Ліст каханцы ў газету

Гумарэска


Карэспандэнт Максім Заўсім не забываў пра родную газету дзе б ні быў. Быў у роднай вёсцы — пісаў пра вёску. Быў у санаторыі — слаў пра страшнае і смешнае пукатыя канверты. З роднага горада, дзе жыў, пра левых-правых і сярэдніх, меншасных і большасных — пакеты выразак і інфармацыяў, плюс уласныя партрэты ў плане амерыканскім, з пазіцыі жабы і бусла… Пераклады з іншых часопісаў, падпісаныя ўласным прозвішчам як аўтара (ці будзе пільны рэдактар, цікава!). „Што пра мяне пісалі…” „Што я пра мяне напісаў…” „У якія кнігі заслужаных я трапіў, пераскочыўшы нават Прафесара…” Максім, здаецца, шчаслівы зусім, будучы карэспандэнтам года, а тым больш саракапяцігоддзя. Бо ён, сапраўды, абсалютна непраўзыйдзены, з нікім непараўнальны. Ну, можа толькі з адным, усё ж, паэтам, які палічыў гонарам быць названым „плагіятарам” (невядома, з каго ён спісвае, бо ніхто не ўмеў, не ўмее і не зможа ніколі так пісаць як ён адзін, значыць, плагіятарам ён не ёсць і быць не можа). А Максім Заўсім таксама і вершы стаў прысылаць, вельмі добрыя, але, пасля экалагічна-неэтычнай гісторыі ці не з выдрамі, рэдактар баіцца, што, дакладна не ведаўшы літаратуры нобелеўскіх лаўрэатаў, можа ўчыніць тыповы рэдактарскі ляпсус, які перакрэсліць яго кар’еру як рэдактара. Дык вершаў Максіма Заўсіма, на жаль, ніхто пакуль не друкуе. А яны сапраўды гучаць геніяльня, і па-польску, і па-нашаму, і, пэўна, прагучалі б і па-эсперанцку. Ці на нейкай праславянскай мове з неакрэсленым яшчэ алфавітам. Бо Максімавы пісаныя тэксты найбольшы смак маюць у арыгінале, таму і чытае іх уся рэдакцыя, пакуль надрукуюцца. Асабліва захапляе пішучых людзей, у тым ліку і так званых літаратараў, ягоная славатворчасць: супрацьпажарная гадзюка, лакір для кіпцюроў, мышка-кролік…

Аднойчы ў рэдакцыю прыйшоў пукаты пакет, падпісаны ласкавым імем. Па подчырку пазналі, што гэта пісаў Максім Заўсім. Але не ў рэдакцыю ён быў пісаны, дзе чакалі ягонага допісу з санаторыя. На канверце, праўда, быў адрас як трэба, таму і ліст трапіў у рукі рэдактара. А рэдактар, сціплы чалавек, увесь заліўся чырванню. Бо дзе ж такое чытаць яму, статнаму мужчыну, які нікому не пісаў лістоў пра каханне, а раз такі ў жыцці атрымаў, ды вельмі кароткі хоць змястоўны, — даўжэрнае пісьмішча нейкай кабеце, ды не Максімавай жонцы, якую з твару ды імені ў рэдакцыі ўсе ведаюць? Яна там, дома, з загіпсаванай нагой, а ейны Максімка, бачыце, мала што дурэе ў тым санаторыі, дык яшчэ столькі лістоў да кабет выпісвае чужых, што яму ўжо канверты памыліліся?! Можа, нейкай Ніне піша, а роднай рэдакцыі высылае? І невядома, ці чытаць рэдактарам той допіс (надта ж цікавы), ці шукаць адрасаткі? А мо дахаты Максіму ліст адправіць? Пакуль ліст дойдзе, Максім з санаторыя ўжо вернецца… А калі трапіць той ліст у жончыны рукі?! Не!!! Такога свінскага жарту свайму найлепшаму карэспандэнту рэдакцыя зрабіць не можа!

Асабліва рэдактаркі ды машыністкі перажывалі. Надта ж яны сардэчныя, чуллівыя. А што ж, меркавалі, падумае тая таямнічая Ізольда, як атрымае на свой адрас каркаломныя Максімавы гісторыі страшныя ды смешныя, запісаныя буквамі з чатырох алфавітаў? Пэўна, так як і ў рэдакцыі, палічыць Максіма цудаком ды жартаўніком несусветным.

 

Міра Лукша

Бандароўская гасцёўня, а часам плывуць слёзы…

Адкрываюць фэст намеснік бурмістра Міхалова Юры Хмялеўскі, солтыс Бандароў Марыя Бура ды старшыня БГКТ Ян Сычэўскі (Фота Міры Лукшы)

На сцэне, за якой спеюць нівы, перад якой красуецца стол з фігурыстым караваем, перад тысячнай публікай – беларускія калектывы, вядомыя з беларускай эстраднай і фальклорнай сцэны. Весяло, гучна, цёпла, па-сямейнаму.

– Паслухаеш родную песню – і жыць хочацца! – кажуць Марыя Стэпанюк і Васіль Скепка сярод іншых старажылаў на лавачцы пад бандарскімі блёкамі.

Прайшоў ужо 18 раз традыцыйны народны беларускі фэст „Бандароўская гасцёўня”. Якраз у разгар іншых беларускіх мерапрыемстваў у суседніх гмінах. «Гледачы проста пераязджаюць з аднаго фэсту на другі, добра калі маюць самаход, бо ж аўтобусы тут не ездзяць, – смяецца Янка Шыманюк з Семяноўкі. – Але «калі ты самаходам», не кульнеш чарачкі на бяседзе».

Імпрэзу ладзіць актыў вёсак Бандары, Рыбакоў і наваколля, у Міхалоўскай гміне, разам з Беларускім грамадска-культурным таварыствам і Гмінным асяродкам культуры ў Міхалове, пры падмацоўцы перш за ўсё Гміны Міхалова ды Міністэрства ўнутраных спраў і адміністрацыі, пажарнікаў і тутэйшых спонсараў.

„Бандароўская гасцёўня” з’яўляецца працягам беларускіх фэстаў, якія яшчэ з шасцідзесятых гадоў мінулага стагоддзя, ладжаныя БГКТ, збіралі шматлюдную публіку тутэйшую і «зарэчанскую».

Як кажа адзін з найактыўных арганізатараў свята, Віктар Бура, родам з Рыбакоў, адзін з задумшчыкаў фэста, вядомы шматгадовы дзеяч беларускай культуры: «Гэта беларускае cвята ладзіцца, перш за ўсё, для людзей, якіх перасялілі ў Бандары з пяці вёсак, якія былі затоплены дзеля пабудовы Семяноўскага вадасховішча. У гэтым ліку – і мая асоба. Сустракалісы мы, і вырашылі штосьці зрабіць, каб людзі не сумавалі. І выдумалі свой беларускі фэст. Людзі прыходзяць, прыязджаюць, ідуць на возера і дзівяцца. На месцы іх двароў вада – успамінаюць свае хаткі, цэлыя патанулыя вёскі. Гэта нагода сабрацца і сустрэцца і нам-перасяленцам, і нашым дзецям ды ўнукам. Сёлета вадасховішчу споўнілася 40 гадоў, але нам надалей баліць душа. Гэта вялікая трагедыя для людзей гэтых вёсак. Вада заліла нашу культуру, нашы звычаі, нашу беларускую тоеснасць. Улады зрабілі вялікую памылку, калі стварылі гэты вадаём. Гэта вялікая трагедыя для беларускай культуры Падляшша»…

Новы калектыў «Славяская нота» з Міхалова вельмі ўсім спадабаўся (Фота Міры Лукшы)

Старшыня БГКТ Янка Сычэўскі адзначыў, што свята апіраецца на традыцыі ды актыўнасці саміх бандароўцаў: „Гэтае асяроддзе абсалютна выключнае ў тым сэнсе, што асабліва актыўнае”. Сапраўды, гэта вельмі гасціннае мерапрыемства. Далучыліся да свята дырэктарка Дому сацыяльнай апекі Галіна Саковіч і яе падапечныя, непаўнаспраўныя. Жывуць яны ў былым гатэлі які з вялікім размахам быў пабудаваны на беразе Семяноўскага возера. Мастакі смела і хораша выступілі на цэне з прадстаўленнем пра жніво, пачынаючы ад старапольскіх вершаў і беларускіх народных летніх песень, дэкламавалі таксама вершы свайго калегі Яна Ласкага (рыхтавалі іх Крыстына Дрозд і Аля Салавей). Заўсёды хвалюе слухачоў і слухаецца імі цярпліва аматарскае выступленне гэтых пакрыўджаных лёсам людзей, якія знайшлі ціхі прытулак пасярод буяючай прыроды і добрых людзей, хаця тыя прыйшлі паслухаць чагосьці вясёлага і патанцаваць пад выдатна выкананую песню. А для жыхароў «гатэля» якая ж вялікая радасць, выступіць перад тысячнай публікай, разам з такімі мастакамі сцэны!

Моладзь займалася ў спартыўным блоку, гуляла ў агародзе гульняў. Яшчэ далёка да пачатку імпрэзы гледачы, пакуль заселі на лавах амфітэатра, цікавіліся вырабамі рукадзелля, размаўлялі з творцамі, частаваліся стравамі рэгіянальнай кухні і чымсьці майнейшцым, дзецярня цешылася ласункамі і цацкамі.

Фэст прывабіў аматараў роднай песні з Гайнаўскага і Беластоцкага паветаў ды турыстаў з усёй краіны. Вельмі ўсім спадабаўся новы калектыў «Славяская нота» з Міхалова, які першы раз выступіў у Бандарах, і «зубры» беларускай песні – «Каліна» з Залук, «Крыніца» з Беластока, «Маланка» і «Васілёчкі» з Бельска-Падляшскага, «Лайланд» з беластоцкіх Засцянак, «Світанак» з настаўніцамі з беларускага садка н-р 14 у Беластоку, якія прадставілі па некалькі твораў са свайго рэпертуару. З Беларусі прыехала ат-група «Багач» перш за ўсё з фальклорнымі песнямі. Да забавы далёка ў ноч зайграў «Лайланд».

Фэст прывабіў аматараў роднай песні з Гайнаўскага і Беластоцкага паветаў ды турыстаў (Фота Міры Лукшы)

Сярод рукадзельніц – заўсёдная Анна Кузьма з Міхалова:

– Калісь я сядзела дома і гафтавала, вышывала, і баялася выязджаць. А цяпер, калі прыйдзе час, калі пачынаюцца беларускія фэсты, мяне хочацца з’ездзіць, паказацца, беларускае слова і песню пачуць, палюбавацца гэтымі строямі. Проста – роднае свята! А вышываць вельмі люблю. Калі мне было шэсць гадоў, я ўжо вышыла краявід. Калісь не было такіх ніцей як цяпер… Пасля, калі я выйшла замуж, заняло мяне сямейнае жыццё, але пра вышыванне я не забылася. Вечарком, зімой, бывала, вышыю што-небудзь… Але цяпер, калі я ад 2000 года ўдавою, жыву адна. Дзеці мае ў Беластоку. Мяне тое вышыванне так уцягнула, што калі што-небудзь раблю, думаю: „А Божа мой, то ж я сёння іголкі яшчэ ў рукі не брала!” Так я гэта люблю! Хаця б трошкі павышываць. Вельмі мне хочацца, каб нашы маладыя дзяўчаты таксама гэтым заняліся, каб гэтае майстэрства не ўмярло: праца рук нашых бабцяў, прабабцяў. Калі хто панімае гэтую работу і яе любіць – гэта як маляванне іголкай і ніткай. Гэта краса, багацце народа.

Першы раз на такой імпрэзе быў Франак Гвуздзь, цяпер з Цісоўкі. Прыехаў на свята з дачушкамі і драўлянымі вырабамі пра славянскую абраднасць і лясныя цуды-дзівы. Цішы шукаў тут аж ад Бяшчад. А сваімі творамі з каранёў, якія знаходзіць і апрацоўвае над Нарвай – хоча дакласціся да тутэйшай культуры.

 

(лук)

Лячыцца і адпачываць у Беларусі

Беларускія ўлады вырашылі развіваць медыцынскі турызм. Плануецца, што медыкі заробяць для краіны мільёны долараў. Толькі летась замежныя турысты, якія прайшлі лячэнне ў бальніцах і паліклініках Беларусі, пакінулі там звыш 33 мільёнаў долараў. Гасцей прыцягвае сусветны ўзровень якасці сэрвісу па даступных цэнах. Такая ж тэндэнцыя і ў беларускіх санаторыях, дзе, акрамя адпачынку і аздараўлення, таксама можна вылечыць хваробы.

Беларускія замежныя прадстаўніцтвы ўжо пачалі працу па папулярызацыі беларускай медыцыны за мяжой. Аднымі з першых былі дыпламаты ў Варшаве. У канцы мінулага году ў Варшаве ў Цэнтры беларускай культуры адбыўся семінар на тэму: «Медыцынскі турызм Беларусі». Падчас сустрэчы прадстаўнікі беларускіх медустаноў і медыцынскіх тураператараў знаёмілі польскія турыстычныя арганізацыі і фірмы з беларускім рынкам медыцынскіх паслуг. Беларусь вырабляе сабе імя на рынку медыцынскіх паслуг. Паводле статыстыкі, летась на лячэнне ў Беларусь прыехала каля 115 тысяч замежных грамадзян з 73 краін свету.

Беларусь разлічвае павялічыць паток замежных турыстаў за кошт прапановы ўнікальнага прадукту, паляпшэння сэрвісу і спрашчэння візавага рэжыму. Медыцынскі турызм у Беларусі – напрамак, які з кожным годам становіцца ўсё больш запатрабаваным і папулярным. Госці Беларусі могуць спалучаць адпачынак з атрыманнем высокакваліфікаванай дапамогі ў лепшых медыцынскіх цэнтрах і клініках, прайсці курсы рэабілітацыі і аздараўлення ў санаторыях Беларусі. Беларусь даволі даўно прымае замежных грамадзян, якія вырашылі зрабіць складаную аперацыю або прайсці эфектыўны курс лячэння менавіта ў беларускіх спецыялістаў. За апошнія гады краіна зарэкамендавала сябе адным з самых перспектыўных напрамкаў па медыцынскаму турызму ў СНД. Гэтаму садзейнічаюць: кваліфікаваныя ўрачы, якія праходзяць стажыроўкі ў вядучых клініках свету, і падрыхтаваны медперсанал, высокая якасць паслуг і добрая аснашчанасць клінік, перадавыя медыцынскія тэхналогіі і прагрэсіўныя методыкі лячэння, параўнальна невялікі кошт медыцынскіх паслуг, зручнае геаграфічнае становішча Беларусі ў цэнтры Еўропы і ажыўленыя транспартныя зносіны, умераны клімат Беларусі, які не патрабуе перыяду акліматызацыі і спрыяе больш хуткаму выздараўленню. З кожным годам колькасць замежных грамадзян, якія атрымалі ў Беларусі медыцынскую дапамогу, расце: у 2010 г. – больш за 100 тыс., у 2011 г. – 115,5 тыс., у 2012 г. – 130 тыс., у 2013 г. – каля 160 тыс., у2014 г. – больш за 160 тыс., у 2015 г. – каля 160 тысяч. На лячэнне ў Беларусь прыязджаюць грамадзяне больш я 100 краін свету: Расіі, Украіны, Казахстана, Азербайджана, Малдовы, Грузіі, Сірыі, Германіі, Ізраіля, Італіі, Кіпра, Емена і многіх іншых. Аперацыі і лячэнне – што прапануюць беларускія спецыялісты? Анкалогія, анкагематалогія, траўматалогія, афтальмалогія, акушэрства і гінекалогія, стаматалогія, нейрахірургія, кардыялогія, кардыяхірургія, спелеалячэнне, медыцынская рэабілітацыя – далёка не поўны пералік напрамкаў практычнай медыцыны, якія прадстаўляюць паслугі на экспарт.

Разам з высокім узроўнем аказання медыцынскіх паслуг і добрымі вынікамі лячэння, клінікі Беларусі пастаянна пашыраюць пералік высокатэхналагічных і складаных медыцынскіх умяшанняў. У кардыялогіі: у Беларусі праводзяць самыя перадавыя аперацыі на сэрцы і магістральных сасудах, уключаючы імплантацыю штучных жалудачкаў і трансплантацыю сэрца, аорты і іншых сасудаў, аперацыйнае лячэнне пры парушэннях рытму сэрца ў дарослых і дзяцей. У анкалогіі: укаранёны такія метады лячэння, як тэрмахіміятэрапія пры распаўсюджаным раку лёгкага, фотадынамічная тэрапія ў пацыентаў з дысплазіяй шыйкі маткі, трансплантацыя гемапаэтычных стваловых клетак.
Вынікі, атрыманыя беларускімі спецыялістамі ў РНПЦ дзіцячай анкалогіі і гематалогіі пры лячэнні злаякасных новаўтварэнняў, адпавядаюць сусветным стандартам: эфектыўнасць лячэння пры вострым лімфабластавым лейкозе – 75%, лімфагранулематозе – большая за 90%. У нейрахірургіі: прымяняюцца эндаваскулярныя метады лячэння пры анеўрызмах галаўнога мозга і артэрыя-вянозных мальфармацыях, стэрэатаксічныя метады лячэння пры хваробе Паркінсона і пухлінах галаўнога мозгу, малатраўматычныя мікрахірургічныя методыкі выдалення пухлін галаўнога мозгу, а таксама метады рызатаміі пры лячэнні неўралгіі трайчастага нерва. У траўматалогіі і артапедыі многія праводжаныя беларускімі спецыялістамі ўмяшанні – унікальныя. З 2009 года, акрамя эндапратэзавання каленных і тазасцегнавых суставаў, выконваецца эндапратэзаванне плечавога і галёнкаступнёвага суставаў. У афтальмалогіі выкарыстоўваюцца такія перадавыя метады лячэння, як мікрахірургічныя аперацыі ў сувязі з катарактай (факаэмульсіфікацыя), трансплантацыя рагавіцы і лазерныя аперацыі пры рэтынапатыі неданошаных дзяцей. У отарыналарынгалогіі праводзяцца аднаўленне прасвету гартані і трахеі ў дзяцей да года, мікрахірургічныя аперацыі па карэкцыі насавой перагародкі, кахлеярная імплантацыя. У рэпрадуктыўнай тэхналогіі (ЭКА) правядзенне экстракарпаральнага апладнення і вынік наступлення цяжарнасці больш чым у 42% выпадкаў – паказчык нараўне з замежнымі клінікамі. У трансплантацыі органаў і тканак беларускія спецыялісты-трансплантолагі прайшлі стажыроўкі ў лепшых клініках ЗША, Вялікабрытаніі, Германіі, Бельгіі, Расіі, Літвы, Польшчы. Па колькасці трансплантацый органаў Рэспубліка Беларусь апярэджвае ўсе краіны постсавецкай прасторы, у тым ліку Расію і Украіну. У рэабілітацыі комплексны падыход да кожнага пацыента, высокая эфектыўнасць рэабілітацыі, унікальныя магчымасці аднаўлення парушаных рухальных функцый на найноўшым высокатэхналагічным абсталяванні. У пластычная хірургіі
нізкія цэны і добрыя вынікі прыцягваюць у беларускія цэнтры кліентаў з усяго свету: у некаторых клініках да 50% пацыентаў – іншаземцы. Якасць работы беларускіх пластычных хірургаў ацанілі жыхары краін Балтыі, Германіі, ЗША. Цэны на медыцынскія паслугі ў Беларусі. Кошт паслуг у беларускіх клініках – адзін з найбольш значных фактараў, што прыцягваюць пацыентаў нараўне з высокай якасцю лячэння. Вось некалькі прыкладаў цэн на медыцынскія паслугі:

Працэдура экстракарпаральнага апладнення (ЭКА) – каля 2.500$

Эндапратэзаванне тазасцегнавога сустава – каля 6.000$

Аорта-каранарнае шунціраванне – каля 10.000$

Аперацыя па кахлеярнай імплантацыі з улікам імпланта – 15.500-36.500€

Адзін дзень у бальніцы спелеалячэння – 45-79$

Як прыехаць на лячэнне ў Беларусь? На сайце Міністэрства аховы здароўя Беларусі дзейнічае раздзел „Платныя паслугі замежным грамадзянам», дзе пастаянна абнаўляецца інфармацыя аб пераліку медыцынскіх паслуг, клініках, неабходных дакументах, кошце аперацый і лячэння.

Прыехаць на лячэнне ў Беларусь можна: самастойна і з дапамогай агенцтва па медыцынскаму турызму ў Беларусі. Вывучыўшы папярэднюю інфармацыю і звязаўшыся з клінікай, вы можаце прыехаць (грамадзянам шэрагу дзяржаў патрэбна віза ў Беларусь), аформіць дагавор на аказанне платнай медыцынскай паслугі і прайсці лячэнне.

Аднаразовая медыцынская паслуга аплачваецца да яе аказання, комплексная (стацыянарнае лячэнне) – у два этапы: перадаплата (знаходжанне ў стацыянары і арыенціровачны кошт лячэння) з далейшым канчатковым разлікам.

Калі вы вырашылі скарыстацца паслугамі агенцтва па медыцынскаму турызму, трэба выбраць надзейную кампанію, у якой наладжаны кантакты з рознымі бальніцамі, і якая бярэ на сябе адказнасць за патрэбы пацыента ў час яго знаходжання ў Беларусі.

Каманда маладых супрацоўнікаў Беларускай медыцынскай акадэміі паслядыпломнай адукацыі (БелМАПА) пад эгідай і пры актыўнай падтрымцы кіраўніцтва ўстановы стварыла анлайн-сэрвіс для прасоўвання і продажу комплексу паслуг у сферы медыцынскага турызму «Клінікі Беларусі» і адаптаваную мабільную праграму да яго. Распрацоўка прайшла ў фінал рэспубліканскага конкурсу БРСМ «100 ідэй для Беларусі».

Чаму мы лічым актуальным вырашэнне пытання прыцягнення ў краіну замежных грамадзян для аказання ім высокакваліфікаванай медыцынскай дапамогі? – тлумачыла мадэратар праекта, навуковы супрацоўнік навукова-даследчай лабараторыі БелМАПА Ганна Раманюк. – Па-першае, медыцынскі турызм – адзін з перспектыўных кірункаў развіцця сучаснай сістэмы аховы здароўя, які здольны павысіць прэстыж беларускай медыцыны на міжнародным узроўні, стварыць пазнавальны брэнд нашай краіны і падтрымаць імідж развітай высокатэхналагічнай дзяржавы ў вышэйназванай сферы. Па-другое, бясспрэчна, як і любая турыстычная дзейнасць, медыцынскі турызм нясе прыбытак. Прычым даходы, якія прыносяць звычайныя турысты, нельга параўноўваць з тымі, што даюць медыцынскія турысты. Так, у Турцыі сярэдні чэк па іх абслугоўванні складае 2,5 тысячы долараў, у той час як чалавека, што прыехаў пазагараць на пляжы – 650 долараў. У Ізраілі, адпаведна, крыху больш за 4,7 тысячы і 1 тысячу долараў, у Іарданіі – 5 тысяч супраць 3 тысяч долараў. Пагадзіцеся, розніца адчувальная. 80 працэнтаў каманды складаюць людзі з вышэйшай медыцынскай адукацыяй, якія маюць вялікі вопыт практычнай работы. Многія з арганізатараў, нягледзячы на свой малады ўзрост, маюць не адну вышэйшую адукацыю і досвед стварэння і развіцця інтэрнэт-праектаў у галіне навукі і медыцыны. Асноўныя карыстальнікі сэрвісу – замежныя грамадзяне, якія хочуць атрымаць высокакваліфікаваную медыцынскую дапамогу ва ўстановах аховы здароўя Беларусі. А магчымасці анлайн-кансультавання дазваляюць людзям, якія занятыя сваёй кар’ерай і цэняць уласны час, не выходзячы з дому, атрымліваць высокакваліфікаваныя кансультацыі спецыялістаў.          (лук)

 

 

Найбольшы кірмаш кніг на ўсход ад Віслы

Алена Брава і Анэта Прымака-Онішк (фота Міры Лукшы)

У Беластоку прайшоў Міжнародны кніжны кірмаш, на якім прадстаўленыя 82 выдавецтвы з Польшчы, а таксама 4 з Беларусі. Нязменным арганізатарам мерапрыемства з’яўляецца Фонд „Суседзі”. Прайшлі таксама сустрэчы з больш за 30-цю вядомымі аўтарамі ды літаратурны фестываль «На памежжы культураў». Кірмаш праходзіў 21 – 23 красавіка ў будынку Оперы і Філармоніі ў Беластоку, у Лялечным тэатры і ў музеі кнігадрукавання ў Супраслі. Сярод запрошаных аўтараў былі Алена Брава і Барыс Пятровіч, якіх кнігі адмыслова для кірмашу перакладзены былі на польскую мову. Кнігу Алены Брава «Каменданцкі час для ластавак» („Godzina policyjna dla jaskółek”) пераклала Міра Лукша.

Тлумы сабраліся на аўтарскіх сустрэчах між іншым Кацярыны Бонды („Okularnik”, „Pochłaniacz”, „Lampiony”), родам з Гайнаўкі, «каралевы польскага крымінала» (першая аўтарская сустрэча ў Беластоку) і лаўрэаткі сёлетняй узрагароды імя Веслава Казанэцка Анэты Прымакі-Онішк за кнігу «Бежанства 1915 г. Забытыя ўцекачы».

Кніжны кірмаш у Беластоку суправаджалі канцэрты, выстаўкі, майстар-класы. Гэта найбольшы такога тыпу фестываль на ўсход ад Віслы, – казаў арганізатар Анджэй Каліноўскі, прэзас Фонду «Суседзі». – Аказалася, што толькі Беласток з’яўляецца такім актыўным – мабілізаваць людзей, паказаць колеры культуры, паказаць так, як тут мы можам паказаць – беларускую, украінскую, літоўскую. І тут адбываецца шмат цікавых падзей.
– Сярод удзельнікаў кірмаша былі самыя лепшыя беларускія выдавецтвы, якія штогод папаўняюць сваю палічку новымі літаратурнымі прапановамі, – сказаў дырэктар выдавецтва „Кнігазбор” Генадзь Вінярскі. – Штогод мы выдаем каля 100 назваў кніг. Хацелася б адзначыць, канешне, наш бэстсэлер – „Возера Радасці” Віктара Марціновіча, таксама кнігу паэзіі Уладзіміра Някляева „Толькі вершы” і лепшую кнігу года па версіі конкурса Беларускага ПЭН-цэнтра Насты Кудасавай „Маё невымаўля”.

– Што прамаўляе за тым, каб польскі чытач сягнуў па Вашую кнігу? – пытанне да Барыса Пятровіча (Сачанкі), аўтара кнігі «Спачатку была цемра» («Na początku była ciemność” у перакладзе Ежы Плютовіча на польскую мову).

Кніжка трошкі незвычайная як і для Беларусі таму, што ў нас мала хто піша пра сучаснасць, у нас больш папулярная гістарычная літаратура ці пішацца на ваенную тэматыку, а гэтая кніжка максімальна набліжаная для нашага часу. Падзеі там адбываюцца ў першыя гады незалежнасці Беларусі. Новая моладзь, з якой я сустракаюся часам на прэзентацыях, яна ўжо забылася ці не ведае, яны тады зусім былі маленькія, яны не ведаюць тыя часы. Старыя можа ўзгадваюць з настальгіяй у пэўным сэнсе таму, што гэта быў час іхняй маладосці. Падзеі ў гэтай кнізе адбываюцца ў 90. гады мінулага стагоддзя. Малады хлопец-галоўны герой, які пасля пераследу КГБ пацярпеў, страціў прытомнасць і некалькі гадоў правёў у доме інвалідаў. Фактычна страціў усё, нават сваё імя.

Фонд «Суседзі» неўзабаве выдасць кнігу вершаў Надзеі Артымовіч у перакладзе на польскую мову (апошняе выданне па-польску было 20 гадоў таму) – перастворыць яе паэзію Марцін Рэмбач, а восенню, мабыць, паявіцца яшчэ адна «суседская» кніга беларускага аўтара. Анджэй Каліноўскі: «Мы лічым, што літаратура паўплывае на гэта, што культурная блізкасць Польшчы і Беларусі будзе яшчэ больш зразумелая і яскравая. Таму мы хочам перакладаць універсальныя кніжкі. Я веру, што менавіта тыя ўніверсальныя кніжкі ўдалося нам знайсці і што беларускую літаратуру будуць чытаць у Познані, Вроцлаве ці ў Кракаве. Калі б я на гэта не спадзяваўся, не падняўся б перакладаў і выдання. Тыя асобы, якія памагалі мне выбраць творы, упэўнілі мяне яшчэ, што гэта літаратура па-над Падляшша. Бывае так, што яна можа быць заўважанай у Польшчы, а калі будзе, могуць знайсціся асобы, якія схочуць перакласці яе яшчэ на іншыя мовы. Мы будзем намагацца, каб так было». (лук)

Генік на мяжы

– Прывялі і сабаку! Далі панюхаць трампатулы на маіх нагах, а той пазычаны з Міхалова службовы цюцька ўзяў ды сеў азадкам на мой ступак і нікуды і не збіраўся шукаць слядоў майго „злачынства”! Я засмяяўся: вось і майстар, бачыць, што няма чаго тут шукаць па маіх тапках, а пагранічнік кажа паліцыянту, што ваўчок проста стомлены, і шукаць яму сёння цяжка будзе ў такую гарачынь!

Такія „трапматулы”, на гумовай падэшве, карэйскага вырабу пад еўрапейскія „галёўкі”, можна набыць у Гайнаўцы ці Бельску па 15 злотых, у Нараўцы яны ў жалезнай краме каштуюць 16,50. „У іх такі пратэктар, падобны як на чобатах!” – фахова інфармуе Яўген Чачэн, які набыў такія лёгкія „ветрагоны”, каб упраўляцца ў гаспадарцы (больш за 12 гектараў), хадзіць у лес ці над вадасховішча. Здзяруцца – па новыя можна скочыць у гмінны цэнтр. Слядамі такіх „пратэктараў” спярэшчаны пясчаныя сцежкі ўзлескаў прыпушчанскіх вёсак, бо на шашы ў Баб’ю-Гару ўжо лягло асфальтавае палатно. Асфальт чысценька разлёгся на старой грэблі, ды цяпер аўтобусам на старажытную Баб’ю-Гару не даедзеш у нядзелю ці суботу. Хоць у бок Пушчы імчаць аўтамабілі – ці то прыватныя легкавушкі, ці аб’язныя крамы, ці аўто беларускіх купцоў, якія акружною дарогай завітваюць і ў гэты бок, хоць да мяжы ад Медзвядзёў будзе чатыры кіламетры. Усё, значыць, тут у памежнай зоне. Чужы не праслізнецца. Нядаўна чачэнец перабраўся праз мяжу, у Польшчу, скінуў летнік і штаны, увапхнуў у кулёк, кінуў у кусты, апрануўся ў майку і шорцікі, бы які турыст з Варшавы ці адкульсьці плёнтаўся па ўзлесках. Паўгадзіны так пахадзіў, як яго злавілі. А пагранічнікі сюды-туды ездзяць, і глядзяць, і распытываюць. У Баб’яй-Гары, што на самой ускраіне Белавежскай пушчы, распытваюць у цётак ці дзядзькоў, ці каго чужога не бачылі. А што не ўбачыш – прыязджаюць чужыя. То паселяцца ў Мірыка ці Андрэя, ці самі купяць якую хату. Во ў Масеве нават спявак Сойка такі жыве. Відныя людзі. Як які азіят паявіцца, то ж адразу распазнаеш. Людзі гамоняць, жартуюць. На пенсіі неяк час правесці трэба, з людзьмі словам перакінуцца. Пакуль ёсць сілы – ідзеш па грыбы, ягады, зелле, каб падзарабіць. Пакуль нас, тутэйшых, з нашай пушчы не выганяць! Бы тутэйшы чалавек горшы ад тае мурашачкі, што натуральна ў лесе жыве. А, можа, мы тут ужо ў нейкай рэзервацыі? „Рэзервацыя ці не рэзервацыя, а „разарвацца” трэба!” – усміхаецца Яўген Чачэн на ўспамін жарту аднаго бабігорца, хоць яму самому не да смеху. Бо тут пагранічная справа. У якой прымаюць удзел ягоныя „трампатулы” і ён сам, бо пагражае яму прынамсі гродскі суд. Па артыкуле нелегальнага пераходу дзяржаўнай мяжы.

Хтосьці перайшоў дзяржаўную мяжу паміж Польшчу і Беларуссю. І не вельмі вядома, хто куды ішоў – з Польшчы ў Беларусь, ці з Беларусі ў Польшчу. Беларускі бок не прыкмеціў нічога. А на памежнай паласе, прыгожа зааранай, у тры метры, хтосьці прайшоўся. Увайшоў, папятляў туды-сюды, і выйшаў. Невядома, куды. Мабыць, з Беларусі ішоў на Падляшша, а далей у Еўропу, бо чаго ж было б назад? Ды сваімі дарогамі думкі ходзяць у беларусаў. Калі б злачынца быў беларусам, з гэтага ці таго боку. Заездзілі-замітусіліся пагранічнікі, паявіліся і антытэрарысты: можа, нейкі афганец-іранец прэцца ў Заходнюю Еўропу ўчыніць тэракт? Самагубца? Пяць машын падняло б пыл на дарозе ў Баб’ю-Гару, Медзвядзі, Альхоўку, Грушкі, Гушчэвіну, Баравыя (калі б не было там асфальту), па дарозе ва ўрочышча Падкапоўскае (тудэма найбліжай дабрацца можна да памежнай паласы). А ў Баб’яй-Гары на лавачцы сталі меркаваць: „Пэўна, чачэн які зноў перакрочыў мяжу, тыя ж „пратэктары” зусім як на тутэйшых трампатулах карэйскага вырабу”. Увесь свет ходзіць у такіх трампатулах,ці то Амерыка, ці то Азія, ці то вёска пад пушчай, дзе калісь была мяжа паміж Княствам і Каронай.

Якраз на мяжы паміж Кныствам і Каронай злавілі Яўгена Чачэна. Само пёр на ровары, з пустой бутлягай ад малака. У той дзень і ў прыватным лесе быў, два разы заходзіў да суседа ў Медзвядзях, быў у свае сяброўкі, у бабы Манькі. На мяжы за Падкапоўскім гадоў дзесяць не быў! – затармазіў на ровары з піскам колаў. Абскочылі яго пагранічнікі і антытэрарысты, не пазачыняўшы нават дзвярэй у машынах. Толькі двое ў форме. Дакажы, што не быў на мяжы! Ну, не быў жа ж! Хадзіў туды і туды, рабіў тое і тое. Сведкаў мае. А і яны маюць сведку, толькі не скажуць, што за асоба, для дабра следства, каб не чапляўся. Найлепш было б, каб падазроны сам прызнаўся да нелегальнага перасячэння польска-беларускай мяжы, тады заплаціць штраф у сто злотых, і ўсё будзе ціха. А то чакае яго прынамсі гродскі суд, і агульная няслава.

Яўген Чачэн, цяжка дыхаючы (нядаўна перайшоў траўму лёгкіх расчаўленых у аварыі ў час палявых работ), тлумачыўся, што не меў чаго на тую мяжу ісці, а хтосьці з мясцовых для жарту папятляў на пагранпоясе. Ён сур’ёзны дзядзька пад пяцьдзесятку, гаспадар. Нашто япу такая няслава? Чаго ж яму прызнавацца да таго, што не зрабіў? Прыйшлося падпісваць пратаколы, дзе частку – несваіх слоў – трэба было перакрэсліць. І чакаць, што будзе далей.

Цяпер ходзіць на вёсках легенда пра Яўгена Чачэна. Што ён кур’ер, пераводзіць праз зялёную мяжу азіятаў, а за гэта якія тышчы грабе! Не дарам ён Чачэн! Або што на ягоны хутар можна пад Падкапоўскім перабрацца падземным ходам з самое Беларусі. Сам Яўген ужо дванаццаты раз быў на справе ў Апеляцыйным судзе ў Беластоку, дзе змагаецца з КРУСам: крусаўская юрыстка на Гайнаўскі і Бельскі паветы прабуе даказаць, што траўма зусім няшкодная, хоць усе кансультанты сцвердзілі, што страціў ён у аварыі 20 працэнт свайго здароўя.

– О, уладза! – з сур’ёзнай усмешкай ківае галавою Генік Чачэн, пасівелы ўжо жыхар прыпушчанскай вёскі.

Канчаткова справа, пасля апеляцыйных разбораў у Акруговым судзе, на якія шматлюдна прыбываў квет СМІ, электронных і папяровых, прытым з усяе Польшчы, вярнулася ў Гайнаўку, дзе Яўген Чачэн быў апраўданы. Установа – польская пагранічная служба, павінна была заплаціць за судовыя разборы і адвакату Яўгена, вядома, з дзяржўнай казны. Юрыст Пятро Юшчук, кажуць у народзе, у судах і пракуратуры, – найлепшы ў такіх нетыповых справах.

– О-о-о, нашага чалавека хацелі «залатвіць»! – гучна цешыўся дзядзька з-пад Гайнаўкі, які з прыемнасцю заглянуў у залу Гродскага суда на агучэнне прысуду, каб падзівіцца, як просты беларус бярэ верх над установай, якая несправядліва, беспадстаўна ды загадзя яго абвінаваціла і засудзіла.

 

Міра Лукша

Горкі як палын

Лекі з поля і лесу

Супрацьпаказанні да ўжывання палыну. Катэгарычна забаронены прыём сродкаў з палыну пры малакроўі, а таксама пры кармленні грудзьмі і цяжарнасці (атрутныя кампаненты, прысутныя ў палыне, могуць негатыўна паўплываць на ход цяжарнасці і нават справакаваць выкідыш). Таксама супрацьпаказаннем для выкарыстання палыну з’яўляецца язва страўніка і кішэчніка і любыя захворванні страўнікава-кішачнага шляху ў фазе абвастрэння. Не варта яго таксама прымаць унутр людзям, якія пакутуюць ад алкагалізму, парушэнняў псіхікі і складанымі захворваннямі нервовай сістэмы. Пры тромбафлебіце палын унутр лепш таксама не прымаць. Пры працяглым прыёме палыну магчыма лёгкае атручэнне, перадазіроўка прыводзіць да галюцынацый і курчаў. Таму паміж курсамі прыёму палыну варта рабіць перапынкі да двух месяцаў.

Лаўровы ліст. На пахмелле («кац») або атручэнне: настойвай накрытыя 20 лаўровых лістоў у шклянцы вады на працягу 20 хвілін. Выпі.

Інфекцыя дзясен, ахрыпласць, страта голасу: звары 10 лістоў у шклянцы вады, прамывай рот.

Грып і бранхіт: вымачы 4 лаўровыя лісты і апельсінавую скурку ў літры вады. Пі падчас хваробы. Зніжае жар, галаўны боль, і дадае энергіі.
Бранхіт і кашаль: звары больш дзясятка лістоў, а затым пакладзі іх на грудзі і накрый ручніком.

Болі ў страўніку, а таксама нервовыя – рэцэпт святой Хільдэгарды. Звары некалькі лаўровых лістоў у палове шклянкі сухога ці паўсухога чырвонага віна. Пі невялікімі глыткамі.

Настой на ачышчэнне костак і суставаў пры рэўматычных болях: здрабні 5 г лаўровага ліста, залі паўтара шклянкамі кіпеню і вары на працягу 5 хвілін. Адвар залі ў тэрмас, закруці і дай пастаяць на працягу 5 гадзін, каб добра нацягнуў. Потым працадзі, пералі ў шкляную бутэльку і пі маленькімі глыткамі кожныя 20 хвілін на працягу 12 гадзін. Найлепш выкарыстай увесь настой. Паўтары гэта на працягу наступных двух дзён, зрабі 7 дзён перапынку і зноў паўтары.

Звычайны маяран
– для палёгкі

Амаль кожны трымае ў кухоннай шафцы маяран, якім любім прысмачыць розныя стравы, асабліва гарохавы суп, чырвоны боршч або «флякі». Але не ўсе ведаюць, што маяран павінен апынуцца ў падручнай аптчэцы.

Маяран асабліва хутка палегчыць страўнікава-кішэчныя праблемы. У выпадку атручэння або болю ў страўніку, варта асцярожна праглынуць 1 чайную лыжачку маярану і запіць вадой (асцярожна, каб прымаючы маяран не наглытацца паветра і не ўдавіцца). Лячэй стане адразу.
У іншых выпадках можна прыгатаваць гарбату з маярану – ідэальна падыходзіць пры ўздуцці жывата, болі жывата і страўніка, празмерных газах. Аказвае таксама супакойваючае дзеянне, станоўча ўплывае на мозг, нервовую сістэму і вочныя захворванні, таксама дапамагае пры эпілепсіі. Гарбатка лечыць ацёкі і запаленне печані, атручэнне і прастуду, кашаль, дапамагае ачысціць бронхі і лёгкія з макроты.

Рэцэпт: 2 чайныя лыжачкі высушанага маярану заліць кіпенем. Запарваць каля 5 хвілін, затым працадзіць. Піць гарбатку без якіх-небудзь дадаткаў, несалоджаную. Максімальная колькасць – 1-2 кубкі ў дзень, празмерная колькасць можа выклікаць стомленасць і галаўныя болі.

Пропаліс – пчаліны клей

Пропаліс – магутны імунамадулятар, які працуе на клеткавым узроўні. Гэта прадукт пчалярства, які смела можна назваць чароўным прыродным лекам.

Нават сучасная медыцына гатовая схіліць калена перад гэтым унікальным рэчывам. Толькі прырода змагла стварыць такую сапраўды ўнікальную формулу. Само гэтае слова мае лацінскае паходжанне, і перакладаецца прыкладна як «пчаліны клей». Атрымліваецца клейкае рэчыва пры змешванні пчаліных стрававальных ферментаў і смалістых рэчываў раслін.

Пчолы актыўна выкарыстоўваюць пропаліс для абароны сот і вулля, праклейваючы месцы злучэння сот, уваход у вулей і іншыя часткі свайго жылля. Таксама з дапамогай пропалісу казуркі як бы абеззаражваюць сваю жыццёвую прастору. Яны заліваюць пропалісам астанкі шкоднікаў, якія трапляюць у вулей, і парэшткі бальзаміруюцца – так дзейнічае пропаліс.

Пра гаючыя ўласцівасці пропалісу вядома ці ледзь не з пачатку часоў. Рэчыва ў сваіх трактатах згадваў яшчэ Авіцэна. І, у той жа час медыцына да гэтага часу працягвае знаходзіць новыя і новыя актыўныя элементы пропалісу. На сёння ў гэтым рэчыве выяўлена каля 200 актыўных рэчываў. Спектр прымянення пропалісу ў лячэбных мэтах больш чым шырокі. Пропаліс змяшчае разнастайныя рэчывы – флаваноіды, яны і з’яўляюцца асновай гаючых уласцівасцяў гэтага рэчыва. Акрамя гэтага ў пропалісе ўтрымліваюцца эфірныя алеі, амінакіслоты, цукры, цэлы спектр вітамінаў, мінеральныя рэчывы. Спіс можна працягваць доўга. Варта адзначыць, што ў гэтым рэчыве ёсць практычна ўсе існуючыя ў прыродзе вітаміны і каля 20 мінеральных рэчываў. Не так даўно ў пропалісе знайшлі элементы, падобныя да антыбіётыкаў. Таксама ў рэчыве адзначана высокае ўтрыманне энзімаў.

Важна і тое, што ўжываць пропаліс можна самымі рознымі спосабамі – ва ўнутр, у якасці кампрэсаў на скуру, у выглядзе розных раствораў і настоек, якія таксама можна выкарыстоўваць як вонкава, так і ўнутрана. Можна нават проста жаваць пропаліс і рабіць з яго кампрэсы. У халодным выглядзе гэта рэчыва цвёрдае, а пры разаграванні становіцца пластычным. Пры гэтым высокія тэмпературы карыснаму складу ніяк не шкодзяць.

Асноўныя ўласцівасці пропалісу. Абеззаражанне: пропаліс выкарыстоўваюць для барацьбы з самымі рознымі мікробамі. Ангіна, атыты, сінусіты, запаленне слізістых абалонак і іншыя вірусныя паразы можна лячыць з дапамогай пропалісу. Таксама пропаліс знішчае розныя грыбкі. Для гэтага выкарыстоўваюцца настойкі на спірце і розныя мазі з даданнем рэчыва. З дапамогай пропалісу можна пазбавіцца ад паразітаў у арганізме.

Дэрмапластычныя ўласцівасці. Здаўна было вядома, што пропаліс валодае рэгенеруючымі ўласцівасцямі, аднаўляючымі тканкі. Таму і цяпер з дапамогай гэтага рэчыва лечаць раны, гнайнікі, абмаражэнні, апёкі. Пропаліс ужываюць ўнутр пры гастрытах і падобных пашкоджаннях слізістай абалонкі страўнікава-кішачнага тракту (СКШ).

Міраслава Кастанчук

Знішчэнне таксінаў. пропаліс валодае антытаксічным эфектам, таму паказаны пры захворваннях печані і розных атручваннях. Цікава, што гэта рэчыва ўжываюць нават пры наркатычных і алкагольных інтаксікацыях!

Умацаванне імунітэту і ўзбагачэнне вітамінамі. Пропаліс – магутны імунамадулятар, працуе на клеткавым узроўні. Да таго ж у гэтым рэчыве багаты спектр вітамінаў, таму рэчыва здольна пагасіць дэфіцыт практычна любых элементаў у арганізме.

Антывірусныя. Пропаліс здольны ліквідаваць актыўнасць вірусаў і зніжаць іх колькасць у арганізме.

Дапамога пры сасудзістых захворваннях. Прэпараты з пропалісам прымяняюцца пры розных захворваннях сасудаў – гэта і атэрасклероз, і гіпертанія. Таксама пропаліс ужываюць пры гемароі і варыкозным пашырэнні вен.

Антыаксідантныя ўласцівасці. Спецыялісты згадваюць пропаліс ў спісе рэчываў, здольных змагацца з ракавымі клеткамі. Антыаксідантныя ўласцівасці рэчыва выкарыстоўваюцца і ў касметалогіі, паколькі пропаліс валодае амаладжальнымі ўласцівасцямі.

Пропаліс унікальны таксама і тым, што практычна не мае супрацьпаказанняў. Нельга ўжываць яго толькі тым людзям, у якіх ёсць алергія на пчалапродукты. Улічваючы высокую канцэнтрацыю актыўных элементаў у рэчыве, усё ж будзе лепш, калі прэпараты з пропалісам і іх дазіроўку прызначыць спецыяліст.

Як зрабіць настойку пропалісу ў хатніх умовах? Перад выкарыстаннем пропаліса рэкамендуецца спачатку ачысціць яго, нацёршы на дробнай тарцы замарожаны пропаліс. Здробнены пчаліны клей заліваюць халоднай вадой. Усё лішняе ўсплыве, верхні пласт у якім плаваюць часткі можна зліць. Вычышчаны пчаліны клей трэба прасушыць. У якасці растваральніка пры настойванні выкарыстоўваюць медыцынскі спірт, гарэлку ці спіртавыя настоі на розных зёлках. Апошнія ўзмацняюць тэрапеўтычны эфект.

Для падрыхтоўкі лячэбнага складу можна пайсці па лёгкім (хуткім) або цяжэйшым шляху. У першым выпадку рэцэпт такі: дробна нацерці 10 г пропалісу, падцяпліць на вадзяной лазні 90-100 мл 70% -га медыцынскага спірту да 50-ці градусаў, усё змяшаць да аднастайнай кансістэнцыі, зняць з агню не даводзячы да кіпення, працадзіць праз адмысловую паперу з ватай або некалькі слаёў марлі, пераліць у цёмны шкляны посуд, добра закаркаваць. Захоўваць у цёмным прахалодным месцы.

Выраб дзесяціпрацэнтнай настойкі па другім рэцэпце зойме больш часу, затое ён прасцейшы. Спірт ці гарэлку наліць у шкляны посуд, туды ж усыпаць пропаліс. Настойваць 2 тыдні ў цёмным цёплым месцы, боўтаючы 2 разы на дзень. Працадзіць, і лек гатовы.

Рэцэпт залежыць ад таго, настойку якой канцэнтрацыі трэба прыгатаваць (5-50%). Лепш зрабіць пяцідзесяціпрацэнтную, а потым разводзіць яе ў патрэбных прапорцыях.

Міраслава Кастанчук
Працяг будзе

Нечужыя гісторыі Анэты

prymaka_3297

Анэта Прымака-Онішк (Фота Міры Лукшы)

Гэта меў быць рэпартаж пра бежанцаў. Журналістка нарадзілася ў вёсцы Кнышэвічы на Сакольшчыне. Пачуўшы першыя гісторыі пра бежанства ад сваёй бабкі, вырашыла захаваць яе ўспаміны і іншых людзей, якіх у сотнях тысяч кранула страшная гісторыя, якая глабальна перавярнула зямлю і лёсы. Анэта стварыла спачатку інтэрнэт-старонку. А пасля падрыхтавала кнігу, на польскай мове, каб зведалі гісторыю тутэйшага чалавека шырэй у краіне. Гэта былі і яе ўспаміны, і яе шлях, памяць і пошукі. Памятала расказы пра бежанства з часоў маленства. Пазней стала распытваць іншых людзей, збіраць успаміны. Вывучала гісторыю, капалася ў памяці тых, хто яшчэ памятаў той час, але і ўва ўспамінах тых, хто так як і яна даведаўся пра той час ад сваякоў. Але калі прыйшлося рабіць кнігу для элітнага выдавецтва «Чарнэ», пакарысталася вопытам шасцідзесяці гадоў доследаў ніўцаў. Яны яшчэ паспелі сустрэцца на пачатку існавання тыднёвіка з жывымі сведкамі падзей. Некаторых з аўтараў успамінаў таксама няма ўжо ў жывых. Дык у каго пытацца? У шматгалосай рэдакцыі, што і сама адсвятоўкоўвае свой юбілей? І так жа ў Польшчы ўсё адно, хто спісаў той рэпартаж… І дадрукоўваць трэба кнігу, якая знікае з паліц кнігарняў. І сотнямі прыходзяць чытачы на аўтарскія сустрэчы пра той «рэпартаж з бежанства» Анэты Прымакі-Онішк. І шкадуюць, што не паспелі спісаць тыя «байкі» з жыцця продкаў.

Так як сёння, 10 лістапада, у Гарадоцкім цэнтры культуры. Амаль кожны слухач хоча мець кнігу, у якой можа знайсці ўспаміны сваяка ці суседа. З Залук, з Белявіч, з Меляшкоў, з Гарадка, з суседніх мясцовасцей. А і сам мог бы расказаць з таго, што даведаўся, калісь не ўсведамляючы, што гэтыя «ваенныя казкі» пажадана запісаць, для памяці. Што гэта – важнае не толькі для ўнука ці праўнука. А колькі гісторый мае пабочныя версіі – пра тых, хто пайшоў дадому, але не трапіў, бо павяла яго дарога рабіць кар’еру ў Расіі, у Еўропе… Не кожны прыгожа запіша тыя гісторыі, але спадар Янук Грыцук, вядомы вершапісец, пра дзедавага брата, які стаў палкаводцам у еўрапейскім маштабе?.. Абавязкова! Дзякуючы ім мы тут ёсць.

biezency01

Аляксандр Карпюк – другі злева – адзін са стражнікаў памяці (Фота Міры Лукшы)

– Я – вось унучка Любы Казарэз з Раманава, а Аляксандр – унучак Міхася, яе малодшага брата, якога гэтая асірацелая пятнаццацігадовая дзяўчынка прывяла дадому, – паказваю гісторыка Аляксандра Карпюка. Адчуваем абавязак запісаць тое, што перажылі нашы продкі. Страцілі яны бацькоў і радзіму, вярталіся даДОМУ. Іншы тутэйшы хлопец з гэтага роду – Адам Ціунчык, ляснік, які таксама запісвае былое, роднае… Мы – свядомыя стражнікі памяці.

– О, гэтая гісторыя ёсць у маёй кніжцы, – прыгадвае аўтарка рэпартажу з бежанства. А вы – тутэйшая?

– Гэта ж Міра Лукша! – аб’яўляе гучным хорам поўная зала чытачоў.

– Тутэйшая. Беларуска з гэтага староння, – удакладняю. – А нашы гісторыі – не ананімныя.

biezency02

Аляксандр Карпюк паказвае сямейныя скарбы (Фота Міры Лукшы)

Анэта распавядае:

biezency09

Свечка ў іх памяць (Фота Міры Лукшы)

«Ёй дзесяць ці дванаццаць гадоў. З маці і сястрой-немаўлём туляецца дзесьці па ўкраінскіх стэпах. Маці памірае. Дзяўчына бярэ сястру і адпраўляецца ў вёску. Просіць рыдлёўку. Вяртаецца, каб пахаваць маці. Аддае рыдлёўку і з дзіцём на руках ідзе далей. Вакол вайна, голад, смяротныя хваробы. Працай, просьбай, як толькі магчыма, здабывае ежу і дах над галавой. Выжыве, уратуе сваю сястру, абедзве адолеюць за тысячы кіламетраў, каб вярнуцца ў сваю родную вёску на Падляшшы… Гэтай гісторыі за сто гадоў, з часу бежанства Сотні тысяч людзей Падляшша і Холмшчыны, у асноўным з праваслаўных вёсак, рушылі на блуканне, якое яшчэ ў гісторыі не бачылася. Пешшу, на жалезных вазах, гонячы наперадзе кароў і авечак. Тысячы кіламетраў у глыбіню Расійскай імперыі. Над Дон, на Каўказ, у Сібір, часам нават аж да кітайскай мяжы, ратуючыся ад немінучай вайны. Расіянамі і народамі, насяляючымі імперыю, прымаліся як сваякі. Аказвалі ім дабрыню і шырокую дапамогу. Рэвалюцыя і грамадзянская вайна змянілі ўсё. Лёс уцекачоў аказаўся значна складанейшым, чым тых, што засталіся. Пастаяннае змаганне за выжыванне, смяротныя пагрозы, нечаканыя сітуацыі. З іншага боку – незвычайная экзотыка. Мовы, якіх хутка навучыліся, культуры, якія зведалі… Простыя людзі з традыцыйнай беларускай ці ўкраінскай вёскі справіліся з выклікам. Іх лёсы разнастайныя. Але, звычайна гэта гісторыі кахання, адданасці, вынаходлівасці, стойкасці. Часта – не боймася гэтага слова – гераізму. Асацыюем іх з войскам, бітвамі, палітычнай барацьбой. Хапае гэтага ў рэшце рэшт і ў гісторыі прыведзенай вышэй. Падобных можам знайсці тысячы. Хопіць пакапацца ва ўласнай гісторыі – хоць да гэтага часу аб бежанстве публічна не гаварылася, у сем’ях захоўвалі памяць пра гэтую падзею. І аб ціхіх героях з часу Першай сусветнай вайны… Улетку 1914 года ўспыхнула вялікая вайна, пазней названа першай сусветнай. Жорсткасць бітваў здзіўляе ўсіх. Ахвяр баёў лічаць у дзясяткі, часам сотні тысяч. Гэта эфект выкарыстання ў вялікіх маштабах новых відаў зброі – кулямётаў, атрутнага газу, авіяцыі, падводных лодак. І камандавання, якое не лічыць страт людзей, – журналістка шырока раскідвае вобраз таго часу. – Вясной 1915 года пачынаецца вялікі нямецка-аўстрыйскі наступ на Усходнім фронце, які праходзіць па тэрыторыі сённяшняй Польшчы. Узброеныя сілы Расійскай імперыі аказваюцца бяссільнымі. Па чарзе падаюць „непрыступныя” крэпасці. Спачатку, на поўдні (Пярэмышль, Львоў), пасля на поўначы (Модлін, Асавец). Нямецкія войскі перасякаюць лінію Віслы і 5 жніўня займаюць Варшаву. Руская армія па-ранейшаму адступае. Падчас пераходу войск, – гучыць загад генерала Янушкевіча, начальніка расійскага Генеральнага штаба, – знішчаць загадзя пасевы з дапамогай рэзкі або іншым спосабам, мужчынскае насельніцтва, апрача яўрэяў, ва ўзросце ў якім падвяргаецца ваеннай службе, адпраўляць у тыл так, каб не пакінуць яго ў руках ворага, усе запасы хлеба і корму, буйной рагатай жывёлы і коней абавязкова вывозіць, будзе лягчэй перааснасціць насельніцтва пры нашым наступе, чым пакінуць ворагу, які і так усё забярэ. Улетку 1915 года вайна набліжаецца да вёсак Холмшчыны і Падляшша. Штораз гучней чуць гул стрэлаў, на захадзе відаць зарыва агнёў. Цягнікамі на ўсход эвакуіруюцца фабрыкі з Варшавы і Беластока, у тым ліку дзяржаўныя службовыя асобы, работнікі заводаў – гэта частка раней створанага ўладамі плана эвакуацыі адміністрацыі і прамысловасці. Выязджаючыя (у асноўным рускія, але палякі і іншыя нацыянальнасці) адчуваюць нягоды падарожжа ў ахопленай вайной краіне і будавання жыцця на новым месцы, аднак могуць разлічваць на дапамогу ад дзяржавы, працадаўцаў. Іх лёс непараўнальны з тым, што ў хуткім часе стане выпрабаваннем сялян. Улады патрабуюць «забеспячэння» касцельнай і царкоўнай маёмасці, асабліва званоў, якія можна расплавіць на зброю. Іх здымаюць і вывозяць у глыб Расіі. Прыхаджане не жадаюць расставацца з праваслаўнай царкоўнай уласнасцю, якую ж самі здабылі цяжкай працай. У некаторых вёсках здымаюць званы і хаваюць іх – закопваюць у зямлю, топяць у рацэ Нарве і іншых рэках, вывозяць куды-небудзь (некаторыя не былі знойдзены дагэтуль). Выязджала большасць духавенства. Эвакуіравалася ўлада. Калі ўсе яны ўцяклі, напэўна нешта страшнае прыйдзе, – гаворыцца па вёсках. Спачатку выязджаюць тыя з тэрыторый найраней занятых немцамі і аўстрыйцамі – губерняў Ломжынскай, Сувальскай, Люблінскай, затым Холмскай, у рэшце рэшт, прыйдзе час і на Гродзенскую. Вёскі Бельскага, Сакольскага, Беластоцкага ці Гродзенскага паветаў пусцеюць. Асабліва праваслаўныя і рэлігійна змешаныя. Бежанства, на самой справе, звязана з веравызнаннем і этнічнай ідэнтыфікацыяй. Рашуча пераважаюць праваслаўныя… У ваколіцы поўна войска, якое ідзе на фронт або вяртаецца з яго. Салдаты палохаюць надыходзячым ворагам. Немец будзе адрэзваць грудзі жанчынам, мужчынам лупіць вочы і забіваць, дзяцей укідаць у студні, – паўтараюць. Страх мае таксама рэальную падкормку – ваколіцы, праз якія прайшоў фронт, выглядаюць жудасна. Спаленыя вёскі, зямля разрытая артылерыйскімі снарадамі, знявечаныя трупы салдат і коней. Гэта апісваюць у сваіх лістах з фронту салдаты родам з навакольных вёсак, пішуць газеты, распавядаюць бежанцы з заходніх польскіх губерняў, выгнаныя з вёсак занятых ворагам (…). Кожны трэці не перанёс падарожжа. (…) На дарогах і чыгуначных станцыях разыгрываецца самы трагічны раздзел бежанства. Калоны вазоў заліваюць усе дарогі на ўсход. Ствараюцца заторы. У пыле і пякучым сонцы – трывае ж гарачае лета 1915 года – уцекачы сціскаюцца паміж адступаючай у спешцы рускай арміяй, часта спіхваныя ёю на абочыны дарог. Калі над’язджаюць ваенныя аўтамабілі, непрывыклыя да іх сялянскія коні бягуць у паніцы, топчуць усё вакол. Яшчэ горш, калі з’яўляюцца нямецкія самалёты. Надлятаюць, каб бамбаваць адступаючую армію, але не ашчаджаюць і бежанцаў. Малодшыя памерлі ў пачатку падарожжа, падобна і пажылыя. Бацькі, знявечаныя недаяданнем – кожны здабыты кавалак хлеба аддавалі дзецям – і гіганцкім стрэсам, звязаным са стратай існуючага свету і з клопатам пра блізкіх, часта паміраюць пасля прыбыцця на месца. Некалькігадовыя дзеці і падлеткі мусілі самі пастаяць за сябе, часта даводзілася ім клапаціцца пра малодшых братоў і сясцёр. Аповеды бежанцаў нагадваюць сцэны з Апакаліпсісу. Спачатку паміраюць малыя дзеці. Побач дарог растуць магілы, адзінкавыя, штораз часцей брацкія. Многіх з ліку мёртвых няма каму пахаваць. Вакол чуць смурод раскладаючыхся трупаў. Маці, часта адзіныя апякункі грамады дзяцей (мужы ў арміі), адчуўшы сваю хуткую смерць, адчайна шукаюць каго-небудзь, хто будзе клапаціцца пра сірот. На чыгуначных станцыях – у Баранавічах, Бабруйску, Слоніме, дзе ўцекачы пакінуць коней з вазамі і будуць чакаюць цягнікоў, якія маюць іх завезці ў глыб імперыі, не лепш. Сотні тысяч людзей скітаюцца там у жудасных умовах, сярод іх блукаюць дзеці-сіроты, разарваныя сем’і. Цяжка даць дакладны лік бежанцаў. Камітэт вялікай княгіні Таццяны кажа пра больш чым тры мільёны чалавек, савецкі дэмограф Яўген Волкаў пра лік вышэйшы ў два разы. Статыстыкі ў той час не вяліся, звесткі ўзятыя з рэгістрацыі асоб, якія атрымлівалі дапамогу. Апрача беларусаў, украінцаў, палякаў ёсць сярод іх эстонцы, літоўцы, латышы, яўрэі, армяне. Яшчэ больш цяжка вызначыць колькасць ахвяр бежанства. Вядома, што самая трагічная была дарога. Памерлых хавалі ўсюды, часта ў брацкіх магілах… Былі сем’і, з якіх ніхто не выжыў і такія (нешматлікія), дзе ўсе людзі вярнуліся дадому. Часта, пасля многіх гадоў, сям’я вярнулася ў вельмі зменшаным складзе, часта толькі дзеці-падлеткі. У студнях, якія па дарозе, выбралі ўжо ваду, людзі п’юць тое, што засталося ў прыдарожных вадаёмах. Успыхваюць эпідэміі – брушнога тыфу, дызентэрыі, нават халеры. Але тыя, хто даў рады, вярталіся ў роднае сяло і аднаўлялі разбураную гаспадарку…».

biezency11

Гарадоцкі тэатр ценяў пра бежанства (Фота Міры Лукшы)

Як быццам мы былі разам з імі. Чалавек чытае і слёзы заценьваюць чорныя літары. Глядзіш спектакль пра бежанства родных людзей у выкананні маладых акцёраў – і сціскаецца, енчыць яго сэрца. І адчувае яно ўдзячнасць – добра, што Бог не дае нам забыць, што рана, хоць зацягнулася, трапечацца як жывая. І адчуваецца роднасць з тымі, што паклалі свае косці, што пралілі кроплі слёз і поту на чужой і сваёй зямлі, каб вярнуцца і жыць. Хоць у памяці. Дзякуем таксама стражнікам памяці, унукам. Такім як Анэта Прымака родам з Кнышэвіч на Сакольшчыне.

 

Міра Лукша