столькі ж далічыліся праваслаўных і падчас апошняга перапісу насельніцтва ў Польшчы.

Нягледзячы на гэтую рэчаіснасць польскае праваслаўе безумоўна з’яўляецца важным духоўным і культурным багаццем у Польшчы, якім таксама можна і трэба ганарыцца ў свеце. Ініцыятыва згуртавання Orthphoto задумана менавіта таксама для таго, каб багацце польскага праваслаўя паказваць за мяжою. Апрача кніжнага альбому ёсць таксама выстаўка фотаздымкаў, якая была прзентаваная ў многіх месцах у Польшчы, а таксама ў Беларусі, Балгарыі, Грузіі, Малдове, Румыніі, Сербіі, Украіне, у Еўрапейскім Парламенце ў Бруселі, а нават у далёкай Эфіёпіі. У гэтым годзе ў рамках прамацыйнай праграмы польскай культуры за мяжою, фінансаванай міністэрствам замежных спраў Польшчы, такая выстаўка будзе прэзентавацца ў Літве, Расіі і Фінляндыі.

Праваслаўе гэта найперш падляшскі „экспартны” тавар, галоўная прызнака шматкультурнасці нашага рэгіёну, адзінага такога ў Польшчы. Пра гэта падчас прэзентацыі альбома гаварыў віцэ-маршалак Мацей Жыўна. – Вера і культура неабходныя, каб рэгіён мог нармальна жыць, а праваслаўе ёсць часткай нашай культуры, – падкрэсліў ён.

Насуперак назову альбома праваслаўе ў Польшчы цяпер зусім не ў росквіце, а хутчэй за ўсё ў крызісе. Колькасць вернікаў не павялічваецца. Цэрквы на нашай Беласточчынне, якіх так густа ў краявідзе, амаль ужо апусцелі, паколькі абезлюднелі вёскі. Але і ў гарадскіх храмах – у Беластоку, Бельску ці Гайнаўцы – таксама натоўпаў няма. Гэтым, аднак, здаецца, ніхто завельмі не пераймаецца. У тым, што праваслаўе прыгасае, не відаць таксама нейкай заклапочанасці ўладаў. Было б інакш, каб было каму за гэтым заступіцца. Але праваслаўныя эліты, каляцаркоўная інтэлігенцыя, таксама ў нейкім крызісе. Яе мала і не такая актыўная яна як калісь. Амаль уся гэта эліта сабралася і на прэзентацыі альбома. Славамір Назарук, наш колішні рэдакцыйны сябра і шматгадовы (з 80-х гадоў) вядомы царкоўны дзеяч, а цяпер адзіны праваслаўны ў Гарадской радзе Беластока, у размове са мною не скрываў смутку, што ў праваслаўным асяроддзі няма ўжо такой энергіі як калісь.

Царква зрабіла памылку, адрываючыся ад традыцыі і культуры сваіх вернікаў, у нашым выпадку беларусаў. Веру ад традыцыі нельга раздзяляць. Вялікдзень – надыходзячае вось свята святаў – не быў бы такім прыгожым, цудоўным, аптымістычным і каляровым менавіта, калі б меў выключна рэлігійнае значэнне.

Юрка Хмялеўскі. Ад Рэдактара.

Пачатак года гэта звычайна час падвядзення мінулых дванаццаці месяцаў і меркаванняў на будучыню. У жыцці нашай беларускай грамадскасці ў Польшчы мінулы год завельмі, думаю, не адрозніваўся ад папярэдніх. Але кожны, вядома, мяркуе па сабе. І калі глядзець на агульны ўзровень жыцця, то як і ва ўсёй Польшчы, мінулы год не быў такі кепскі. Нягледзячы на палітычны закалот у краіне ў яе эканоміцы ўтрымаўся ўсё-такі рост і панізілася беспрацоўе. Грамадзяне нават крыху прыбагацелі, асабліва тые, якіх ахапіла праграма „500 +”.

У грамадска-культурнай галіне, асабліва калі гаварыць пра нашу нацыянальную тоеснасць, то мінулы год не прынёс тут істотных зменаў. На штодзень жывем адначасова ў дзвюх культурах – нашай тутэйшай беларускай і, зразумела, у агульнапольскай. Аднак тая другая, на жаль, ахоплівае нас штораз мацней. Тут шмат прычын і найчасцей незалежных ад нас саміх, таму цяперашні час ёсць вялікім выклікам для кожнага з нас паасобку. Каб нягледзячы на ўсё заставацца проста сабою.

У мінулым годзе ўпершыню не мелі мы ўжо ні аднаго свайго прадстаўніка ў парламенце, нават прышыванага. Палітычныя партыі амаль перасталі нас наогул заўважаць. Польскі ўрад на бягучы год абмежаваў і так невялікія фінансавыя сродкі для нашай меншасці і няма цяпер нават каму дамагацца, каб гэтае некарыснае рашэнне было адмененае.

Непакоіць яшчэ рост нацыяналістычных і проста фашысцкіх настрояў у краіне. Мінулагоднія маршы польскіх нацыяналістаў у Гайнаўцы ці Беластоку нас напалохалі. Таксама забалела непрадуманае выказванне дэпутаткі Сойму ад кіруючай партыі ў адрас праваслаўных.

Можна заўважыць, што ў Польшчы пад новай уладай Права і Справядлівасці адбываецца рэвізія – перавартасцяванне гісторыі, што не заўсёды супадае з дасведчаннем і поглядамі нас беларусаў. Цяперашняя ўлада вырашыла канчаткова расправіцца з камунай, хаця вырасла ўжо новае пакаленне, якое таго часу нават не памятае. Пасляваенных змагароў, якія з карабінам у руцэ ваявалі супраць Народнай Польшчы, гларыфікуецца цяпер як „Выклятых жаўнераў” – вялікіх польскіх герояў. Іх імем пераназываюць „камуністычныя” вуліцы. Сярод іх ёсць на жаль і такія, праз якіх нявінна пацярпелі мірныя жыхары беларускіх вёсак на Беласточчыне, тады надта шматлюдных. Тысячы сем’яў падаліся ў Савецкі Саюз, часта ад страху ўцякаючы ад „бандаў”.

Даволі шумна адзначалася 35-ая гадавіна ўвядзення ў Польшчы ваеннага становішча 13 снежня 1981 г. Ізноў тыя драматычныя падзеі для польскіх беларусаў не былі ажно такой крывавай катастрофай, як сёння тое некаторыя малююць. Тыя неспакойныя і няпэўныя часы пачатку васьмідзесятых гадоў мінулага стагоддзя добра ўжо памятаю. Я тады ўваходзіў у дарослае жыццё, быў вучнем электрычнага тэхнікума ў Беластоку. Памятаю салідарніцкую шумечу, якая несла з сабою надзею на лепшае – большую свабоду ў кантраляваным дзяржаваю жыцці грамадзян, павышэнне рэальных заробкаў, спыненне інфляцыі ды запаўненне прадуктамі і таварамі пустых паліц у крамах. Яшчэ сёння стаяць у маіх вачах доўгія чэргі перад мяснымі магазінамі, таксама карткі-талончыкі на кілбасу, сыр, масла, цукар, гарэлку, папяросы, бензін…. Рэглементаваная сістэма продажу зацягнулася на шмат гадоў. Але памятаю таксама аўтэнтычны страх сярод маіх вяскоўцаў і знаёмых у горадзе, якія сапраўды пабойваліся вайны. Не прыпамінаю толькі, каб хтосьці з праваслаўных намякнуў на крыжы, якімі быццам былі памечаны некаталіцкія кватэры ў блёках на беластоцкіх кварталах. Ведаю аднак, што такое напалохванне было. Нядаўна ў адным са сваіх нарысаў у „Часопісе” Тамара Болдак-Яноўская ўспамінала, што такі крыжык паявіўся тады і на дзвярах яе кватэры. Невядома, аднак, ці было гэта роблена рукамі радыкалаў з радоў Салідарнасці, ці была гэта правакацыя тагачасных камуністычных спецлужбаў.

Увядзенне ў краіне ваеннага становішча мы як беларусы ўспрынялі з палёгкай. Для польскай дзяржавы, безумоўна, было гэта вялікай драмай. І хаця ў выніку ваеннага становішча смяротных ахвяр як на такую магутную аперацыю было адносна не так шмат, то заўсёды застаецца пытанне, ці наогул магчыма было іх пазбегчы. Вялікай стратай для польскай дзяржавы было тое, што ў выніку ваеннага становішча назаўсёды выехалі з краіны сотні тысяч грамадзян.

Але недапушчальнай памылкай ёсць ацэнка гістарычных падзей сучаснымі меркамі, не ўлічваючы тагачасных абставінаў. Трэба ж памятаць, што трыццаць пяць гадоў таму моцны быў яшчэ Савецкі Саюз, які пад сваім кантролем трымаў Польшчу і палову Еўропы. Тады нікому яшчэ нават не снілася, што ён разваліцца, што Беларусь, скажам, стане асобнай краінай. Камуністычная сістэма ў Польшчы і адразу пасля ў іншых краінах ляснула сама ў сабе, бо проста не прыставала да жыцця. Напэўна спрычыніліся да гэтага і палітычныя дзеянні дэмакратычнага Захаду, асабліва ЗША. А найбольшае значэнне мелі тут эканамічныя санкцыі.

Мінулы год прынёс змены ў польскай палітыцы ў дачыненні да Беларусі. Варшава доўгія гады рабіла стаўку на палітычныя змены ў суседняй дзяржаве, разлічваючы перадусім на адапхненне ад улады прэзідэнта Аляксандра Лукашэнкі як „апошняга дыктатара Еўропы”. Цяперашні польскі ўрад дайшоў да высновы, што нельга даўжэй чакаць і ажыццявіў кантакты на дзяржаўным і рэгіянальным узроўнях. Тым больш, што безвыніковай аказалася таксама ізаляванне Беларусі Еўрапейскім Саюзам і ЗША. Палітычныя санкцыі ў дачыненні да Лукашэнкі і іншых высокіх беларускіх чыноўнікаў на нішто не паўплывалі. У адрозненні ад ціску на Польшчу пасля ваеннага становішча ў Беларусі амаль не было эканамічных санкцыяў. Аказваецца, цяпер немагчыма, каб сусветныя карпарацыі трацілі эканамічныя рынкі, замыкаючы доступ да развінутых тэхналогій і сваіх тавараў краін з-за нейкіх палітычных прычын.

Час, вядома, не стаіць у месцы, хаця не ўсе змены адразу заўважаем. Ян Максімюк – наш аўтар, які ад дваццаці гадоў жыве ў Празе – у сваім фельетоне ў гэтым нумары звярнуў увагу на неабходнасць прыстасавання да сучаснага стылю жыцця таксама і нашага выдання. Заклікае нас, выдаўцоў і рэдактараў, перайсці ў інтэрнэт і то нават цалкам. Таму, што асабліва моладзь газет і часопісаў у папяровым варыянце амаль ужо не чытае, а калі ўжо, то толькі на электронных экранах. Гэта я як рэдактар таксама заўважваю. Ужо некалькі гадоў таму сваім калегам запрапанаваў перамясціць сілы менавіта ў інтэрнэт, і то не толькі, каб выпускаць як цяпер звычайную вэб-старонку, што ёсць цяпер проста нормай. Я меў на ўвазе партал для нашай беларускай меншасці. На жаль, гэтага не адобрыла нам міністэрства, даючы датацыю перадусім на папяровы варыянт. Тым не менш да такой думкі трэба будзе нам вярнуцца.

Jerzy Chmielewski. Od Redaktora (1/2015)

Jerzy ChmielewskiNasi przodkowie spotykali nowy rok nie – jak dziś – na balach i hucznych imprezach rozrywkowych, ale w zaciszu domowym i niezwykłym nastroju wróżb, czarów i magii. Dawniej w
tradycji białoruskiej był to szczególny czas przepowiadania przyszłości, choć nie zawsze traktowano to serio. Było przy tym bowiem uciechy i zabawy co niemiara.

Tamte czasy guseł, naiwnych wróżb i zabobonów to wcale nie zamierzchła przeszłość. Jeszcze kilkadziesiąt lat temu te pogańskie zwyczaje masowo kultywowali mieszkańcy każdej wsi i przecież nie tylko u nas. Moja blisko osiemdziesięcioletnia dziś matka każdego roku przy świątecznym stole opowiada o takich breweriach z czasów swego dzieciństwa i młodości. Urodziła się i dorastała w Słoi – typowo białoruskiej wsi na Sokólszczyźnie. W ostatni w roku wieczór dorastające dziewczyny zbierały się w domu którejś z koleżanek na wróżby. Wróżyły, która z nich pierwsza wyjdzie za mąż, z jakiej strony przybędzie kawaler i czy zamążpójście będzie udane, czy nie.

Najpierw zatem dziewczyny ustawiały się w rządku, a u stóp każdej z nich była miska z jedzeniem. Wtedy do izby wpuszczano wygłodniałego psa. Ta z dziewczyn miała pierwsza wyjść za mąż, do której miski najpierw rzucił się pies. Jak wspomina dziś matka, zgłodniałe psisko (specjalnie nie dawano mu jeść przez cały dzień), widząc rząd mis z jedzeniem, dostawało mętliku w oczach. Ale ani w głowie mu było wybierać. Pies łapczywie opróżniał wszystkie miski po kolei, zaczynając od najbliższej, czyli pierwszej od drzwi.

Następnie dziewczyny wychodziły na dwór, nasłuchując szczekania psów – z której strony się rozlegnie, stamtąd przybędą swaty. W tym samym celu rzucano butem – za siebie lub przed siebie, albo w furtkę. Kierunek wskazywał nosek upadłego buta.

Powodzenie zamążpójścia gwarantowała natomiast parzysta liczba objętych ramionami kołków w płocie lub polan drewna.

Do takich noworocznych wróżb nie przywiązywano oczywiście większej wagi. Nikt raczej w to nie wierzył, ani później sprawdzał. Chodziło przede
wszystkim o śmiech i zabawę.

Po 20-30 latach tego typu wróżby całkowicie wygasły, gdyż w czasach mego dzieciństwa w odległym o dziesięć kilometrów od Słoi Ostrowiu
takich zwyczajów już nie było. Pamiętam za to noworoczne psoty, które urządzaliśmy we wsi z kolegami. Jak ściągaliśmy furtki z zawiasów i wynosiliśmy gdzieś daleko w krzaki, albo jak wyciągaliśmy saniebi robiliśmy z nimi to samo, najpierw pojeździwszy trochę z górki. Sypaliśmy też na śniegu ścieżki z popiołu od „kawalera” do „panny”. Ryglowaliśmy również drzwi wejściowebdo domów, gdy domownicy już usnęli. Aby je otworzyć, gospodarze nazajutrz zmuszeni byli wychodzić oknem, złorzecząc i klnąc na nas ile wlezie.

Proszę wybaczyć mi za te dziecinne nieco refleksje i wspomnienia. Mam jednak wrażenie, że właśnie opada kotara zapomnienia i tamte noworoczne figle bezpowrotnie wpadają w otchłań historii. A przecież były tak zabawne, że i dziś rozweselają.

Na szczęście świat naszych przodków z ich wierzeniami, obrzędami i zwyczajami jest solidnie udokumentowany. Wielka w tym zasługa uczonych z Białorusi. Mam w swojej bibliotece dużo napisanych przez nich książek na ten temat. Można też sporo poczytać o tym w Internecie. Białoruska obrzędowość na Białostocczyźnie również została dobrze udokumentowana, a już szczególnie ta związana z Kaladami i Nowym Hodam. Folklor niemalże każdej naszej wsi jest opisany w pracach magisterskich, obronionych na przestrzeni minionych kilkudziesięciu lat w katedrach filologii białoruskiej w Warszawie, a później także w Białymstoku. Zebrany w nich materiał stał się kanwą kilku niezwykle wartościowych pozycji książkowych, jak rozprawa habilitacyjna dr. Aleksandra Barszczewskiego z 1990 r. Na ten temat ukazało się też wiele artykułów w Niwie i Czasopisie. Przypomnę choćby cykl „Lud nadnarwiański”, opublikowany na łamach naszego miesięcznika w latach dziewięćdziesiątych przez Irenę Matus, obecną profesor Uniwersytetu w Białymstoku.

Uchwycić białoruski świat naszych przodków zdążyliśmy dosłownie w ostatniej chwili. Bo dziś to już tylko historia. Niestety, takich wątków niewiele znajdziemy w literaturze. Poza ckliwymi przeważnie wierszami i opowiadaniami naszych bieławieżcau, o Białorusinach na Podlasiu nie powstała ani jedna powieść osadzona w realiach minionej epoki. A jeśli już ktoś brał się za ten temat, to najczęściej go wybielał. Wyjątkiem jest Bazyli Pietruczuk, do dziś obecny na naszych łamach. W „Pożni”, wydanej też po polsku („Ściernisko”), a potem w „Kryszynkach”, w fabularny sposób opisał siermiężny świat swego dzieciństwa, spędzonego we wsi pomiędzy Bielskiem a Hajnówką. Krajanie mają zresztą mu za złe, że w książkach obnażył nędzę, prymitywizm i zacofanie ich wsi w nie tak odległych jeszczen czasach. Koledzy po piórze tę niekończącąnsię opowieść Pietruczuka potraktowalinzaś jako jego… donos na macochęni rodzinę za to, że w dzieciństwienzgotowali mu nieczłowieczy los.

A już najbardziej brakuje mi filmunfabularnego, opartego na losach białoruskich,nz akcją rozgrywającą się nanBiałostocczyźnie. Takich filmów historycznychni dokumentalnych trochę  zrealizowano, a ich autorzy zdobylinnawet za nie laury. Powinien wnkońcu powstać zatem solidny film fabularny, choć jego budżet z telewizyjnymi impresjami jest oczywiście nieporównywalny. Ale starania możnanpodjąć, tym bardziej że w dzisiejszych czasach da się zrobić w miarę profesjonalny film nawet przy użyciu domowej kamery. Taka nowa białoruska inicjatywa mogłaby zresztą z pewnością liczyć na dofinansowanie z budżetu państwa, choćby Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej.

Brakuje dobrego scenariusza. Można byłoby go stworzyć na kanwie przywołanej przeze mnie literatury. Taki pomysł rzuciłem podczas niedawnego uniwersyteckiego sympozjumm w Białymstoku, poświęconego Sokratowi Janowiczowi. Powiedziałem, że zekranizować którąś z jego książek. Życiorys pisarza z Krynek to moim zdaniem również idealny scenariusz do filmu. Oglądałem niedawno film „Różyczka”, oparty na losach pisarza Pawła Jasienicy, który mocno mnie poruszył. W życiu Sokrata Janowicza także były dramatyczne momenty, jak z dramatu filmowego. Ze scenografią nie byłoby problemu. Wystrój wnętrz, ubrania, miejskie i wiejskie krajobrazy z epoki PRL łatwo jeszcze można odtworzyć. Wciąż w niezmienionym stanie stoi w Białymstoku gmach komitetu wojewódzkiego PZPR (teraz mieści się tam uniwersytet). W tym budynku rozgrywały się nie mniej dramatyczne sceny niż w filmie „Różyczka”. Złamano tam życie niejednego niewinnego człowieka, uwikłanego jak Jasienica w ówczesny system polityczny. Sokrat Janowicz mocno tego osobiście doświadczył.