Юрка Хмялеўскі. Ад Рэдактара.

Пачатак года гэта звычайна час падвядзення мінулых дванаццаці месяцаў і меркаванняў на будучыню. У жыцці нашай беларускай грамадскасці ў Польшчы мінулы год завельмі, думаю, не адрозніваўся ад папярэдніх. Але кожны, вядома, мяркуе па сабе. І калі глядзець на агульны ўзровень жыцця, то як і ва ўсёй Польшчы, мінулы год не быў такі кепскі. Нягледзячы на палітычны закалот у краіне ў яе эканоміцы ўтрымаўся ўсё-такі рост і панізілася беспрацоўе. Грамадзяне нават крыху прыбагацелі, асабліва тые, якіх ахапіла праграма „500 +”.

У грамадска-культурнай галіне, асабліва калі гаварыць пра нашу нацыянальную тоеснасць, то мінулы год не прынёс тут істотных зменаў. На штодзень жывем адначасова ў дзвюх культурах – нашай тутэйшай беларускай і, зразумела, у агульнапольскай. Аднак тая другая, на жаль, ахоплівае нас штораз мацней. Тут шмат прычын і найчасцей незалежных ад нас саміх, таму цяперашні час ёсць вялікім выклікам для кожнага з нас паасобку. Каб нягледзячы на ўсё заставацца проста сабою.

У мінулым годзе ўпершыню не мелі мы ўжо ні аднаго свайго прадстаўніка ў парламенце, нават прышыванага. Палітычныя партыі амаль перасталі нас наогул заўважаць. Польскі ўрад на бягучы год абмежаваў і так невялікія фінансавыя сродкі для нашай меншасці і няма цяпер нават каму дамагацца, каб гэтае некарыснае рашэнне было адмененае.

Непакоіць яшчэ рост нацыяналістычных і проста фашысцкіх настрояў у краіне. Мінулагоднія маршы польскіх нацыяналістаў у Гайнаўцы ці Беластоку нас напалохалі. Таксама забалела непрадуманае выказванне дэпутаткі Сойму ад кіруючай партыі ў адрас праваслаўных.

Можна заўважыць, што ў Польшчы пад новай уладай Права і Справядлівасці адбываецца рэвізія – перавартасцяванне гісторыі, што не заўсёды супадае з дасведчаннем і поглядамі нас беларусаў. Цяперашняя ўлада вырашыла канчаткова расправіцца з камунай, хаця вырасла ўжо новае пакаленне, якое таго часу нават не памятае. Пасляваенных змагароў, якія з карабінам у руцэ ваявалі супраць Народнай Польшчы, гларыфікуецца цяпер як „Выклятых жаўнераў” – вялікіх польскіх герояў. Іх імем пераназываюць „камуністычныя” вуліцы. Сярод іх ёсць на жаль і такія, праз якіх нявінна пацярпелі мірныя жыхары беларускіх вёсак на Беласточчыне, тады надта шматлюдных. Тысячы сем’яў падаліся ў Савецкі Саюз, часта ад страху ўцякаючы ад „бандаў”.

Даволі шумна адзначалася 35-ая гадавіна ўвядзення ў Польшчы ваеннага становішча 13 снежня 1981 г. Ізноў тыя драматычныя падзеі для польскіх беларусаў не былі ажно такой крывавай катастрофай, як сёння тое некаторыя малююць. Тыя неспакойныя і няпэўныя часы пачатку васьмідзесятых гадоў мінулага стагоддзя добра ўжо памятаю. Я тады ўваходзіў у дарослае жыццё, быў вучнем электрычнага тэхнікума ў Беластоку. Памятаю салідарніцкую шумечу, якая несла з сабою надзею на лепшае – большую свабоду ў кантраляваным дзяржаваю жыцці грамадзян, павышэнне рэальных заробкаў, спыненне інфляцыі ды запаўненне прадуктамі і таварамі пустых паліц у крамах. Яшчэ сёння стаяць у маіх вачах доўгія чэргі перад мяснымі магазінамі, таксама карткі-талончыкі на кілбасу, сыр, масла, цукар, гарэлку, папяросы, бензін…. Рэглементаваная сістэма продажу зацягнулася на шмат гадоў. Але памятаю таксама аўтэнтычны страх сярод маіх вяскоўцаў і знаёмых у горадзе, якія сапраўды пабойваліся вайны. Не прыпамінаю толькі, каб хтосьці з праваслаўных намякнуў на крыжы, якімі быццам былі памечаны некаталіцкія кватэры ў блёках на беластоцкіх кварталах. Ведаю аднак, што такое напалохванне было. Нядаўна ў адным са сваіх нарысаў у „Часопісе” Тамара Болдак-Яноўская ўспамінала, што такі крыжык паявіўся тады і на дзвярах яе кватэры. Невядома, аднак, ці было гэта роблена рукамі радыкалаў з радоў Салідарнасці, ці была гэта правакацыя тагачасных камуністычных спецлужбаў.

Увядзенне ў краіне ваеннага становішча мы як беларусы ўспрынялі з палёгкай. Для польскай дзяржавы, безумоўна, было гэта вялікай драмай. І хаця ў выніку ваеннага становішча смяротных ахвяр як на такую магутную аперацыю было адносна не так шмат, то заўсёды застаецца пытанне, ці наогул магчыма было іх пазбегчы. Вялікай стратай для польскай дзяржавы было тое, што ў выніку ваеннага становішча назаўсёды выехалі з краіны сотні тысяч грамадзян.

Але недапушчальнай памылкай ёсць ацэнка гістарычных падзей сучаснымі меркамі, не ўлічваючы тагачасных абставінаў. Трэба ж памятаць, што трыццаць пяць гадоў таму моцны быў яшчэ Савецкі Саюз, які пад сваім кантролем трымаў Польшчу і палову Еўропы. Тады нікому яшчэ нават не снілася, што ён разваліцца, што Беларусь, скажам, стане асобнай краінай. Камуністычная сістэма ў Польшчы і адразу пасля ў іншых краінах ляснула сама ў сабе, бо проста не прыставала да жыцця. Напэўна спрычыніліся да гэтага і палітычныя дзеянні дэмакратычнага Захаду, асабліва ЗША. А найбольшае значэнне мелі тут эканамічныя санкцыі.

Мінулы год прынёс змены ў польскай палітыцы ў дачыненні да Беларусі. Варшава доўгія гады рабіла стаўку на палітычныя змены ў суседняй дзяржаве, разлічваючы перадусім на адапхненне ад улады прэзідэнта Аляксандра Лукашэнкі як „апошняга дыктатара Еўропы”. Цяперашні польскі ўрад дайшоў да высновы, што нельга даўжэй чакаць і ажыццявіў кантакты на дзяржаўным і рэгіянальным узроўнях. Тым больш, што безвыніковай аказалася таксама ізаляванне Беларусі Еўрапейскім Саюзам і ЗША. Палітычныя санкцыі ў дачыненні да Лукашэнкі і іншых высокіх беларускіх чыноўнікаў на нішто не паўплывалі. У адрозненні ад ціску на Польшчу пасля ваеннага становішча ў Беларусі амаль не было эканамічных санкцыяў. Аказваецца, цяпер немагчыма, каб сусветныя карпарацыі трацілі эканамічныя рынкі, замыкаючы доступ да развінутых тэхналогій і сваіх тавараў краін з-за нейкіх палітычных прычын.

Час, вядома, не стаіць у месцы, хаця не ўсе змены адразу заўважаем. Ян Максімюк – наш аўтар, які ад дваццаці гадоў жыве ў Празе – у сваім фельетоне ў гэтым нумары звярнуў увагу на неабходнасць прыстасавання да сучаснага стылю жыцця таксама і нашага выдання. Заклікае нас, выдаўцоў і рэдактараў, перайсці ў інтэрнэт і то нават цалкам. Таму, што асабліва моладзь газет і часопісаў у папяровым варыянце амаль ужо не чытае, а калі ўжо, то толькі на электронных экранах. Гэта я як рэдактар таксама заўважваю. Ужо некалькі гадоў таму сваім калегам запрапанаваў перамясціць сілы менавіта ў інтэрнэт, і то не толькі, каб выпускаць як цяпер звычайную вэб-старонку, што ёсць цяпер проста нормай. Я меў на ўвазе партал для нашай беларускай меншасці. На жаль, гэтага не адобрыла нам міністэрства, даючы датацыю перадусім на папяровы варыянт. Тым не менш да такой думкі трэба будзе нам вярнуцца.

Jerzy Chmielewski. Od Redaktora (1/2015)

Jerzy ChmielewskiNasi przodkowie spotykali nowy rok nie – jak dziś – na balach i hucznych imprezach rozrywkowych, ale w zaciszu domowym i niezwykłym nastroju wróżb, czarów i magii. Dawniej w
tradycji białoruskiej był to szczególny czas przepowiadania przyszłości, choć nie zawsze traktowano to serio. Było przy tym bowiem uciechy i zabawy co niemiara.

Tamte czasy guseł, naiwnych wróżb i zabobonów to wcale nie zamierzchła przeszłość. Jeszcze kilkadziesiąt lat temu te pogańskie zwyczaje masowo kultywowali mieszkańcy każdej wsi i przecież nie tylko u nas. Moja blisko osiemdziesięcioletnia dziś matka każdego roku przy świątecznym stole opowiada o takich breweriach z czasów swego dzieciństwa i młodości. Urodziła się i dorastała w Słoi – typowo białoruskiej wsi na Sokólszczyźnie. W ostatni w roku wieczór dorastające dziewczyny zbierały się w domu którejś z koleżanek na wróżby. Wróżyły, która z nich pierwsza wyjdzie za mąż, z jakiej strony przybędzie kawaler i czy zamążpójście będzie udane, czy nie.

Najpierw zatem dziewczyny ustawiały się w rządku, a u stóp każdej z nich była miska z jedzeniem. Wtedy do izby wpuszczano wygłodniałego psa. Ta z dziewczyn miała pierwsza wyjść za mąż, do której miski najpierw rzucił się pies. Jak wspomina dziś matka, zgłodniałe psisko (specjalnie nie dawano mu jeść przez cały dzień), widząc rząd mis z jedzeniem, dostawało mętliku w oczach. Ale ani w głowie mu było wybierać. Pies łapczywie opróżniał wszystkie miski po kolei, zaczynając od najbliższej, czyli pierwszej od drzwi.

Następnie dziewczyny wychodziły na dwór, nasłuchując szczekania psów – z której strony się rozlegnie, stamtąd przybędą swaty. W tym samym celu rzucano butem – za siebie lub przed siebie, albo w furtkę. Kierunek wskazywał nosek upadłego buta.

Powodzenie zamążpójścia gwarantowała natomiast parzysta liczba objętych ramionami kołków w płocie lub polan drewna.

Do takich noworocznych wróżb nie przywiązywano oczywiście większej wagi. Nikt raczej w to nie wierzył, ani później sprawdzał. Chodziło przede
wszystkim o śmiech i zabawę.

Po 20-30 latach tego typu wróżby całkowicie wygasły, gdyż w czasach mego dzieciństwa w odległym o dziesięć kilometrów od Słoi Ostrowiu
takich zwyczajów już nie było. Pamiętam za to noworoczne psoty, które urządzaliśmy we wsi z kolegami. Jak ściągaliśmy furtki z zawiasów i wynosiliśmy gdzieś daleko w krzaki, albo jak wyciągaliśmy saniebi robiliśmy z nimi to samo, najpierw pojeździwszy trochę z górki. Sypaliśmy też na śniegu ścieżki z popiołu od „kawalera” do „panny”. Ryglowaliśmy również drzwi wejściowebdo domów, gdy domownicy już usnęli. Aby je otworzyć, gospodarze nazajutrz zmuszeni byli wychodzić oknem, złorzecząc i klnąc na nas ile wlezie.

Proszę wybaczyć mi za te dziecinne nieco refleksje i wspomnienia. Mam jednak wrażenie, że właśnie opada kotara zapomnienia i tamte noworoczne figle bezpowrotnie wpadają w otchłań historii. A przecież były tak zabawne, że i dziś rozweselają.

Na szczęście świat naszych przodków z ich wierzeniami, obrzędami i zwyczajami jest solidnie udokumentowany. Wielka w tym zasługa uczonych z Białorusi. Mam w swojej bibliotece dużo napisanych przez nich książek na ten temat. Można też sporo poczytać o tym w Internecie. Białoruska obrzędowość na Białostocczyźnie również została dobrze udokumentowana, a już szczególnie ta związana z Kaladami i Nowym Hodam. Folklor niemalże każdej naszej wsi jest opisany w pracach magisterskich, obronionych na przestrzeni minionych kilkudziesięciu lat w katedrach filologii białoruskiej w Warszawie, a później także w Białymstoku. Zebrany w nich materiał stał się kanwą kilku niezwykle wartościowych pozycji książkowych, jak rozprawa habilitacyjna dr. Aleksandra Barszczewskiego z 1990 r. Na ten temat ukazało się też wiele artykułów w Niwie i Czasopisie. Przypomnę choćby cykl „Lud nadnarwiański”, opublikowany na łamach naszego miesięcznika w latach dziewięćdziesiątych przez Irenę Matus, obecną profesor Uniwersytetu w Białymstoku.

Uchwycić białoruski świat naszych przodków zdążyliśmy dosłownie w ostatniej chwili. Bo dziś to już tylko historia. Niestety, takich wątków niewiele znajdziemy w literaturze. Poza ckliwymi przeważnie wierszami i opowiadaniami naszych bieławieżcau, o Białorusinach na Podlasiu nie powstała ani jedna powieść osadzona w realiach minionej epoki. A jeśli już ktoś brał się za ten temat, to najczęściej go wybielał. Wyjątkiem jest Bazyli Pietruczuk, do dziś obecny na naszych łamach. W „Pożni”, wydanej też po polsku („Ściernisko”), a potem w „Kryszynkach”, w fabularny sposób opisał siermiężny świat swego dzieciństwa, spędzonego we wsi pomiędzy Bielskiem a Hajnówką. Krajanie mają zresztą mu za złe, że w książkach obnażył nędzę, prymitywizm i zacofanie ich wsi w nie tak odległych jeszczen czasach. Koledzy po piórze tę niekończącąnsię opowieść Pietruczuka potraktowalinzaś jako jego… donos na macochęni rodzinę za to, że w dzieciństwienzgotowali mu nieczłowieczy los.

A już najbardziej brakuje mi filmunfabularnego, opartego na losach białoruskich,nz akcją rozgrywającą się nanBiałostocczyźnie. Takich filmów historycznychni dokumentalnych trochę  zrealizowano, a ich autorzy zdobylinnawet za nie laury. Powinien wnkońcu powstać zatem solidny film fabularny, choć jego budżet z telewizyjnymi impresjami jest oczywiście nieporównywalny. Ale starania możnanpodjąć, tym bardziej że w dzisiejszych czasach da się zrobić w miarę profesjonalny film nawet przy użyciu domowej kamery. Taka nowa białoruska inicjatywa mogłaby zresztą z pewnością liczyć na dofinansowanie z budżetu państwa, choćby Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej.

Brakuje dobrego scenariusza. Można byłoby go stworzyć na kanwie przywołanej przeze mnie literatury. Taki pomysł rzuciłem podczas niedawnego uniwersyteckiego sympozjumm w Białymstoku, poświęconego Sokratowi Janowiczowi. Powiedziałem, że zekranizować którąś z jego książek. Życiorys pisarza z Krynek to moim zdaniem również idealny scenariusz do filmu. Oglądałem niedawno film „Różyczka”, oparty na losach pisarza Pawła Jasienicy, który mocno mnie poruszył. W życiu Sokrata Janowicza także były dramatyczne momenty, jak z dramatu filmowego. Ze scenografią nie byłoby problemu. Wystrój wnętrz, ubrania, miejskie i wiejskie krajobrazy z epoki PRL łatwo jeszcze można odtworzyć. Wciąż w niezmienionym stanie stoi w Białymstoku gmach komitetu wojewódzkiego PZPR (teraz mieści się tam uniwersytet). W tym budynku rozgrywały się nie mniej dramatyczne sceny niż w filmie „Różyczka”. Złamano tam życie niejednego niewinnego człowieka, uwikłanego jak Jasienica w ówczesny system polityczny. Sokrat Janowicz mocno tego osobiście doświadczył.