Календарыюм (11/2017)

Лістапад – гадоў таму:

445 – 12.11.1572 г. у Заблудаве памёр Рыгор Хадкевіч, гетман Вялікага Княства Літоўскага, выдатны беларускі дзеяч, апякун супрасльскай лаўры, заснавальнік у Заблу­даве першай на Падляшшы друкарні, а таксама манастыра, школы ды шпіталя.

300 – 20.11.1717 нар. Георгій (пам. 13.02.1795 г.), праваслаўны архіепіскап магілёўскі. Аўтар вершаў, пропаведзяў.

275 – 6.11.1742 г. нар. Фабіян Саковіч (пам. каля 1787 г.), паэт, перакладчык, пэдагог.

205 – 14.11.1812 г. у Крошыне нар. Паўлюк Багрым, каваль, беларускі паэт.

165 – 13.11.1852 г. у Пецярбурзе пам. Іван Грыгаровіч (нар. 6.09.1792 г. у Прапойску), архео­граф, гісторык, аўтар „Беларускай іерархіі”, складаў слоўнік беларускай мовы.

155 – 6.11.1862 г. у фальварку Якушоўка памёр Віктар Каліноўскі (нар. 21.04.1833 г. у Мастаўлянах, пахаваны на старых могілках у Сьвіслачы), брат Кастуся. Быў членам Віленскай археаграфічнай камісіі і адным з пачынальнікаў рэвалюцыйнага руху.

150 – 27.11.1867 г. у Пінску нар. Іван Жалтоўскі (пам. 16.07.1959 г.), архітэктар, акадэмік, педагог.

140 – 13.11.1877 г. у Маскве
нар. Мікалай Нікольскі (пам. 19.11.1959 г.), гісторык, прафэсар БДУ у Менску.

135 – 3.11.1882 г. у Акінчыцах нар. Якуб Колас (сапр. Канстанцін Міцкевіч, пам. 13.08.1956 г. у Мінску), пісьменьнік, грамадзкі дзеяч, адзін з заснавальнікаў сучаснай беларускай літаратуры. Друкавацца пачаў у 1906 г. у газэце „Наша Доля”, паэмы „Новая зямля” (1923), „Сымон-музыка” (1925), „Суд у лесе” (1943), „Адплата” (1946), „Рыбакова хата” (1947), аповесьці, п’есы, каля дваццаці зборнікаў вершаў, апавяданьняў, нарысаў ды іншых.

130 – 4.11.1887 г. у Капылі, Слуцкага павету нар. Зьміцер Жылуновіч (літаратурны псэўданім Цішка Гартны, замучаны савецкай бясьпекай 11.04.1937 г.), пісьменьнік, выдатны беларускі дзяржаўны дзеяч. Пісаць пачаў у 1908 г. у „Нашай Ніве”.

130 – 6.11.1887 г. у фальварку
Запольле, Слуцкага павету нар. Радаслаў Астроўскі, грамадзкі дзеяч, настаўнік. У 1924-1936 гг. быў дырэктарам Віленскай Беларускай Гімназіі, з 1928 г. па 1936 г. прапагандаваў ідэі супрацоўніцтва з санацыяй. У сьнежні 1943 г. стаў прэзыдэнтам Беларускай Цэнтральнай Рады. З 1956 г. жыў у ЗША. Быў галоўным ідэолягам „бэцээраўскай” плыні беларускай палітычнай эміграцыі. Памёр 17.10.1976 г.

120 – 10.11.1897 г. у Бельску на Падляшшы нар. Якаў Бранштэйн (расстраляны саветамі 29.10.1937 г.), крытык і літаратуразнавец.

115 – 14.11.1902 г. на хутары Падсосна Дзісьненскага пав. нар. Міхась Машара (пам. 7.06.1976 г.), пісьменьнік, дзеяч беларускага руху ў Заходняй Беларусі.

110 – 30.11.1907 г. у в. Грэлікі Вілейскага павету нар. Мікалай Лапіцкі, царкоўны дзеяч, сьвятар з 1934 г. (пачаткова ў Ашмяне). Удзельнік усебеларускага царкоўнага сабору ў 1942 г. на якім было абвешчана стварэньне Беларускай Аўтакефальнай Царквы. З 1944 г. у эміграцыі, настаяцель прыходу сьв. Еўфрасіньні Полацкай у Саўт-Рывэры (ЗША). Памёр 8.08.1976 г., пахаваны на беларускіх могілках у Саўт-Рывэры.

105 – 6.11.1912 г. у фальварку Мачульня, Наваградзкага павету  нар. Віктар Войтанка, грамадзкі дзеяч, сьвятар, лекар. Выпускнік мэдычнага факультэту Віленскага Унівэрсытэту, член Беларускага Студэнцкага Саюзу. У час нямецкай акупацыі быў бурмістрам Баранавічаў, заснавальнікам мэдычнай школы ў Баранавічах. Пасьля вайны жыў у ЗША. У 1969 г. стаў (пасьля сьмерці бацькі) сьвятаром Беларускай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквы, быў актыўным грамадзкім дзеячам. Памёр 25.04.1972 г.

85 – 15.11.1932 г. была адкрыта ў Менску Беларуская Кансэрваторыя.

80 – 1.11.1937 г. у Менску быў расстраляны Філарэт (Фёдар Раменскі, нар. у 1880 г.), праваслаўны сьвятар, епіскап. Адзін з ініцыятараў абвяшчэньня ў 1927 г. Беларускай Праваслаўнай Аўтакефальнай Царквы.

80 – 3.11.1937 г. расстраляны саветамі Максім Бурсевіч (нар. 9.08.1890 г. у Чамярах каля Слоніма), нацыянальны дзеяч, сакратар БСР Грамады.

80 – 3.11.1937 г. расстраляны саветамі Павал Валошын (нар. 10.07.1891 г. у Гаркавічах Сакольскага павету), дзеяч БСР Грамады, дэпутат Сойма (1923-1928).

75 – 10.11.1942 г. памёр Сымон Баранавых (Баранаў), нар. 1.09.1900 г. у в. Рудкова Узьдзенскага раёну, беларускі пісьменьнік. У 1936 г. быў арыштаваны і засуджаны на 10 гадоў.

65 – 9.11.1952 г. памёр Хаім Вэйцман (нар. 27.11.1874 г. у Моталі на Палесьсі), першы прэзыдэнт Ізраіля, вучыўся ў Пінску.

35 – 16.11.1982 г. пам. Андрэй Макаёнак (нар. 12.11.1920 г. в. Борхаў Рагачоўскага раёна), беларускі драматург.

20 – 5.11.1997 г. у Саўт-Рывэры (ЗША) пам. Сьвятаслаў Коўш (нар. 25.12.1916 г. у Разані, падчас бежанства), рэлігійна-грамадзкі дзеяч, пісьменьнік. Выпускнік юрыдычнага факультэту Віленскага Унівэрсытэту. Член Беларускага Студэнцкага Саюзу. У час нямецкай акупацыі быў старшынёй павету ў Клецку. Пасьля вайны арганізаваў між іншым Беларускую Гімназію й пачатковую школу ў лагеры ў Ватэнштаце (Нямеччына). З 1949 г. жыў у ЗША. 6.02.1969 г. высьвячаны ў сьвятары, быў настаяцелем многіх праваслаўных беларускіх прыходаў. У 1977 г. стаў адміністратарам праваслаўных беларускіх прыходаў ЗША й Канады, якія падлягаюць юрысдыкцыі Канстантынопальскага патрыярхату. Рэдагаваў праваслаўны часопіс „Царкоўны Сьветач” (1976-1988). Памёр 5.11.1997 г.

Апрацавалі
Лена Глагоўская
і Вячаслаў Харужы

1947 год: беларускі шлях з Беласточчыны на Слонімшчыну

 

Архіў


Напрыканцы Другое сусветнай вайны паводле савецка-польскіх пагадненняў пра мяжу ад 26 ліпеня 1944 года і 16 жніўня 1945 года ўлады СССР перадалі Польшчы са складу БССР 17 раёнаў Беластоцкай і 3 раёны Брэсцкай абласцей, населеныя пераважна беларусамі. Падчас дэмаркацыі мяжы паміж БССР і Польшчай і ўзаемнае рэпатрыяцыі насельніцтва з Беларусі ў Польшчу (пераважна на Беласточчыну) у 1944-1948 гадах пераехалі больш за 270 тысяч чалавек (беларусы-католікі дэкларавалі сябе палякамі). Праз тэрор польскага нацыяналістычнага падполля, неспрыяльнае эканамічнае становішча на Беласточчыне, частка беларусаў пасялілася ў Памор’і (раёны Гданьскa і Шчэціна), Варшаве, Кракаве,Торуні і іншых гарадах. А тысячы беларусаў Беласточчыны пакідалі родныя мясціны і ехалі на ўсход Беларусі і нават далей. Няпростым было іх развітанне з роднымі вёскамі, хутарамі, мястэчкамі, з цёплымі хатамі і багатымі агародамі, са сваімі землякамі і сваякамі. Але іншага выхаду не было, бо беларусы хацелі спакойна жыць, працаваць, гадаваць дзяцей. А ў другой палове 1940-х гадоў у Польшчы ім спакойна жыць не давалі. Таму яны шукалі шчасце ў іншых рэгіёнах Бацькаўшчыны. Пра такіх беларусаў Беласточчыны я шмат ужо напісаў, але па-ранейшаму працягваю адшукваць іх лёсы.

Шмат матэрыялаў пра беларусаў-рэпатрыянтаў з Беласточчыны, якія ў 1947 годзе прыехалі ў Слонімскі, Дзятлаўскі, Навагрудскі і Карэліцкі раёны, захоўваецца ў Навагрудскім занальным дзяржаўным архіве. Давайце пакуль спынімся на адным раёне – Слонімскім. У фондах архіва мне ўдалося выявіць дзесяткі розных дакументаў, звязаных з беларусамі Беласточчыны, якія прыехалі на Слонімшчыну ў 1947 годзе. Усе гэтыя дакументы знаходзяцца ў фондах 588, 521, воп.1, 3, спр.25, 48а, арк.25 і 282. Там захоўваюцца розныя заявы, спісы, акты, рашэнні, пастановы, выпіскі, звароты – адным словам усё, што было звязана з тымі беларусамі, якія прыехалі на месца жыхарства на Слонімшчыну. Не так усё проста і лёгка тады адбывалася з беластоцкімі беларусамі, бо складанасцяў і непаразуменняў было шмат. Вялікая колькасць маёмасці, якую вызвалілі слонімскія палякі (а таксама з іншых рэгіёнаў БССР) і выехалі ў Польшчу на пастаяннае месца жыхарства, і ў якую павінны былі засяляцца беларусы з Беласточчыны, мясцовыя чыноўнікі, выкарыстоўваючы сваё службовае становішча, размяркоўвалі бясплатна каму ім хацелася, і нават сабе бралі па некалькі кватэр, дамоў, розных іншых пабудоў і афармлялі, як сваю ўласнасць. Бывала што прадавалі іх, а грошы клалі ва ўласную кішэнь. Нават не дапамагала і не палохала пастанова Савета міністраў БССР ад 17 жніўня 1946 года № 1553, дзе быў вызначаны парадак рэалізацыі гэтай маёмасці. І гэта было бачна, пра гэта гутарылі і мясцовыя людзі, і тыя, хто прыехаў, напрыклад, на тую ж Слонімшчыну. Старшыня выканаўчага камітэта Баранавіцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных нехта П. Бандарэнка наконт гэтай праблемы дасылаў пісьмовае распараджэнне старшыні Слонімскага райвыканкама тав. Мардашову. У ім паведамлялася, што ў сувязі з пастановай Савета міністраў Беларускай ССР ад 19 красавіка 1947 года, за № 353 „Пра факты парушэння пастановы Савета міністраў БССР ад 17 жніўня 1946 года за №1553 па вяртанні маёмасці беларускаму насельніцтву, якія прыехалі з Польшчы”, выканкам Баранавіцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных адзначае, што замест продажу і прадастаўлення дамоў у першую чаргу беларускаму насельніцтву, якое прыехала з Польшчы, дамы і гаспадарчыя пабудовы перадаюцца асобам, нічога агульнага не маючых да перасяленцаў… Скаргі і заявы перасяленцаў па прадастаўленню будынкаў у раёнах разглядаюцца несвоечасова і часам дамы, у якіх пражываюць перасяленцы, прадаюцца іншым асобам і арганізацыям… Несвоечасовыя звароты перасяленцаў – грамадзян Кулеш І.П., Каваль В.Я. у Слонімскі райвыканкам аб просьбах і заявах наконт продажу ім дамоў, застаюцца неразгледжанымі. Улік перасяленцаў у райвыканкамах арганізаваны дрэнна ў Слонімскім, Дзятлаўскім, Стаўбцоўскім і іншых раёнах… Усе гэтыя факты сведчаць пра грубае парушэнне пастановы Савета міністраў БССР…

У фондах Навагрудскага занальнага дзяржаўнага архіва захоўваецца копія рашэння Баранавіцкага абласнога фінансавага аддзела (Слонім тады ўваходзіў у склад Баранавіцкай вобласці, якую скасавалі ў 1954 годзе – С.Ч.). Рашэнне гэта было накіравана старшыні Слонімскага райвыканкама. У ім паведамлялася, што ў першую чаргу пустая маёмасць павінна перадавацца тым беларусам, хто прыехаў з Польшчы. І ім павінна перадавацца жыллё на тую суму, на якую яны сваю маёмасць прадалі ў Польшчы. Праўда, не ўсе беларусы гэта паспелі зрабіць.У дакуменце запісана, што абавязкова мець усім эвакуацыйныя дакументы і ацэначныя акты. Толькі ў выключных выпадках беларусам павінны былі дазволіць набыць жыллё за меншы кошт, чым яны прадалі яго ў Польшчы.

Выяўлены ў фондах архіва эвакуацыйны ліст Барташука Якіма Навумавіча з вёскі Пятроўшчына Бельскага павета. У Слонім ён прыехаў з сям’ёй: жонкай, дочкамі – 1927, 1933, 1936, 1937 года нараджэння і сынам 1930 года нараджэння. Барташукі з сабой прывезлі адну карову, двое свіней, адну авечку, шмат збожжа і прадуктаў.

Выяўлены ў архіве і дакументы Сокала Міхаіла Пятровіча, які прыехаў у Слонім з сям’ёй: жонкай Аленай, дачкой Аленай і сынам Міхаілам. Па тых дакументах бачна, што Міхаіла Сокала ўладкаваць на Слонімшчыне не ўдалося і яго з сям’ёй накіравалі ў Гомельскую вобласць.

Захоўваецца ў архіве і заява Афанасія Феафілавіча Жэрначука. У заяве напісана, што ён абавязуецца ўнесці грошы за дом 3300 рублёў да 1 студзеня 1950 года. Яму жыллё было выдаткавана ў Слоніме на Студэнцкай вуліцы, д.37. Заява гэта была напісана ў снежні 1949 года.

У дакуменце на імя загадчыка Слонімскага райфінаддзела паведамляецца пра Васіля Анісімавіча Мартынюка ў тым, што ён насамрэч на Беласточчыне пакінуў дом памерам 70 кубічных метраў, коштам 15 тысяч рублёў, хлеў – 75 кубічных метраў на суму 10 тысяч рублёў. Засталіся ў Польшчы і зямельны ўчастак – 0,5 га, ворыўнай зямлі – 3,5 га, зямлі для пасеваў – 1,5 га.

Захоўваецца ў архіве пастанова Слонімскага райсавета наконт прадастаўлення жылля беларусу з Беласточчыны Несцеру Ананічу. Яго засялілі ў Слоніме ў дом сям’і Шапавал, якая выехала ў Польшчу. Дом гэты знаходзіўся на Падгорнай вуліцы, 47.

Выяўлены ў Навагрудскім архіве і акт ад 16 мая 1947 года наконт той маёмасці, якую на Беласточчыне пакінуў беларус Васіль Анісімавіч Мартынюк. Гэта ўласны дом 70 кубаметраў, ён быў пакрыты саломай. Хлеў 75 кубаметраў. Дом быў пабудаваны ў 1937 годзе.

Ёсць у архіве і справа № 156. Гэта справа з дакументамі аб перадачы домаўладання ў вёсцы Буроўшчына Слонімскага раёна перасяленцу Барташуку Я. Н. Справа была пачата 11 чэрвеня 1947 года.

Самым цікавым дакументам, які захоўваецца ў Навагрудку, з’яўляецца спіс перасяленцаў-беларусаў і выпіска з пратакола № 2 ад 13 студзеня 1947 года наконт пастановы „Аб прадастаўленні перасяленцам гаспадарак, якія пакінулі тыя, хто выехаў у Польшчу”. Згодна гэтым дакументам, у горадзе Слоніме былі перададзены дамы беларусам Беласточчыны, якія туды і засяліліся:

Перасяленца Семяняку – у дом на Камсамольскай вуліцы.

Перасяленца Лук’янюка – у дом на вуліцы Тракт Косаўскі.

Перасяленку Скараходаву – у дом на вуліцы Горкага.

Перасяленку Касанову – у дом на вуліцы Гусінай.

Перасяленца Саўко – у дом на вуліцы Пушкіна.

Перасяленку Каліноўскую – у дом на вуліцы Тапалёвай.

Перасяленца Амельянюка – у дом на Парахавой вуліцы.

Перасяленца Трафімчука – у дом на Альбярцінскай вуліцы.

Перасяленца Скаўронка – у дом на Жыровіцкай вуліцы.

Перасяленца Буйко – у дом на вуліцы Першыя Рэзкі, былы дом Грыгарчука.

Перасяленку Фёдараву – у дом на вуліцы Доўгая.

Перасяленца Мігуна– у дом на вуліцы Тракт Косаўскі.

Перасяленца Антанюка – у дом на вуліцы Альбярцінскай.

Перасяленку Бароткіну – у дом на вуліцы Скубішоўка.

Перасяленку Скаўронак Паліну – у дом на Падгорнай вуліцы.

Перасяленца Туркоўскага – у дом на вуліцы Агародняй.

Перасяленца Чапюка – у дом на вуліцы Цяглянай.

Перасяленца Чарнабая – у дом на вуліцы Маякоўскага.

Перасяленца Семяняку Ул. – у дом на вуліцы Чырвонаармейскай.

Перасяленца Гукайлу Уладзіміра – у дом навуліцы Першыя Рэзкі.

Многіх перасяленцаў з Беласточчыны засялялі ў пустыя вясковыя хаты Слонімскага раёна. Захаваўся іх спіс, хаця прозвішчы некаторых напісаны неразборліва:

Перасяленца Федарука Ал. – у вёску Глоўсевічы.

Перасяленца Якуту – у вёску Перавалока.

Перасяленца Гуту Фёдара – у вёску Мізгіры.

Перасяленца Літвінюка Андрэя – у вёску Мізгіры.

Перасяленца Нічыпарука Максіма – у вёску Глоўсевічы.

Перасяленца Зяленскага Цімафея – у вёску Сасноўка.

Перасяленца Стэфановіча Фёдара – у вёску Ярмалоўшчына.

Перасяленца Грушу Івана – у вёску Трыбушкі.

Перасяленца Савіцкага Восіпа – у вёску Трыбушкі.

Перасяленку Фёдараву Аляксандру – у вёску Жыровічы.

Перасяленку Саевіч Варвару – у вёску Глоўсевічы.

Перасяленца Гуторскага Іосіфа – у вёску Ярмалоўшчына.

Пошукі беларусаў Беласточчыны працягваюцца. Многіх лёсы і лёсы іх дзяцей і ўнукаў пакуль невядомыя. Іх трэба шукаць. Вядома толькі, што гэта была трагедыя для тых, хто ўсё жыццё пражыў на роднай беларускай Беласточчыне, а потым з ёй пад прымусам развітаўся. Як пісаў Яўген Мірановіч у прадмове да кнігі „Час трывогі і надзеі” (Беласток, Праграмная рада тыднёвіка „Ніва”, 2007, с. 6), „ніхто не хацеў пакідаць сваёй зямлі, якая кожнаму селяніну была найвышэйшай каштоўнасцю”.

 

Сяргей Чыгрын

Helena Głogowska. Michałowska Alma Mater

Z okazji jubileuszu liceum w szkolnej sali gimnastycznej zebrało się ponad trzysta osób

 

Pewnie użycie w tytule „Alma Mater” w odniesieniu do Liceum Ogólnokształcącego w Michałowie może komuś wydawać się nadużyciem. Ale tak mówiono o szkole 16 września na jubileuszu jej 70-lecia. Słyszałam na własne uszy!

Jeszcze dzień wcześniej wszyscy żyli pytaniami i wątpliwościami: „Jak to będzie?”, „Kto przyjedzie?”, „Czy warto tam być?”. Organizatorzy niepokoili się: „Jak to wszystko wypadnie?”. Stres towarzyszył zatem głównie im w ostatnich dniach przed spotkaniem. Mimo że szkoła świętowała 25-lecie, 30-lecie i być może późniejsze rocznice, nikomu wcześniej nie przyszło do głowy, by zrobić zjazd absolwentów, byłych nauczycieli i dyrektorów, a do tego wydać pamiątkową książkę. Szkoda! Bo 70-lecia niektórzy nie doczekali.

Dwa lata przed imprezą, gdy na propozycję Bazylego Niedźwieckiego (byłego ucznia, nauczyciela i dyrektora LO) świętowania jubileuszu powołano Komitet Organizacyjny, nikt chyba nie wierzył w pomyślność tego przedsięwzięcia. Prace toczyły się kilkoma strumieniami – anglistka LO Edyta Rosiak założyła stronę internetową: lomichalowo70latblogspot.com, na której zaczęły się pojawiać wspomnienia i zdjęcia. To już napawało optymizmem. W rzeczywistości to Edyta Rosiak włożyła najwięcej pracy w przygotowania do jubileuszu jako przewodnicząca Komitetu Organizacyjnego. Bez jej zaraźliwego entuzjazmu nie wiem, czy wszyscy dotrzymaliby tempa. Jednym z pierwszych kroków było sporządzenie wykazu absolwentów, czym zajęła się bibliotekarka LO Alicja Agata Samociuk. Bazyli Niedźwiecki ambitnie zaczął tworzyć monografię liceum, którą przedstawiał na każdym spotkaniu komitetu. Ustalono termin na wrzesień 2017 r. Mimo że oficjalnie LO zaczęło funkcjonować od 1 września 1947 r., wiadomo było, że nauka w szkole zaczęła się o wiele później. Kiedy dokładnie – nikt już nie pamięta. Dlatego propozycja 16 września nie wywołała żadnych sprzeciwów. Jedyny niepokój był związany z pogodą, która do ostatniej chwili była niepewna.

Od 20 lat liceum funkcjonuje w ramach Zespołu Szkół, razem ze szkolnictwem zawodowym

Im bliżej było jubileuszu, tym większe zainteresowanie przejawiali dawni uczniowie. Zaczęto przynosić zdjęcia, dzwonić i wreszcie rejestrować się na spotkanie. Podjęłam się zredagowania książki o liceum, ale nie bardzo wiadomo było, co w niej powinno się znaleźć, poza wykazem absolwentów. Pojawił się problem napisania historii szkoły. Udostępnione przez Archiwum Państwowe w Białymstoku dokumenty kończyły się na 1960 r., podlaski kurator oświaty zaś nie udostępnia dokumentów ze swojego archiwum, zasłaniając się ustawą o ochronie danych osobowych. Weź więc i pisz historię szkoły bez dokumentów! Uznałam, że warto przynajmniej przygotować biogramy dyrektorów. Nie każdy przecież mógł być dyrektorem!

Obecna dyrektor Dorota Burak wita uczestników jubileuszowej uroczystości

Okazało się to nie lada wyzwaniem. Żeby znaleźć informacje o pierwszym dyrektorze Liceum, Antonim Stasiewiczu, musiałam najpierw odnaleźć jego rodzinę. Nikt nic o nim nie wiedział. W internecie znalazłam dr Karola Antoniego Stasiewicza, pracującego na WAT w Warszawie. Pomyślałam, że może on być rodziną dyrektora, ze względu na nazwisko oraz drugie imię. Pomógł mi skontaktować się z nim syn mojego brata ciotecznego z Olsztyna, który także pracuje w tej uczelni. Okazało się, że dr Karol Antoni Stasiewicz jest wnukiem dyrektora Antoniego Stasiewicza, więc uzyskałam kontakt do jego ojca i babci w Łomży. Z rozmowy telefonicznej z Andrzejem Stasiewiczem, synem dyrektora, dowiedziałam się, że w domu w Łomży są zdjęcia i dokumenty z michałowskich lat dyrektorowania Antoniego Stasiewicza. Trzeba było się wybrać więc do pani Eulalii Stasiewicz, wdowy po dyrektorze, która mieszka w Łomży w domu po swoich dziadkach, jeszcze z carskich czasów. Ma 94 lata i doskonałą pamięć. Udało się namówić panią Eulalię na wspomnienia, które sama napisała do książki. Na ścianie pokoju gościnnego wiszą róże, namalowane przez Michalinę Średzińską i podarowane w 1946 r. przez grono pedagogiczne Publicznej Szkoły Powszechnej w Michałowie dyrektorowi Antoniemu Stasiewiczowi. Trzykrotne wizyty w Łomży, w czasie których goszczono „panią Hanię”, czyli mnie, obiadami, kawą i ciastami, a do tego wspaniałymi opowieściami pani Eulalii z czasów wojennych i powojennych, w tym michałowskich. Prawdziwa uczta duchowa! Efektem wizyt były nie tylko wspomnienia, ale także biogram dyrektora Antoniego Stasiewicza, dokumenty oraz zdjęcia z przełomu lat 40. i 50., kiedy budowano liceum.

Przemawia Bazyli Niedźwiecki – absolwent, nauczyciel i wieloletni dyrektor liceum

Z kolejnym dyrektorem – Władysławem Chomiczem, było jeszcze gorzej. Dyrektor Bazyli Niedźwiecki pamiętał, że wyjechał on do Moniek. Dyrektor Edward Godlewski wspomniał coś o Ełku, z którego rzekomo przysłał z dziesięć lat temu kartkę, by o nim w Michałowie nie zapominano. Zadzwoniłam do LO w Mońkach, tam okazało się, że owszem był taki, ale krótko, a potem wyjechał, może do Augustowa… Ale Pani, która w Mońkach odebrała telefon, po wysłuchaniu mnie zawołała do telefonu swego męża, absolwenta LO w Michałowie – Mieczysława Gawieńczyka, nauczyciela wychowania fizycznego, który bardzo ucieszył się na wieść o jubileuszu. Jako pierwszy zarejestrował się na spotkanie. Wprawdzie nie pomógł w znalezieniu Władysława Chomicza, ale opowiadał anegdotyczne sytuacje z czasów szkolnych, jak to w czasie matury z matematyki wyszedł do domu, by obejrzeć mecz w telewizji. Ełcki ślad nie dawał mi spokoju, więc obdzwoniłam ZNP w Ełku – żadna ze starszych pań nie pamiętała takiego nauczyciela. W LO w Ełku trafiłam na sympatyczną panią, która na poczekaniu znalazła w archiwum szkolnym jego teczkę osobową, z której dowiedziałam się, że był dyrektorem LO w Ełku, zanim wyjechał do Michałowa.

Refleksjami dzieli się Helena Głogowska – redaktor okazjonalnej publikacji

W Gdańsku, u państwa Tamary i Wiesława Marciniaków i ich córki Maryli, wynaleźliśmy adresy i telefony różnych nauczycieli, m.in. Czesławy i Józefa Borowskich oraz adres Jana Chomicza, syna Władysława Chomicza, w Suwałkach. Wszystko to było niepewne, ale z Edytą Rosiak napisałyśmy kartkę na adres suwalski, prosząc o kontakt z nami. Mimo że Jan Chomicz nie mieszka już w Suwałkach, tylko w Warszawie, kartka do niego, o dziwo, dotarła. Więc udało się dzięki pomocy pana Jana Chomicza stworzyć biogram drugiego dyrektora michałowskiego LO. I do tego zdjęcia. Jan Chomicz zaszczycił swą obecnością jubileusz w podwójnej roli – jako syn dyrektora oraz absolwent LO.

Józef Rzepecki okazał się żyjącym jeszcze byłym dyrektorem LO w Michałowie. Najpierw odnalazłam w Białymstoku jego syna Andrzeja, zajmującego się ubezpieczeniami (firma „Konstanta”). W czasie odwiedzin w biurze, pożyczył mi książkę o II LO w Białymstoku, które ukończył, oraz w którym pracował jego ojciec. Podał też adres i kontakt do swego ojca, który na stare lata wrócił w rodzinne strony i mieszka w Tarnobrzegu. Kilkakrotnie dzwoniłam do Józefa Rzepeckiego i rozmawiałam z nim o Michałowie, które pozostało na zawsze w jego pamięci. Cieszył się z jubileuszu, ale stan zdrowia nie pozwala mu na opuszczanie domu. Zawodzi także pamięć. Żeby zdobyć jego zdjęcie, trzeba było przeszukać zasoby archiwalne Wydziału Paszportów Komendy Wojewódzkiej MO. Zbiory rodzinne w białostockim domu zostały zalane w piwnicy i uległy zniszczeniu.

Eulalia Stasiewicz – żona Antoniego Stasiewicza, pierwszego dyrektora liceum

Nie było problemów z dyrektorem Bazylim Niedźwieckim, który sam napisał swój biogram. Trzeba było jedynie go skrócić, by nie naruszać zbytnio proporcji innych. Ale i tu należało się liczyć z tym, co jest ważne dla autora, a nie redaktora.

Mój dyrektor Henryk Sokołowski już nie żyje, a pani Jasia Sokołowska (najsympatyczniejsza sekretarka szkolna, jakie znałam) akurat wyjechała z Michałowa do syna. Krótkie informacje o mężu zostawiła profesor Taissie Subiecie. Wspólnie z profesor Stanisławą Krućko, krajanką dyrektora, uzupełniałyśmy jego biogram.

Zanim dotarłam do dyrektor Teresy Laskowskiej, byłam u dyrektor Ireny Przyłożyńskiej, do której kontakt zdobyłam od mojej koleżanki – profesor Zoi Jaroszewicz. Okazało się, że obie pochodzą z Brańska, z sąsiednich domów. Z przyjemnością gościłam u państwa Ireny i Józefa Przyłożyńskich, gdyż Pani Dyrektor uczyła mnie biologii w klasie czwartej LO, a jej mąż – tego samego przedmiotu – w Szkole Podstawowej w Bobrownikach. Sporządziłyśmy wspólnie biogram, wybrałyśmy zdjęcie.

Wcale nie było łatwo dotrzeć do profesor Teresy Laskowskiej. Miałam do niej telefon, niestety okazał się nieaktualny. Pojechałam w ciemno pod wskazany adres w Białymstoku. Jakaż była moja radość, gdy zastałam dyrektor w domu! Oglądałyśmy dokumenty, wybierałyśmy zdjęcia. Wiem, że bez tej wizyty biogram  byłby niepełny. A tak radość ze spotkania była tym większa, że nie widziałam mojej ulubionej Pani Profesor od sześciu lat i niepokoiły mnie głuche telefony.

Uroczyste sadzenie pamiątkowego dębu

Byli dyrektorzy Leon Jarmocik i Edward Godlewski oraz obecna pani dyrektor Dorota Burak sami napisali swoje biogramy i udostępnili zdjęcia. Napisałam o tym, gdyż biogramy dyrektorów zajmują zaledwie kilka stron, a praca nad nimi trwała kilka miesięcy.

Nie lada wyzwaniem było sporządzenie wykazu kadry pedagogicznej LO. W ciągu 70 lat istnienia liceum doliczyliśmy się 142 pracujących w nim nauczycieli! Byli tacy, którzy pracowali przez kilka miesięcy albo  rok, ale byli i tacy, jak Wiesław Marciniak i Stanisława Krućko, którzy przepracowali w LO ponad czterdzieści lat! Wypadało zaprosić wszystkich byłych, żyjących jeszcze nauczycieli. Niestety, nie udało się zdobyć do wszystkich  aktualnych  adresów. Wydaje się, że największe wrażenie na wszystkich zrobiła Eulalia Stasiewicz, która zaszczyciła uroczystość swoją obecnością i piękną przemową, skierowaną do nauczycieli i uczniów. Przyjechał też z Kolna legendarny historyk Janusz Pikuliński. Z Bielska Podlaskiego przyjechała matematyk Anna Kuprianowicz-Tkaczuk, która w LO uczyła także języka białoruskiego. Ze Sztumu przybyła Ewa Klewicka, która uczyła mnie biologii i chemii, a z Białegostoku – matematyk Alicja Domanowska. Z miejscowych byli Taissa Subieta, Stanisława Krućko, Czesław Barszczewski.

Tych, którzy nie doczekali jubileuszu LO, a spoczywają na michałowskich cmentarzach, odwiedziliśmy niewielką grupą na czele z Jerzym Gryko –  byłego dyrektora Henryka Sokołowskiego, Mikołaja Matysa, Włodzimierza Bajgusa, Raisę Sakowicz, Jana Sakowicza, Mikołaja Gorbacza, Leszka Nosa, Adolfa Krućko, Kazimierza Nazarczuka, Janinę Szymkowską, Jana Pycha, Janusza Obryckiego oraz byłych absolwentów – Tamarę Sołoniewicz, Barbarę Suprun i Jana Poremskiego, wspominając każdego z nich i zapalając znicze na ich grobach.

Największym zaskoczeniem dla mnie na jubileuszu była obecność Haliny Fiedziukiewicz – mojej nauczycielki ze Szkoły Podstawowej w Bobrownikach. Okazało się, że także ukończyła LO w Michałowie – w 1963 r.

A byli uczniowie? Postanowiliśmy nikogo nie wyróżniać. Zrezygnowaliśmy z „wybitnych” absolwentów. Stwierdziliśmy, że w dzisiejszym wirtualnym świecie każdego absolwenta można sprawdzić w internecie. Licytowanie osiągnięć jest bardzo względne. Najlepsza uczennica z matematyki z naszego rocznika obecnie prowadzi warsztaty tkackie, robi piece, zajmuje się agroturystyką i wszyscy jej szczerze zazdrościmy tych pasji. Tym bardziej, że nie wszyscy „wybitni” przybyli na jubileusz LO. Zresztą spotykam się dość często z pomijaniem szkoły średniej w życiorysach współczesnych polityków i działaczy – wszyscy kończyli od razu szkoły wyższe!

Na jubileuszu wystąpił jeden z najstarszych przedstawicieli roczników maturalnych LO – Zdzisław Zambrzycki (matura 1953), były poseł na Sejm. Była też Zinaida Gucewicz (z d. Kuniec) z pierwszego rocznika maturalnego – 1951. W imieniu absolwentów, a właściwie od siebie, wystąpił profesor Jerzy Urwanowicz, który ze wzruszeniem wspominał lata szkolne i swych nauczycieli, m.in. Szymona Romańczuka i lekcje łaciny. W tłumie ponad dwustu byłych absolwentów przewijały się różne roczniki. Z Krakowa przyjechał wykładowca ASP Aleksy Pawluczuk, niegdyś legendarny uczeń LO, autor przestrzennej rzeźby pod Domem Kultury „Siewca Kultury”, która stała tam w latach 70.

Na twarzach absolwentów widać było radość i wzruszenie, że znowu gościnnie przyjęła ich dawna szkoła. Wszyscy czuli się jak w jednej wielkiej rodzinie, chociaż większość spotkała się po raz pierwszy. Także w grupach, w klasach spotkali się przy kawie i herbacie, wspominając dawne czasy.

Wspólne zdjęcie absolwentów

W LO dotychczas nie było tradycji zjazdów absolwentów wszystkich roczników, chociaż poszczególne spotykały się od czasu do czasu. Prawdziwa integracja nastąpiła podczas uroczystej kolacji. Przy muzyce zespołu „Sekret” wszyscy świetnie się bawili – bez względu na rok ukończenia LO i chyba nikt nie żałował, że został na kolację. Przypomniały mi się szkolne dyskoteki, które zawsze kończyły się za wcześnie, zawsze nadzorowane były przez nauczycieli i nigdy nie można było się wybawić. Tym razem czas był nieograniczony. I nikt nie pilnował. Można było bawić się do woli!

Nie starczyło czasu na rozmowy. A wspominać jest co! I opowiadać również…

Najbardziej zaskoczyła mnie Ewa Kuźma (obecnie żona burmistrza Michałowa Włodzimierza Konończuka), która przypomniała mi, że byłam na jej szesnastych urodzinach i podarowałam jej maskotkę, którą ma do dziś. Niestety, nie jestem w stanie przypomnieć sobie tych urodzin z lutego 1976 r. o rok młodszej koleżanki. Ile jeszcze podobnych zdarzeń uległo zapomnieniu! Warto więc spisywać odtworzone obrazki, warto zastanowić się nad wydaniem za pięć lat albumu zdjęć, zebranych z okazji tegorocznego jubileuszu, by ocalić od zapomnienia różne śmieszne, a nieraz i przykre oraz smutne historie, w które wpisali się byli uczniowie oraz nauczyciele. W ten sposób spisana historia szkoły jest o wiele ciekawsza…

 

Helena Głogowska
Fot. Renata Gorolewska

Zabójstwo prawie rytualne

Oryginalna metryka zgonu Jana Gawryluka (Urząd Gminy w Orli)

Często hołdujemy przeświadczeniu, że majątki ziemskie to była odwieczna własność magnacka lub szlachecka, źródło wyzysku okolicznej ludności, wyłączone z prawa, nienaruszalne i niezniszczalne. Nic bardziej mylnego.

Otóż historyczny majątek Wahanowskich, od którego nazwę wzięła Wólka Wygonowska, obejmujący znaczną cześć obecnego powiatu bielskiego, na przestrzeni wieków ulegał sukcesywnemu podziałowi, dziedziczeniu i sprzedażom, tworząc w końcówce XIX wieku co najmniej siedem niezależnych majątków, własność rożnych, obcych sobie, rodzin.

Obszarowo największy był stanowiący własność Natalii Kościa majątek w Wólce Wygonowskiej i Teklinowie, który wskutek nieumiejętnej polityki kredytowej i zadłużenia w roku 1896 został przejęty przez Bank w Grodnie i… zlicytowany.

Nieduży majątek Teklinowo kupiła rodzina Bierzyn z Gregorowiec i z czasem obszar ten został administracyjnie włączony do wsi Gregorowce.

Majątek w Wólce natomiast został rozparcelowany i w częściach sprzedany zamożnym chłopom-osadnikom, pochodzącym w większości z okolic Bielska i Brańska. Nabywcy osiedlili się w byłym majątku i rozpoczęli gospodarowanie. Osiedlenie się dużej, kilkudziesięcioosobowej grupy „obcych” stało się zarzewiem wieloletniego konfliktu między wsią i osadnikami. Trudno po ponad stu latach doszukiwać się jego podłoża. Odzwierciedlenie narastającego konfliktu można odnaleźć w metrykach parafialnych. O ile przed rokiem 1895 wszyscy mieszkańcy wsi byli zapisywani jako chłopi lub wojskowi z Wólki („krestianin i uwolnienyj sołdat z sieła Wolka”) około roku 1900 pojawia się kategoria „chłopi z majątku Wólka”, po paru latach zastąpiona „mieszczanami z majątku Wólka”. Znikają małżeństwa mieszane, świadkowanie na ślubach i wzajemne chrzczenie dzieci. Wieś dystansuje się od osadników, a ci z kolei bratają się bardziej z mieszkańcami sąsiednich Moskiewiec niż Wólki.

Wieś podobno liczyła na to, że zbankrutowany majątek zostanie rozdzielony nieodpłatnie między nich lub będzie mógł być użytkowany jako dziedziczone serwituty. Przybysze natomiast bronili swojej własności, a w gospodarowaniu zaczęli stosować nowatorskie metody i uprawy, co stało się powodem zazdrości i kpin.

Po I wojnie światowej i powrocie z bieżeństwa wieś odtworzyła się stosunkowo szybko i w roku 1921 zamieszkiwało tutaj około trzystu osób (240 we wsi i 60 na kolonii – byłym majątku). Kilkunastoletni konflikt ulegał stopniowej eskalacji, dochodziło do sprzeczek i bójek. „Bitwa” o pastwisko, w której uczestniczyło ponad dwadzieścia osób po każdej ze stron, miała miejsce w roku 1928.

Między mieszkańcami Wólki i „majątku” złośliwości wzajemnych i szkód było co niemiara. A to ktoś cichcem wypasł i zniszczył swoimi krowami wspaniale zapowiadający się łan zasiewów, albo uszkodził ogrodzenie tak, aby kury i świnie zniszczyły wypielęgnowany ogród. Zdarzało się też, że pod osłoną nocy ktoś kogoś znienacka trafił kamieniem. Były nasyłane kontrole i rożne zakulisowe podchody… Bójki pojedyncze i zbiorowe. Aż stało się najgorsze. W dzień święta Preczystej – 21 września 1933 w Wólce zamordowano syna osadników z majątku, dwudziestojednoletniego Jana Gawryluka, syna Kasjana. Ze względu na tlący się wieloletni konflikt, dzień świąteczny i uroczysty, zabójstwo to nabrało cech symbolicznych, wręcz „rytualnych”.

Ponad osiemdziesiąt lat, jakie upłynęło od tego wydarzenia, obrosło też w przekazach wieloma niepotwierdzonymi faktami, niesłusznymi posądzeniami i rozbudowanymi historiami. Więc może warto to odmitologizować. Bo po takim czasie to już nie emocje, tylko historia. Tym bardziej, że dostępny jest szczegółowy opis wydarzenia, sporządzony bezpośrednio po nim przez stryjecznego brata zamordowanego – Pawła.

Kim był Paweł?

Na pewno był osoba piśmienną o dużej wrażliwości i zmyśle selektywnej obserwacji i analizy. Taki obraz wyłania się z kart wielostronicowego pamiętnika, który pozostawił, a który został wydany drukiem w roku 1935. Pamiętnika bogatego faktograficznie i emocjonalnie, obejmującego okres 1900-1935 we wsi Wólka i w okolicy, wartego opracowania i szerszego przypomnienia, ale to zostawimy na inne okazje.

Nie będę więc pisał własnymi słowami, tylko wstawię w formie cytatów opis sporządzony „tam i wtedy”, a wiec bezpośrednio po zdarzeniu, jeszcze emocjonalnie świeży.

24 września 1933 roku.

Dziś odbył się pogrzeb Kasjanowego Janka, zabitego we wsi Wólka 21 września.

Z żalem żegnaliśmy zwłoki 21 letniego młodzieńca, padłego ofiarą ciemnoty z rąk zwyrodnialców, takichże chłopaków jak on sam. W dniu 21 września, pod moją nieobecność, bo byłem w Hajnówce z pomidorami i jabłkami, we wsi Wólka urządzono zabawę taneczną, na którą podstępnie był zaprowadzony Janek. To było o zmroku….

Grób Janka Gawryluka na prawosławnym cmentarzu w Wólce Wygonowskiej. Inskrypcja w języku rosyjskim głosi: „Ten krzyż został postawiony przez Kasjana i Onisję Gawryluków ku pamięci syna Iwana zabitego we wsi Wólka 8 IX 1933 r. w 21 roku życia” (Fot. Eugeniusz Siemieniuk)

Zabawa wiejska, jak każda, była okazją do tańców i harców, radosnej beztroski i śmiechów, a także do wypicia alkoholu w towarzystwie. Janek, jak większość młodzieży, też tam był i się bawił w najlepsze. W którymś momencie za czyjąś namową wyszedł z „domu zabawy” na wieś.

…Wyprowadził go z domu niejaki Kowalczuk z Moskiewiec, ten sam, co niegdyś uderzył mnie kamieniem w plecy. Kowalczuk zaś występował z namowy owych zwyrodnialców. Janka, podchmielonego, zaprowadzono do jego narzeczonej, ślicznej dziewczyny, o której względy starało się naraz kilku chłopców. Zasadzka była z góry uplanowana, bo gdy tylko Janek wszedł, od razu rzucili się na niego z ciężarkami, raniąc go dotkliwie w głowę, co Jankowi uniemożliwiło obronę. Na wpół nieprzytomnego wywleczono, pod osłoną mojego szwagra, Janka, na podwórze, to dało możność rzucenia się rozzuchwalonym zwyrodnialcom z bagnetami do uciekających i napędzono ich za stodołami. Uderzenie bagnetem szwagier odparował, a nie mogąc wobec groźby śmierci dłużej ratować Janka, pozostawił go, ratując swoje życie. Z daleka słyszał, jak Janek prosił, by nie zabijano go na śmierć i widział, jak uciekał na furę niejakiego Starczewskiego, ten jednak zepchnął Janka z wozu, w tej chwili nadleciał Niczyporuk i z rozmachem wpakował mu nóż w plecy, przebito płuco i serce, ponadto kopano go jeszcze nogami i bito kamieniami, …po kilku minutach Janek swe życie zakończył…

Dużo w tym opisie emocji, przekazu z ust trzecich, pewnie też domysłów i interpretacji przebiegu dynamicznego zdarzenia. Stała się rzecz straszna, nie do cofnięcia i naprawienia, morderstwo. Późniejsze lata przyniosły w ustnych przekazach kolejne nawarstwienia i interpretacje, mity, które niepotrzebnie obarczały niektóre osoby winą, sprawiały też, że osoby wrażliwsze, mające nawet pośredni związek z tą sprawą, nosiły całe życie brzemię odpowiedzialności za to zdarzenie.

Dziś, po 84 latach, nie żyją już ani sprawcy, ani też uczestnicy bierni, ani świadkowie. Zdarzenie jest jedynie faktem historycznym.

Paweł z Wólki w swoim pamiętniku oczywiście przytacza katalog przyczyn, które legły u podstaw tego tragicznego zdarzenia i mimo tezy, że:

…władze śledcze doszukują się tła zwyrodniałego przestępstwa, na pewno uważają, że podstawą do zabójstwa były waśnie o dziewczynę. Tak jednakowoż nie jest, to tkwi o wiele głębiej….

Opisuje ze swojego punktu widzenia podłoże konfliktu między „Dworzusami” i „Wólczakami”, wywodzące się z chłopskiego głodu ziemi, zawiści i wieloletnich zadr. Przytacza cały katalog krzywd i złośliwości wzajemnych, i Janka jako przedstawiciela młodych, aczkolwiek jego zdaniem główną winę ponoszą starsi jako inspiratorzy i moralni współsprawcy.

…W tym zabójstwie inicjatorami byli starsi, bo może nawet nie chcieli go zabić, ale tylko pobić. Jest faktem, że Janka zamordowali jeszcze młokosi i gdyby starsi nie stawali w obronie tych młokosów, to ci znowu nie odważyliby się występować przeciwko Jankowi..

Zabójstwo wznieciło kolejne emocje, świeże i rozhukane, aczkolwiek stało się też przyczynkiem do otrzeźwienia we wzajemnych relacjach.

…przed mającym się odbyć pogrzebem Janka na wsi była mowa o tym, by nie wpuścić na cmentarz wioskowy zwłok Janka, proponowali by stanąć z kołami i nie przepuścić przez wieś procesji pogrzebowej. Na szczęście znaleźli się rozsądniejsi ludzie i stanowczo przeciwko temu zaprotestowali…

Fragment pamiętnika w tej części to przekaz niemierzalnego żalu, rozgoryczenia i niedowierzania po tym co się stało i opis pogrzebu.

…Stałem jak wkopany. Janek! Janek! Taki zawsze dla mnie życzliwy, tak serdecznie ze mną rozmawiał przed trzema dniami, młodzieniec o pełni energii życiowej leżał w trumnie. Nieznośny ból ściskał za serce, myślałem, że pęknie… Zapłakałem. Z tyłu znowu szepty – patrzcie taki zawsze szorstki, a też płacze – moje łzy jakby były hasłem do ogólnego lamentu. Wyszedłem z mieszkania, nie mogłem znieść wyrzekań krewnych Janka.

Dołożyłem z bratem wszelkich starań, by pogrzeb wypadł jak najokazalej. Toteż ładnie udekorowaliśmy kwiatami trumnę, spletliśmy dużo ślicznych wianków. Młodzieży było moc. Wszyscy żegnali Janka z płaczem, nawet młodzież z dalszych wsi. Gdy przechodzili przez wieś Wólkę, to zauważyłem, jak niektórzy jej mieszkańcy jakoś głupio się uśmiechali. Na pogrzebie ze wsi Wólka nie było nikogo. To znak, że antagonizm w dalszym ciągu wzrastał…

Mimo złożonej sytuacji politycznej i społecznej, silnych sympatii prokomunistycznych na białoruskiej podlaskiej wsi, autor stawia też tezę przewrotną, jakby na przekór tym codziennym klimatom. Winą za konflikt i jego tragiczne następstwo obarcza nie tyle sąsiadów, co właśnie klimat polityczny.

Paweł, człowiek stosunkowo młody, bo 33-letni, obarczony bagażem wspomnień z okresu caratu, I wojny światowej, tragicznego bieżenstwa i dwóch rewolucji, a następnie doświadczeń z powrotu i adaptacji w nowo powstałej ojczyźnie, pisze jakby na na przekór…

…we wsi Wólka jest kilku skomunizowanych, śmierć Janka to dzieło ich rąk, bo wszyscy bronią tych zwyrodnialców, co zmarnowali tak młode życie. Janek, pracowity chłopak, według nich należał do burżujów, mając zamożniejszego ojca. A cała zamożność Jankowego ojca polegała na posiadaniu 27 dziesięcin gruntu, 6 sztuk inwentarza, że jest bardzo oszczędny i pracowity, ma pewien zasób, ale pieniędzy w zasadzie nie ma. Niechby ci wszyscy inteligenci, co głoszą hasła bolszewizmu, delegowali na wieś współtowarzysza, niechby on spróbował zarobić na wsi na swoje utrzymanie, a wtedy ręczę, że po roku współżycia ze swoimi wybrańcami uciekłby na drugi koniec świata, by głosić hasła przeciwkomunistyczne…

Ceremonię pogrzebową prowadzili ksiądz Aleksander Samojlik i psałomszczyk Sebastian Siemieniuk.

Po latach, które upłynęły od zdarzenia, pozwoliłem sobie na odszukanie oryginalnej metryki zgonu zamordowanego i nagrobka na cmentarzu Woleńskim. Jest jedno i drugie. W aktach metrykalnych Urzędu Gminy w Orli pod pozycja 16/33 znajduje się akt zgonu zamordowanego, a na prawosławnym cmentarzu Woleńskim dobrze zachowany, zadbany grób i nagrobek, z trudną do odczytania inskrypcją w języku rosyjskim. Zaskoczyły mnie dwie nieścisłości. Otóż: w metryce zgonu Jan Gawryluk to syn Kasjana i Natalii z domu Suszcz, zabity we wsi Wólka dnia 21 września 1933 roku, na nagrobku natomiast to syn Kasjana i Onisji, zabity dnia… 8 września 1933 roku.

Sprawa po sprawdzeniu oczywista i prosta, nie mniej dla faktograficznej ścisłości wymagająca wyjaśnienia.

Otóż Natalia z domu Suszcz to pierwsza żona Kasjana Gawryluka która zmarła na tyfus w bieżeństwie. Po powrocie 23 (10) lutego 1921 roku Kasjan Maksimow Gawryluk (lat39) ożenił się z Onisją Fiedorowną Benediuk (lat 24) z miejscowości Pohreby (akt ślubu nr 18/1921). Onisja to macocha zamordowanego Jana Gawryluka. Natomiast rozbieżność dat to wynik stosowania rożnych kalendarzy. Oficjalnie w metrykach stosowano tzw. „nowy styl” – gregoriański, ludność natomiast nadal zwyczajowo używała „starego stylu” – juliańskiego. Stąd ta 13-dniowa różnica w datach…

Pamiętnik „Pawlika z Wólki” to źródło nieocenione, bogate i warte pokazania. Podobnie jak przypomnienie jej autora i jego losów, a wraz z nimi kawałka historii części Podlasia, obejmującego przedwojenną gminę Dubiażyn.

Postaram się czynić to w następnych odcinkach opowieści, grupowanej tematycznie.

 

Eugeniusz Siemieniuk

Rozstanie z Olgą Gabiec

Olga Gabiec. Koniec lat 30.

Do niedawna jedna z głównych ulic Białowieży nosiła imię Olgi Gabiec – lokalnej liderki Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi, działającej w latach 1923-1938 na terenie północno-wschodniej RP. Nazwę tę nadano jeszcze w latach pięćdziesiątych, funkcjonowała ona zatem grubo ponad pół wieku. Dłużej niż trwało życie samej patronki. Uchwałę (nr XXXIII/172/17) o zmianie nazwy ulicy Olgi Gabiec na Pałacową Rada Gminy Białowieża przyjęła 29 sierpnia 2017 roku. W „Dzienniku Urzędowym Województwa Podlaskiego” dokument ten ogłoszono 4 września 2017 roku pod pozycją 3292. Uchwała weszła w życie po upływie 14 dni od jej ogłoszenia. Można więc rzec, że 19 września 2017 roku mieszkańcy ulicy rozstali się definitywnie z pozostałością okresu peerelowskiego.

Niektórych może to zdziwić, ale pamięć o Oldze Gabiec w czasach Polski Ludowej nie była jakoś szczególnie kultywowana wśród miejscowej społeczności. Jeśli wspominano o niej, to chyba jedynie podczas apelów poległych, odbywających się przy okazji obchodów niektórych rocznic państwowych. Olga Gabiec nie miała swojej izby pamięci, nie zapoznawano też dzieci w szkole z historią jej życia i działalności. Upływ lat stopniowo wymazywał tę postać z pamięci białowieżan.

Dzisiaj o Oldze Gabiec mogą powiedzieć cokolwiek tylko osoby powyżej osiemdziesiątki, ale w Białowieży zostało ich już niewiele. Natomiast dla tych, którzy osiedlili się tutaj stosunkowo niedawno, postać ta jest całkowicie nieznana. Świeżo upieczeni białowieżanie zwracali się do mnie czasem z pytaniem – kim była patronka ulicy? Gdy odpowiadałem, że komunistką, jedni patrzyli na mnie z niedowierzaniem, drudzy głośno wyrażali swoje zdziwienie.

Jest oczywiste, że Olga Gabiec nie wpisuje się już „złotymi zgłoskami” w obecny system polityczno-ustrojowy państwa, który zdecydowanie odrzuca komunizm i nie gloryfikuje jego orędowników. Zatem dlaczego tak długo zwlekano ze zmianą nazwy ulicy? Widocznie nikomu na tym specjalnie nie zależało. Białowieżanie to w większości ludzie starzy, którym najbardziej zależy na zdrowiu i spokoju. Nazwy ulic na pewno nie są tym, co by ich w jakikolwiek sposób nurtowało. Na pewno też część mieszkańców, która pamięta okres międzywojenny, nie postrzega Olgi Gabiec jako osoby zasługującej na ostracyzm. Ze zmianą nazwy ulicy wiąże się też konieczność wymiany szeregu dokumentów – i to chyba był najbardziej istotny powód w ociąganiu się z pożegnaniem patronki, bohaterki minionej epoki.

Bez względu na to, jak dzisiaj oceniamy życie i działalność Olgi Gabiec, nie da się zaprzeczyć, że pozostawiła ona swój ślad w historii Białowieży. Niejako „na odchodne” przypomnijmy jej życiorys, by nie pozostawała postacią nieznaną – tak dla żyjących, jak i dla tych, którzy przyjdą po nas.

Olga Gabiec nie była rodowitą białowieżanką. Urodziła się w 1905 roku we wsi Kiwaczyna, położonej na wschodnim krańcu Puszczy Białowieskiej. Jej rodzice, Izydor i Helena, gospodarowali na blisko siedmiu hektarach ziemi. Olga uczęszczała do szkoły parafialnej.

W sierpniu 1915 roku, gdy wojska niemieckie podchodziły już pod granice Puszczy Białowieskiej, władze carskie zarządziły przymusową ewakuację mieszkańców tych terenów w głąb Rosji. Domy i budynki gospodarcze wysiedlonych rodzin w większości zostały spalone. Rodzina Gabców również musiała opuścić swoją rodzinną wieś. Olga kontynuowała naukę w Rosji. Ukończyła 5 klas gimnazjum, co dawało jej uprawnienia do nauczania dzieci chłopskich. O wyborze przez nią dalszej drogi życiowej zadecydowała Rewolucja Październikowa, której idee całkowicie zawładnęły umysłem młodej dziewczyny. Brała ona aktywny udział w młodzieżowym ruchu rewolucyjnym.

W 1921 roku Olga wraz z siostrą i bratem wróciła ze Związku Radzieckiego do Kiwaczyny. Ich rodzice zmarli na uchodźstwie. Jedynym źródłem utrzymania rodzeństwa była ojcowska gospodarka, mocno zapuszczona.

Na Prużańszczyznę powracali także inni uchodźcy. Swoje rodzinne strony zastali już w granicach państwa polskiego. Zetknęli się z nowym ustrojem społecznym. Obowiązywał inny język, zmieniły się ukształtowane przez lata normy życia społecznego. Na domiar złego polskie władze na ogół postrzegały rdzenną ludność białoruską i ukraińską jako kłopotliwą pozostałość po zaborze rosyjskim. Napotykała ona na utrudnienia w zdobyciu lepszej pracy, wykształcenia. Takie traktowanie dość pokaźnej liczby mieszkańców tych ziem stwarzało podatną glebę do szerzenia wśród nich idei lewicowych, narodowowyzwoleńczych.

Rzecz jasna, że zastana sytuacja nie mogła też zadowalać Olgi Gabiec. W jej pamięci wciąż kotłowało świeże jeszcze wspomnienie o rozprawie robotników i chłopów rosyjskich z caratem i warstwami rządzącymi. Postanowiła działać. Nawiązywała kontakty z osobami myślącymi podobnie jak ona, zagłębiała się w literaturę komunistyczną, przerzucaną do Polski ze Związku Radzieckiego. Coraz mniej czasu poświęcała na pracę w polu, aż w końcu cały ciężar prowadzenia gospodarstwa spoczął na barkach brata. Olga rozpoczęła działalność polityczną. Często odwiedzała wsie leżące przy wschodniej granicy Puszczy Białowieskiej, jak Krynica, Biały Lasek, Rowbick, Chwałowo, Suchopol, a także Szereszewo i Białowieża. Towarzyszyła jej m.in. Julia Prokopczyk, jedna z uczestniczek ruchu rewolucyjnego w Rosji. Kobiety opowiadały o zmianach, jakie widziały w Związku Radzieckim. Przekonywały młodzież, robotników i małorolnych chłopów, że nie należy się niczego dobrego spodziewać po obecnych rządach i że jedyną drogą zapewniającą poprawę ich warunków życiowych jest podjęcie wspólnej walki chłopów i robotników z klasą rządzącą. Padały przy tym stwierdzenia, które właściwie negowały państwowość polską. Działaczki zresztą nie ukrywały, że najchętniej widziałyby Białostocczyznę w granicach Związku Radzieckiego (Olga miała ulubioną frazę: „Rassija ot Biełostoka do Władiwostoka”). Ludzie słuchali tych opowiadań i komentowali, każdy na swój sposób. Niektórzy mieli już okazję osobiście poznać „dobrodziejstwo” władzy radzieckiej i krytycznie odnosili się do słów młodych działaczek. Niemniej było dużo i takich, którzy poddawali się tej propagandzie.

Jesienią 1921 roku siostra Olgi – Helena, wyszła za mąż za Grzegorza Sikorskiego, małorolnego chłopa z Białowieży. Olga również postanowiła opuścić Kiwaczynę, tym bardziej że jej działalnością zaczęła się interesować policja. Zamieszkała w domu szwagra. Siostry wspólnie pracowały w polu, wspólnie też prowadziły dom. Za pieniądze uzyskane ze sprzedaży swojej części ziemi w Kiwaczynie kupiły kilka hektarów gruntów ornych w Białowieży. Gospodarka Sikorskiego powiększyła się, ale mimo to nie zapewniała pełnego utrzymania. Grzegorz musiał dorabiać ciężką pracą przy wywózce drewna z puszczy. Olga po pracy w polu oddawała się lekturze i działalności politycznej. Do zamęścia jakoś jej się nie spieszyło.

W połowie 1924 roku Olga Gabiec założyła w Białowieży pierwszą komórkę Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi. Jej członkami zostało kilku bardziej aktywnych małorolnych chłopów i przyjezdnych robotników. Następna komórka KPZB powstała niebawem w Kiwaczynie, do której Olga często wyjeżdżała, przewożąc prasę i organizując tam nielegalne zebrania. W Białowieży do pracy partyjnej Olga wciągnęła Sergiusza Pisarewicza, Antoniego Szpakowicza, Pawła Szpakowicza, Romana Borowskiego, Atanazego Turyka i Aleksandra Muzyrkę. Ich działalność oczywiście nie mogła ujść uwadze policji oraz zorganizowanej przez nią sieci informatorów.

27 września 1924 roku odbyły się pierwsze masowe aresztowania działaczy KPZB na Ziemi Hajnowskiej. W Białowieży aresztowano Olgę Gabiec, ale wkrótce ją wypuszczono. Od tego czasu zaczęto ją obserwować bardzo wnikliwie.

W 1925 roku miejscowy aktyw KPZB na tyle już okrzepł, że postanowił urządzić demonstrację pierwszomajową robotników i chłopów w Prużanie. Zrozumiałe, że nie mogło w niej zabraknąć Olgi Gabiec i jej współtowarzyszy. Według planu opracowanego przez Olgę, grupa białowieskich chłopów przeszła nocą przed 1 maja lasami do Prużany i tam połączyła się z innymi grupami, podążającymi z okolicznych wsi. Demonstracja pierwszomajowa udała się, mimo przeszkód ze strony policji.

Władze, zaskoczone i zaniepokojone wspólną demonstracją robotniczo-chłopską, postanowiły zlikwidować komórki KPZB w Białowieży i okolicach Prużany. W nocy z 2 na 3 maja 1925 roku Olgę Gabiec aresztowano. Aby uniknąć podobnego losu, dwunastu aktywistów z Kiwaczyny zbiegło do puszczy. Policja nie mogła ich wyłapać, zmobilizowała więc wszystkich gajowych i leśniczych do pomocy. Zarządzona obława nie przyniosła jednak rezultatów. KPZB-owcy rozbroili kilku gajowych i z bronią w ręku przekradli się przez granicę do Związku Radzieckiego.

24-letnia Olga Gabiec (z lewej) ze współtowarzyszkami, Julią Prokopczyk i Heleną Borysewicz

Aresztowaną Olgę Gabiec przewieziono z Białowieży do Kiwaczyny. Tam policja spędziła rodziny osób, które przeszły do ZSRR i „pokazowo” je pobiła. Kilka osób po tej rozprawie przez dłuższy czas chodziło o kulach. Gdy po kilku dniach Helena Sikorska odwiedziła siostrę w areszcie, nie mogła jej poznać. Pobita Olga swych towarzyszy jednak nie wydała. Wraz z innymi aresztowanymi wywieziono ją później do więzienia w Prużanach.

Rozprawa przeciwko Oldze Gabiec oraz dziesięciu mieszkańcom Białowieży, oskarżonym o działalność komunistyczną, odbyła się w Sądzie Okręgowym w Białymstoku dopiero 16 sierpnia 1926 roku. Na salę sądową sprowadzono 42 świadków z Kiwaczyny, ale żaden z nich nie wydał oskarżonych. Sąd nie miał innego wyjścia, jak ogłosić wyrok uniewinniający. Niemniej oddał pod dozór policji wszystkich zasiadających na ławie oskarżonych.

Olga Gabiec wróciła do siostry i szwagra. Nigdzie nie mogła dostać pracy, nie chciano jej zatrudnić nawet w pobliskim tartaku. Wszędzie była traktowana jako „niebezpieczny element”. Codziennie musiała meldować się na posterunku policji. W domu Sikorskich każdego miesiąca dokonywano rewizji. Wzmogły się one po 1930 roku, gdy prezydent Ignacy Mościcki zaczął organizować w Puszczy Białowieskiej słynne polowania reprezentacyjne, w których brały udział osobistości z całej Europy.

Mimo dozoru policyjnego i regularnych rewizji Olga nie zarzuciła swojej działalności politycznej. Prowadziła ją we wsiach leżących na obrzeżu Puszczy Białowieskiej, m.in. w Jagodnikach i Nowosadach. Zorganizowała cztery nowe komórki KPZB: na Zastawie, w Stoczku, Grudkach oraz w tartaku „Gródek”. Poza chłopami i robotnikami wstępowała do nich również młodzież. Jeden z współtowarzyszy Olgi ujawnił po wojnie, że zebrania na Zastawie odbywały się wieczorami w jednej z chat przy obecnej ul. Polnej. Olga „mówiła spokojnie, każde wypowiadane przez nią słowo było przemyślane i zachęcające wszystkich do aktywnej działalności”.

Olga Gabiec razem z paroma swymi towarzyszami kierowała w Białowieży także działalnością Białoruskiej Włościańskiej Robotniczej „Hromady” – masowej organizacji chłopskiej, która na Ziemi Hajnowskiej powstała w 1925 roku. Pomimo licznych przeszkód i utrudnień białowieski ośrodek „Hromady” był bardzo żywy i pomysłowy w stosowaniu różnych form pracy propagandowo-agitacyjnej, kolportażu druków, w organizacji zebrań, wieców protestacyjnych itp.

W 1928 roku w Białowieży zorganizowany został Komitet Rejonowy KPZB. Pierwszym sekretarzem KR KPZB była Olga Gabiec, po niej funkcję tę wykonywał Jakub Gulko (1930-1931), Szloma Kosowski (1931-1933), a następnie znów Olga Gabiec (1933-1937).

W 1937 roku szeregi KPZB w Białowieży zasilił młody mężczyzna – Mikołaj Miśkiewicz (syn Mikołaja). Prawdopodobnie była to „wtyczka” policji. Miśkiewicz po krótkim okresie członkostwa wydał wszystkich członków KPZB, których zdążył poznać. W grudniu 1937 roku Olgę Gabiec znowu aresztowano pod zarzutem prowadzenia propagandy komunistycznej, a wraz z nią m.in. Atanazego Bajko, Adama Białka, Leona Bojara, Jana Buszko, Bolesława Dorota, Edmundę Gielingową, Szlomę Kosowskiego, Aleksandra Lacha i Aleksandra Zieleniuka z Białowieży, Cyryla Smoktunowicza z Pogorzelców, Jana Rubla z Kiwaczyny, Aleksandra Ulezło z Białego Lasku oraz Felicję Kemer z Hajnówki, którą jednak po przesłuchaniu wypuszczono. Aresztowanych po trzech miesiącach zwolniono. Na drugi dzień po opuszczeniu aresztu Olgę aresztowano ponownie i zabrano do Bielska Podlaskiego. Drastycznymi sposobami próbowano wymusić na niej zeznania. Podłączano ją do prądu elektrycznego, wbijano igły pod paznokcie, ściskano palce drzwiami. W końcu sfotografowano ją do kartoteki przestępców politycznych i zwolniono. Olga znów trafiła pod dozór policji, codziennie musiała meldować się na posterunku. Trwało tak do 9 czerwca 1938 roku, tj. dnia, w którym odbyła się sesja wyjazdowa białostockiego Sądu Okręgowego w Białowieży.

Prokurator domagał się dla Olgi Gabiec surowej kary. Sąd skazał ją na 4 lata ciężkiego wiezienia. Pozostali otrzymali wyroki po 2 i 3 lata więzienia. Część z nich uniknęła odbywania kary, korzystając z dobrodziejstwa ogłoszonej w tym czasie amnestii. Dwóm osobom skrócono karę o połowę.

Olga trafiła do więzienia w Białymstoku, w którym zapadła na gruźlicę. W 1938 roku KPZB-owcy, na wieść o rozwiązaniu partii, postanowili zachować całą jej strukturę i dalej prowadzić działalność nielegalnie. W lutym 1939 roku przystąpili oni do strajku solidarnościowego, popierając strajk robotników drzewnych w Hajnówce.

We wrześniu 1939 roku, po zajęciu Białostocczyzny przez Armię Radziecką, Olga Gabiec opuściła więzienie. Pomimo złego już stanu zdrowia włączyła się aktywnie do pracy społeczno-politycznej. Wkrótce została sekretarzem Sielsowietu w Białowieży. Latem 1941 roku miała jechać do sanatorium na Krymie, dokąd otrzymała skierowanie, ale w związku z napaścią 22 czerwca Niemiec na ZSRR, do wyjazdu nie doszło. Olga wraz z aktywistami z Białowieży – Romanem Borowskim, Mikołajem Wołkowyckim, Włodzimierzem Szachalewiczem, wyruszyła na wschód. Zatrzymali się w uroczysku Nikor, gdzie ukrywali się przez miesiąc. 22 lipca 1941 roku Olga postanowiła wrócić do Białowieży, pod zmienionym nazwiskiem: Zoja Bejcowa. Razem z nią do Białowieży przedarli się dwaj żołnierze radzieccy, którzy po otrzymaniu posiłku schronili się ponownie w lesie. Olga miała zostać łącznikiem między partyzantką radziecką a mieszkańcami Białowieży.

Rankiem 23 lipca do domu, w którym nocowała Olga, wdarli się niemieccy żandarmi. Wydał ją któryś z sąsiadów. Razem z Olgą aresztowano męża jej siostry – Grzegorza Sikorskiego oraz wychowanka Sikorskich – Jana Gabca. W tym samym czasie w Białowieży aresztowano kilkunastu innych działaczy komunistycznych. Przez prawie dwa tygodnie hitlerowcy poddawali ich najbardziej wyszukanym torturom, chcąc uzyskać dane o partyzantach radzieckich. Torturowani znosili cierpienia z męstwem – nie zdradzili nikogo.

Grupa mieszkańców Białowieży przy pomniku w Pererowie – miejscu kaźni hitlerowskiej. Tutaj rozstrzelano m.in. Olgę Gabiec. Lata 60.

Hitlerowcy, przekonawszy się w końcu, że z Olgi Gabiec niczego nie uda się wyciągnąć, wywieźli ją 2 sierpnia 1941 roku do żwirowni w Pererowie koło Białego Lasku (obecnie na terenie białoruskiej części Puszczy Białowieskiej) i tam rozstrzelali. W trzy dni później, 5 sierpnia, do tej samej żwirowni przywiezieni zostali pozostali aresztowani. Rozstrzelano wówczas Grzegorza Sikorskiego, Jan Gabca, Jana Kozaka, Romana Borowskiego z siostrą, Zoję Szpakowicz, Lidię Waszkiewicz, Midzikówną, Fidrukową i kilka innych osób.

***

Do konieczności zmiany nazwy ulicy Olgi Gabiec mieszkańcy podeszli ze zrozumieniem. Emocje pojawiły się dopiero przy wyborze nowej nazwy. Na posiedzeniu Rady Gminy 8 sierpnia 2017 roku udało się przyjąć uchwałę tylko o przemianowaniu ulicy gen. Aleksandra Waszkiewicza na ulicę Stoczek. Ulica Olgi Gabiec „padła” dopiero trzy tygodnie później. Spośród kilku propozycji (m.in. ks. Konstantego Bajko, Trakt Królewski, Władców Puszczy) większością głosów wybrano nazwę: Pałacowa. To na pamiątkę istnienia w Białowieży pałacu carskiego. Któryś z przeciwników nowej nazwy skomentował krótko: „przeszliśmy od komunizmu do caratu”. Inny znów przestrzegał, aby nie pomylić się i w dokumentach nie zapisać: „Pajacowa”. No cóż – jak to ludzie!

 

Piotr Bajko

Тадэвуш Касьцюшка ў Салюры

Тадэвуш Касьцюшка (партрэт мастака T. R. Renagle 1817 г.) – Музэй у Салюры


Нагода



Ім ніяк не ўдаецца мяне забіць.
Ім ніяк не ўдаецца мяне забіць.
Тады яны стрэлілі ў Цябе-
І кроў пацякла з маіх ран.
Толькі ім не ўбачыць яе.
О, як вецер у соснах Тваіх шуміць!
Зянон.

Многімі сваімі сынамі можа ганарыцца наша Радзіма. Але, бадай, найбольш знаны з іх ва ўсім сьвеце Андрэй Тадэвуш Банавэнтура Касьцюшка.

У 1796 г. памерла Кацярына ІІ. Яе сын Павал І люта ненавідзеў сваю маці. Гэта паспрыяла таму, што ён вызваліў з няволі з Петрапаўлаўскай цьвердзі ў Санкт-Пецярбургу Тадэвуша Касьцюшку і многіх яго сяброў-паўстанцаў. У народзе засталася такая легенда пра гэту падзею. Павал І умоваю вызваленьня паставіў прынясеньне прысягі яму на вернасьць. Тадэвуш Касьцюшка папрасіў часу падумаць, а сам зьвярнуўся да сяброў на волі, каб прывезьлі яму зямлі з Радзімы. Прывезеную зямлю ён засыпаў у свае боты, надзеў іх і сказаў перадаць цару, што гатовы прысягаць. З’явіўся Павал І са сьвітаю. Касьцюшка ўстаў і, прыклаўшы руку да сэрца, сказаў: «Клянуся быць да сьмерці верным той зямлі, на якой стаю». Павал І так расчуліўся, што ня толькі вызваліў Тадэвуша Касьцюшку з няволі, але вярнуў яму яго баявую шаблю, падарыў паліто з свайго пляча і дазволіў выехаць з Расеі. Былі вызвалены многія сябры Тадэвуша Касьцюшкі і многія вернуты з высылкі ў Сібір. Тадэвуш Касьцюшка выехаў у Злучаныя Штаты на сваю другую Радзіму. Але ці мог ён быць спакойным, калі Радзіма была ў няволі? Падарыўшы царскае паліто свайму сябру Томасу Джэферсану, ён вяртаецца ў Эўропу. Дарэчы, скульптура Томаса Джэферсана ў яго мемарыяле ў Вашынгтоне выканана ў гэтым паліто, падараваным Тадэвушам Касьцюшкам. Двойчы сустракаецца Тадэвуш Касьцюшка з Аляксандрам І, двойчы звяртаецца з праектам адраджэньня Вялікага Княства Літоўскага да Аляксандра І Міхал Клеафас Агінскі, але цар, хоць і абяцаў павялічыць Царства Польскае аж да Дзьвіны, насамрэч выкарыстоўваў гэтыя перамовы толькі для націску на Аўстрыю і Прусію. Праўда, сустрэчы не прайшлі дарэмна. Аляксандр І аб’явіў амністыю паўстанцам і дазволіў вярнуцца на Радзіму з асабістай зброяй. Запрашаў Тадэвуша Касьцюшку на размову і Напалеон. Але патрабаваньні Тадэвуша Касьцюшкі былі цьвёрдымі: адраджэньне незалежнай Рэчы Паспалітай і вызваленьне сялян ад прыгону. Яго погляды запісаў і выдаў у Парыжы ў выглядзе ананімнай брашуры «Ці палякі могуць здабыцца на незалежнасьць?» яго сакратар Юзаф Паўлікоўскі. Тадэвуш Касьцюшка ўпэўнены, што адраджэньне незалежнасьці Радзімы магчыма толькі пры ўмове з’яднаньня ўсяго народу. Таму ён не стаў на бок ні Аляксандра І, ні Напалеона. Але многія спадзяваліся на Напалеона, таму на яго баку ваявала 24 000 беларускіх жаўнераў – столькі пасьпеў узброіць Часовы Урад Вялікага Княства Літоўскага. А ў Расейскую армію з 1796 па 1812 гг. было рэкрутавана 199 000 беларускіх жаўнераў. Так што вайна 1812 г. для беларусаў была грамадзянскай.

Вуліца ў Салюры, якую з акна свайго пакоя бачыў Тадэвуш Касьцюшка

Упершыню Касьцюшка прыехаў у Швэйцарыю ў траўні 1815 года, падчас яго паездкі ў Вену. Ён правёў ноч з 8 па 9 траўня ў гасьцініцы „De la Couronne” („Krone” – цяпер).

Цяпер на левым баку ад уваходу ў гатэль разьмешчана маленькая табліца з надпісам: „У траўні 1815 тут жыў Т. Касьцюшка / 1746-1817 / польскі змагар за мір і філянтроп”.

8 ліпеня 1815 г. Тадэвуш Касьцюшка пасяліўся ў Швэйцарыі на стала ў горадзе Салюры (Solothurn, Soleure) ля падножжа паўночных ланцугоў Юры. Тут у доме Ксаверыя Зэльтнера, брата парыскага сябра Кіраўніка, ён правёў астатнія гады жыцьця.

Было яму 69 гадоў. Прыняты з ушанаваньнямі кантанальнай радай, акружаны добразычлівасьцю ў сям’і Зэльтнераў, паўсюднай сымпатыяй i павагай жыхароў чатырохтысячнага ў той час горада, Касьцюшка вядзе актыўнае жыцьцё. Справы незалежнасьці і свабоды чалавека, якім ён прысьвяціў усё сваё жыцьцё заставаліся яму блізкімі. Ён перапісваецца з Томасам Джэферсанам-амерыканскім прэзыдэнтам 1801–1809 гг., зь якім лучылі яго ідэі вольнасьці і свабоды, піша да старога сябра Адама Чартарыскага-дарадцы Аляксандра І у польскіх справах, каб стараўся рэалізаваць хоць якія рэформы на карысьць роднага краю. Перад усім хвалявала аўтара Паланецкага Унівэрсала становішча сялян. „Выбачайце, сама толькі вольнасьць не дае селяніну і яго сям’і выжываньня. Абавязаны ён зарабіць на жыцьцё ці працай, ці рамяством або промыслам, ці маючы ўласную зямлю, што ёсьць найкарысьнейшым для краю, інакш зробяцца з іх злачынцы”.

Касьцюшка стаў добрым сябрам сям’і Зэльтнераў. Маладзенькай дачцэ гаспадара ён даваў урокі гісторыі і геаграфіі. Скора жыхары, ня толькі горада, але і навакольных вёсак, прывыклі да постаці пана ў цёмна-сіняй тужурцы, без узнагарод, якіх Тадэвуш Касьцюшка ніколі не насіў, але зімой і летам з ружаю ў бутаньерцы, вярхом на малым чорным коніку з клічкаю Добры. Бо што дзень а 10 гадзіне раніцы выяжджаў ён на прагулянку да вёсак ля падножжа Юры. Прывязаўшы каня ля плоту, часта размаўляў з вяскоўцамі аб іх жыцьці, працы, заробках і, калі спатыкаў бяду, дапамагаў грашыма. Калі дазнаваўся аб хваробе ў беднай сям’і, дапамагаў не толькі матэрыяльна, пасылаючы ежу і лякарства, але наведваў асабіста , каб падтрымаць добрым словам.

Любіў заехаць да падножжа гары Вейсенстэйн (Weissenstein), дамінуючай над горадам, дзе былі каменяломні. Таксама вельмі любіў шпацыры да Валуна Вэнгі-швэйцарскага героя родам з Салюры. Адгэтуль ён мог назіраць прыгожы захад сонца над Альпамі, якое апошнімі праменямі залаціла зялёную даліну Аары. Аднойчы ўбачылі яго там сяляне, што зьбіралі сухое дрэва ў лесе. Калі на наступны дзень Касьцюшка прыйшоў на любімае месца, то ўбачыў там акуратна зробленую лавачку. Неўзабаве конь Добры стаў вядомым на ўсю Швэйцарыю. Тадэвуш Касьцюшка спыняў Добрага каля кожнага жабрака, каб даць міластыню. Конь настолькі да гэтага прызвычаіўся, што сам прыпыняўся, убачыўшы жабрака. І новы гаспадар яшчэ доўга меў клопаты з гэтай прывычкай Добрага. Швэйцарскі паэт Ц.Л. Хартман (C.L.Hartmann) склаў аб ім верш, а Юліус Славацкі, пачуўшы ў Жэнэве гісторыю аб Добрым, пераказаў яе ў лісьце да маці.

У траўні 1816 Тадэвуш Касьцюшка зрабіў падарожжа ў Эйвэрдон (Yverdon) над возера Нойхатэль (Neuchatel) наведаць інстытут Песталоці і сустрэцца з яго заснавальнікам. У размове з Іаганам Генрыхам Песталоці ён з сумам казаў, што быў бы шчасьлівы, каб на яго Радзіме падобныя школы адкрывалі. Наведаў таксама сельскагаспадарчую школу для сялянскіх дзяцей у Гофвілі каля Бэрна. Асталіся ўспаміны аднаго са сьведкаў таго падарожжа: „…назіраў з узьнёслым сэрцам, якія чулыя і глыбокія ўражаньні прысутнасьць гэтага шаноўнага старца чыніла на пачуцьці моладзі, якая з раскошай насычала цікавыя вочы выглядам такой рэдкай з’явы ў нашые часы, прыпамінаючай ім слаўных старадаўніх герояў”.

Летам гэтага ж года Тадэвуш Касьцюшка яшчэ зрабіў разам з сябрамі і сям’ёй Зэльтнераў падарожжа на поўдзень і цэнтар Швэйцарыі ды над Леман (Leman). З даўніх знаёмых наведаў Касьцюшку генэрал Пашкоўскі, які напісаў для нас яго біяграфію, адну з нямногіх, напісаную сучасьнікамі Касьцюшкі. Напэўна нешта прадчуваючы, Тадэвуш Касьцюшка ўпарадкаваў сваё завяшчаньне, распараджаючыся сваёй уласнасьцю ў Сяхновічах. „Чуючы глыбока, што падданства супярэчыць праву натуры і шчасьцю народаў, заяўляю гэтым, што адмяняю яго зусім і на вечныя часы ў маім маёнтку Сяхновічы, у ваяводзтве Брэсцка-Літоўскім паложаным, так у імя ўласнае, як і прышлых яго ўладальнікаў. Прызнаю такім чынам жыхароў вёскі да маёнтка гэтага належных за вольных грамадзян і неабмежаваных ні ў чым уладальнікаў уласнай зямлі. Звальняю іх ад усякіх без выключэньня данін, паншчыны і павіннасьцей асабістых(…). Заклікаю іх толькі, каб для дабра ўласнага і краю стараліся аб адкрыцьці школ і пашырэньні асьветы (…).Салюра 2 красавіка 1817 г.”.

1 кастрычніка 1817 г. Касьцюшка цяжка захварэў. Тагачасная мэдыцына назвала яго хваробу нэрвоваю гарачкаю. Праз два тыдня 15 кастрычніка ён памёр. Сьмерць Тадэвуша Касьцюшкі выклікала глыбокае ўражаньне ва ўсёй Эўропе і ў Злучаных Штатах Амэрыкі. У сваім завяшчаньні Касьцюшка прасіў, каб пахаваньне яго было як найбольш скромным, а труну каб несьлі шэсьць беднякоў з Салюры.

Пасьля сьмерці Тадэвуша Касьцюшкі яго цела было забальзамавана. Выдаленыя ўнутраныя органы Францішак Ксавэры Зэльтнер пахаваў на могілках у Зухвілі i паставіў сьціплы помнік – трохступенны шасьцігранны пастамэнт, увенчаны шарам з пазалочаным крыжам i промнямі сонца. У 1844 г. помнік аздобілі мэдальёнам з выявай Кіраўніка, які быў выкананы францускім скульптарам П’ерам Жанам Давідам д’Анжэрам.

Урна з сэрцам Тадэвуша Касьцюшкі ў Каралеўскім замку ў Варшаве

Сваё сэрца Тадэвуш Касьцюшка ахвяраваў Эміліі Зэльтнер, хрэсьніцы, вучаніцы i любіміцы Кіраўніка. Урна з сэрцам захоўвалася ў малой каплічцы ў садзе каля вілы сям’і Марасіні ў Вэзіі недалёка ад Пугана.

11 красавіка 1818 году гроб з целам Касьцюшкі быў перавезены ў Кракаў і 23 чэрвеня пахаваны ў склепе кафэдральнага сабора на Вавэлі паміж каралём Янам Сабескім і князем Юзафам Панятоўскім.

Сэрца Тадэвуша Касьцюшкі знаходзіцца ў нішы Каралеўскага замка ў Варшаве.

У паэтычным творы Карнеля Уейскага (Kornel Ujejski) „Пахаваньне Касьцюшкі” сяляне, якія праводзяць яго ў апошні шлях, разьвітваюцца з Кіраўніком паўстанцаў такімі словамі:

 

Спачываеш ты ў сяброўстве каралёў і паноў у сабалях.
Лепей табе было б з намі ляжаць у зялёных палях!
На зялёным чыстым полі, на зялёнай паляне,
Дзе вітаў бы цябе ўсход сонца і птушак сьпяваньне.
У сьпякоту тваёй магіле цень далі бы Татры,
З добрай весткай ад Радзімы прыляталі б ветры. (пер. Л.К.).

Песьні аб Тадэвушу Касьцюшку і касінерах у некаторых месцах сьпявалі цэлы 19 век.

27 верасьня 1936 году ў Салюры ў доме, дзе жыў і памёр Тадэвуш Касьцюшка, адкрыўся музэй, дзе ёсьць „пакой Касьцюшкі”.

Сярод памятных рэчаў, зьвязаных з асобай Кіраўніка, неабходна назваць „Каталёг Касьцюшкоўскай калекцыі, якая знаходзіцца ў Нацыянальным музэі ў Рапэрсвілі”.

Пакой, у якім памёр Тадэвуш Касьцюшка

У музэі знаходзіліся таксама табакерка ca слановай косьці, шахматы, партфэль i 112 іншых рэчаў Касьцюшкі, якія былі забясьпечаны афіцыйным пасьведчаньнем ідэнтычнасьці. Сярод ix былі прадметы, якія зрабіў Касьцюшка сваімі рукамі: цукерніца, ліхтар, попельніца. У Салюры захавалася грабніца, дзе ён першапачаткова быў пахаваны. Жыве сваім жыцьцём вуліца, якую бачыў штодзень Тадэвуш Касьцюшка з вокнаў свайго жыльля ў Салюры.

У 1865 г. у Салюры на будынку па вул. Гужэльнгасэ 12, дзе жыў i памёр герой чатырох дзяржаў на двух кантынэнтах, была зьмешчана памятная дошка з гербамі Польшчы, ВКЛ (Беларусі) і Русі (Украіны). Яна выканана маладой жанчынай-скульптарам з Салюры спадарыняй Хэдвіг Полюгер.

 

Лявон Карповіч,
Луна-Воля

PS. 15 кастрычніка 2017 г. з нагоды 200-гадовай гадавіны са дня сьмерці Тадэвуша Касьцюшкі ў Салюры адбудзецца ўрачыстае адкрыцьцё помніка. Тэхнічныя дадзеныя помніка. Статуя з бронзы вагай 250 кг. Вышыня статуі – 2 метра. Статуя будзе разьмешчана на мармуровай падлозе вышынёй 30 см. Побач з помнікам будуць усталяваны інфармацыйныя шыльды на трох мовах (беларускай, нямецкай і польскай). Месца ўсталяваньня Швэйцарыя, г. Салюра (CH-4500 Solothurn), стары горад).

Ostatni żubr cara Mikołaja II

Car Mikołaj II z rodziną na ganku pałacu w Białowieży

Do Białowieży zjeżdżali na polowania wielcy książęta litewscy, królowie polscy, a także carowie rosyjscy. Ostatni car, Mikołaj II, odwiedził Puszczę Białowieską aż sześciokrotnie. Po raz pierwszy zawitał tu w 1894 roku, będąc jeszcze następcą tronu. Już jako monarcha przyjeżdżał do Białowieży w 1897, 1900, 1903 i 1912 roku. Po raz ostatni odwiedził Puszczę Białowieską w 1915 roku, kiedy w Europie trwała już wojna światowa. Wpadł zaledwie na kilka godzin, nie po to jednak, żeby zapolować, a – jak się później okaże – pożegnać z nią na zawsze.

Ostatnie łowy Mikołaja II w białowieskim mateczniku odbyły się więc w 1912 roku, po dziewięcioletniej przerwie. Białowieżanie, żegnając cara w 1903 roku, spodziewali się, że zgodnie z ukształtowaną już tradycją monarcha odwiedzi ich miejscowość po upływie trzech lat, czyli w 1906 roku. Ale tak się nie stało! Nie przyjechał również w 1909 roku.

W pierwszym przypadku wpłynęła na to, jak się przypuszcza, niezbyt stabilna sytuacja społeczno-polityczna w imperium rosyjskim. Pod koniec stycznia 1905 roku, w związku z wybuchem rewolucji w Rosji, do ochrony carskiego pałacu w Białowieży oraz całego łowiska wraz z jego obiektami i urządzeniami, skierowany został 4 charkowski pułk ułanów, stacjonujący w Białymstoku i podlegający 4 dywizji kawaleryjskiej. To właśnie żołnierze tego pułku ochraniali w następnych latach polowania wielkiego księcia Mikołaja Mikołajewicza, który nie mógł oprzeć się pokusie łowów w Puszczy Białowieskiej. Imperator cały czas był informowany o sprawach dotyczących Puszczy. W czerwcu 1907 roku, w związku z nadmiernym rozmnożeniem się w białowieskich lasach brudnicy mniszki, wydał zezwolenie na wyrąb drzew opanowanych przez tego motyla.

Na przeszkodzie carskiej wizycie w 1909 roku stanęła z kolei najprawdopodobniej zaraza, jaka rok wcześniej wybuchła wśród puszczańskiej zwierzyny.

O planowanym przyjeździe cara w 1912 roku białowieżanie dowiedzieli się już wiosną. W kwietniu przyjechał młody porucznik oraz starszy unteroficer, których zadaniem było wybranie spośród uczniów miejscowej szkoły czterdziestu chłopców i stworzenie z nich tzw. „pociesznego wojska”. Białowiescy chłopcy byli przeważnie chuderlawi, zdołano więc wybrać tylko trzydziestu pięciu „rekrutów”. Uszyto im jasnozielone koszule i spodnie, także czapki z daszkiem. Każdy „wojak” otrzymał drewnianą imitację karabinu. Wojskowej musztry uczono dwa razy w tygodniu. Porucznik zdradził chłopcom, że pod koniec lata wystąpią oni przed carewiczem Aleksym, który będzie z nimi uczyć się musztry.

W początku września w domach mieszkańców białowieskiej Zastawy rozlokowała się carska ochrona. Pojawili się również żołnierze z 4 charkowskiego pułku ułanów, którzy mieli  ochraniać polowanie. Wcześniej u zastępcy dowódcy wojsk warszawskiego okręgu wojskowego, generała Aleksieja Brusiłowa, zabiegał o to dowódca pułku Wiktor von Krug. Starania te poparł minister carskiego dworu, generał-adiutant hrabia Włodzimierz Frederiks.

Żołnierzom uszyto nowe umundurowanie. Dla wzmocnienia pułkowego chóru wynajęto kilku solistów z Warszawy. Na potrzeby sztabu pułku zaadaptowano najobszerniejszy dom w centrum Białowieży. Nad Narewką ustawiono polową kuchnię, która nęciła miejscową dzieciarnię „carską zupą”. Chłopi robili porządki na swych posesjach. Domy zostały udekorowane pikami i proporczykami. Przy drogach wjazdowych do Białowieży ustawiono budki dla dyżurujących żołnierzy. Kilka szwadronów, a także piechota i kozacy, ochraniali granice puszczy.

Wkrótce zaczęły docierać poszczególne służby dworskie, później konie cara i wielkich księżniczek, a wśród nich malutki pony carewicza.

Przed przyjazdem cara przeprowadzono kontrolę wszystkich linii kolejowych, po których monarcha miał jechać. W tym celu do Białowieży i Czyżewa przyjeżdżali minister wojny generał Włodzimierz Suchomlinow i minister komunikacji generał Sergiusz Ruchłow. Odcinek kolei nadwiślańskich od Siedlec do Wołkowyska, Małkini, Bielska Podlaskiego i Białowieży sprawdzał naczelnik tych kolei gen. Hesket wraz z naczelnikiem ruchu inż. Szołpem. Chciano się upewnić, że monarsze nic nie zagraża, bowiem wcześniej ujęto w Białymstoku inż. Adalberta Wrzoszczyńskiego – szpiega z Prus, który odwiedził m.in. Białowieżę, gdzie sporządził opis miejscowości oraz szkic tutejszych dróg i mostów.

Tymczasem imperator z rodziną uczestniczył w uroczystościach z okazji setnej rocznicy wielkiej wojny Rosjan z francuskim cesarzem Napoleonem, zorganizowanych w Moskwie. Później carska rodzina wyjechała pociągiem do Smoleńska, gdzie również odbyła się uroczystość jubileuszowa.

Do Białowieży najdostojniejsi goście przybyli w sobotę 14 września. Oprócz cara i jego rodziny przyjechali wielki książę Dymitr Pawłowicz, wielkie księżniczki Olga i Tatiana Mikołajewny, książę Wiktor Koczubej, książę Sergiusz Biełosielskij-Biełozierskij, hrabia Włodzimierz Frederiks, hrabia Włodzimierz Orłow, generał-major Aleksandr Drenteln, gubernator grodzieński Wiktor Borzenko oraz inni dygnitarze.

Car Mikołaj II (pierwszy z lewej) z wielkim księciem Dymitrem Pawłowiczem (drugi z prawej) oglądają upolowaną zwierzynę, zwiezioną z lasu na dziedziniec przed pałacem w Białowieży, 1912 r.

Monarcha jeszcze tego samego dnia wieczorem opuścił Białowieżę, udając się koleją północno-zachodnią do Czyżewa, gdzie 15 i 16 września obserwował wielkie manewry wojsk okręgu warszawskiego, w których udział brało ponad sześćdziesiąt tysięcy żołnierzy. Wojsko zrobiło na Mikołaju II duże wrażenie. Podczas wizytacji carowi towarzyszyli wielki książę Dymitr Pawłowicz, minister dworu cesarskiego i członkowie świty. W południe 17 września car powrócił do Białowieży.

Rozpoczęły się polowania. Obowiązywało zarządzenie cara, że każdy uczestnik polowania może ustrzelić tylko jednego żubra. Do lasu wyjeżdżano około godziny ósmej rano. Kawalkada aut liczyła 20-30 pojazdów. Nigdy nie było wiadomo, w którym jedzie car. Policjanci w tym momencie jakby zapadali się pod ziemię, monarcha bowiem wręcz chorobliwie nie znosił ich widoku.

Z polowania wracano pomiędzy piątą a szóstą wieczorem. Uroczysty przegląd zwierzyny odbywał się po kolacji.

18 września wypadło święto pułków – kawaleryjsko-gwardyjskiego im. Marii Fiodorowny i 4 ułańskiego charkowskiego. Na wydany z tej okazji uroczysty obiad zaproszeni zostali dowódcy i oficerowie obu pułków. Monarcha wznosił toasty i pił za zdrowie żołnierzy. Pułkowy historyk, rotmistrz Bogdanowicz, wręczył carowi książkę „Historia charkowskiego pułku od momentu jego powstania”. Car i wszyscy wyżsi członkowie dworu wpisali się do pułkowej księgi honorowej. Monarcha spytał na boku dowódcę pułku, Wiktora Kruga, w jaki sposób mógłby sprawić pułkowi jakąś przyjemność. Ten odpowiedział, że mogłoby to być  awansowanie na oficera sztabowego rotmistrza Kisielowa. Car zgodził się. Nazajutrz, w cerkwi, dowódca specjalnie postawił rotmistrza przy carze. A podczas śniadania car pogratulował zaskoczonemu oficerowi jego awansu na podpułkownika i wzniósł z tej okazji toast.

W sobotę 21 września (święto Narodzin Matki Bożej) i w niedzielę 22 września najdostojniejsi goście byli obecni na Liturgii w miejscowej cerkwi, w której w 1909 roku wykonano ceramiczny ikonostas z materiału – jak twierdzili starsi mieszkańcy Białowieży – ofiarowanego przez Mikołaja II. Po nabożeństwach w pałacu podawano wystawne obiady. Oprócz stałych ich uczestników zapraszani byli na nie także gubernator grodzieński, zarządca Puszczy Białowieskiej, proboszcz, dowódca brygady kawaleryjskiej oraz dowódcy pułków: 1 kolejowego, 11 dońskiego kozackiego im. hr. Denisowa i 4 ułańskiego charkowskiego. Ten sam zaszczyt spotkał również sztabsoficerów i dowódców szwadronów tegoż pułku, tudzież sztabsoficera i ośmiu ober­oficerów 61 włodzimierskiego pułku piechoty, którzy pełnili w Białowieży służbę podczas carskich polowań.

Śniadanie 22 września umilał występ chóru trębaczy 4 ułańskiego pułku charkowskiego.

Carewicz Aleksy podczas pobytu w Białowieży bawił się bronią i grał na bębnie. Odbywał także z ojcem motorowe przejażdżki po lesie. Pewnego razu udało się im natrafić na stado żubrów, składające się z dwudziestu sztuk. Widzieli też dzika. Któregoś dnia przeżyli w lesie przygodę, gdyż ugrzązł im w błocie motor. Z Tatianą Mikołajewną Aleksy zbierał w lesie grzyby.

Car Mikołaj II na przejażdżce rowerowej z synem Aleksym

Choremu na hemofilię carewiczowi nie zawsze udawało się ustrzec kontuzji. 18 września, wskakując do łódki na stawie przed pałacem, zrobił bardzo szeroki krok i uderzył się lewym bokiem o jej krawędź. Doznał lekkiego wylewu wewnętrznego. Fakt ten zataił przed rodzicami, gdyż obawiał się, że nie dostanie obiecanego przez ojca rowerka. Milczał tak długo, aż w którymś momencie zemdlał. Wtedy dopiero opiekujący się carewiczem doktor medycyny Włodzimierz Derewienko stwierdził obrzmienie w lewym dole biodrowym, które rozpoznał jako krwotok pozaotrzewnowy. Chłopcu podniosła się temperatura, przeleżał w łóżku osiem dni. Chorym opiekował się lekarz i jego matka, która umilała synowi czas czytaniem. O ćwiczeniu żołnierskiej musztry z białowieskim „wojskiem” nie mogło być mowy, chociaż w przeddzień wyjazdu Aleksy zaczął już bawić się, oczywiście sam, w pałacowej komnacie. Był jeszcze słaby.

Wieść o kontuzji carewicza szybko obiegła Białowieżę. Mieszkańcy bardzo przeżywali to przykre zdarzenie. Miejscowy urzędnik, Gwaj z Zastawy, ułożył na cześć Aleksego wiersz, który uczniowie śpiewali na lekcjach, na naprędce skomponowaną melodię.

27 września wypadło święto Podniesienia Krzyża Pańskiego. W cerkwi odprawiono Liturgię. Po jej zakończeniu przybyły z Grodna arcybiskup grodzieński i brzeski Michał pobłogosławił Najdostojniejszą Rodzinę ikonami. Po wyjściu ze świątyni carską parę spotkała przed pałacem piętnastoosobowa delegacja chłopów-kolonistów z guberni grodzieńskiej. Na czele delacji stali pełnomocnik komitetu rolnego w guberni wileńskiej, kowieńskiej i grodzieńskiej, radca stanu Rochmanow oraz stały członek grodzieńskiej komisji rolnej, radca stanu Jabłokow. Podczas ceremonii przedstawiania monarsze delegacji obecni byli gubernator grodzieński, minister dworu cesarskiego i członkowie świty. Delegacja powitała cara i wręczyła mu chleb i sól. Monarcha zaprosił chłopów do pałacu, na obiad. Podobne zaproszenie otrzymał także arcybiskup Michał oraz przebywający w Białowieży wyżsi urzędnicy państwowi, dowódcy pułków i przedstawiciele miejscowej administracji.

W ostatnich dniach pobytu w Białowieży car nagrodził złotymi zegarkami kapelmistrza pułkowych trębaczy Demidowa oraz sztabowego trębacza Płońskiego. Pułkowi natomiast podarował wypchany okaz zabitego przez siebie dzika, z dołączoną do niego tabliczką informacyjną, wykonaną ze srebra. Dzik ten i otrzymane później od zarządcy Puszczy Białowieskiej eksponaty żubra, lisa i medaliony głów jeleni z porożem stały się ozdobą sali zebrań oficerów pułku w Białymstoku. Obok nich zawisł obraz znanego malarza-pejzażysty Jakowa Browara  „Myśliwska droga w Białowieży”, sprezentowany pułkowi na pamiątkę ochrony carskiego polowania.

Z żubra upolowanego przez cara Mikołaja II wykonano eksponat muzealny.

Warto też wspomnieć, że jeden z żołnierzy, o nazwisku Stelmach, otrzymał osobistą pochwałę od cara, a przez dowódcę pułku został nagrodzony srebrnym zegarkiem. Żołnierz ów, wjeżdżając na myśliwską dróżkę na koniu, dostrzegł w pewnym momencie podążających w jego stronę na koniach monarchę i wielkiego księcia Dymitra Pawłowicza. Nie wpadł w popłoch, lecz ostro ściął konia i zawrócił ze ścieżki. Przeskoczył szeroki rów i stając na baczność oddał honory przejeżdżającym. Imperatorowi i księciu bardzo to się spodobało.

Łowczy Stefan Charczun twierdził, że podczas polowania w 1912 roku rewolucjoniści przygotowali zamach na cara, przeciągając w poprzek drogi, między drzewami, drut na wysokości szyi osób siedzących w samochodzie. Łowczy towarzyszył carowi, gdy ten jechał odkrytym samochodem przez puszczę. Los chciał, że wcześniej jadący tą samą szosą samochód ciężarowy zerwał rozciągnięty nad nią drut, ratując życie carowi i łowczemu.

Na zakończenie każdego dnia łowów urządzano przegląd ustrzelonej zwierzyny. Nazywano go z niemiecka sztreką lub pokotem. Po kolacji myśliwi wychodzili przed pałac i podziwiali swoją zdobycz. Zwierzynę układano na lewym boku, pod rosnącymi tutaj starymi dębami. Na przedzie leżały sztuki ustrzelone przez cara, za nimi – zdobyte przez pozostałych uczestników polowania. Przestrzegano też hierarchii zwierzęcej. Każdy pokot otwierały żubry, następnie leżały jelenie, daniele itd. W przypadku, gdy ktoś ustrzelił drobną zwierzynę lub jakiegoś ptaka, sztuki te umieszczano od frontu, przed zwierzyną grubą. Całość przystrajano girlandami z gałązek dębowych i świerkowych.

Nadłowczy Józef Newerly ustawiał się przed frontem ułożonej zwierzyny, łowczowie natomiast zajmowali miejsce po jego lewej stronie. Z tyłu pokotu stali strzelcy z trąbkami, za nimi pozostały personel łowiecki oraz pałacowi robotnicy, ubrani w czerwone koszule. Trzymali oni w rękach latarnie, które oświetlały otoczenie. Wszyscy byli zwróceni twarzami do pałacu. Widowisko to obserwował nieco z dala tłum ciekawskich, złożony z miejscowych urzędników, przyjezdnej inteligencji, a także z mieszkańców Białowieży. Na przeglądy przybywali ludzie z bliżej i dalej położonych miejscowości – z Białegostoku, Grodna, Brześcia Litewskiego a nawet z Warszawy. Przyciągała ich przede wszystkim możliwość ujrzenia z bliska carskiej rodziny i wielkich książąt.

Z przeszklonego ganku pałacu jako pierwszy wychodził car z rodziną, a za nim jego świta i goście. W tym momencie zapalano pochodnie, umocowane na drewnianych słupkach, ustawionych w czterech rogach placu. Trębacze rozpoczynali sygnał powitania. Dostojni myśliwi zatrzymywali się przed ułożoną zdobyczą. Nadłowczy podchodził do cara i składał raport z ilości i rodzaju upolowanej zwierzyny. W chwili wskazywania przez niego kordelasem na poszczególne gatunki zwierzyny, orkiestra łowiecka odgrywała odpowiednie hejnały na ich cześć. Sygnały były wykonywane według zwyczaju przyjętego w Niemczech – na trąbkach typu pless.

Po zakończeniu ceremonii myśliwi podchodzili do ułożonej zwierzyny, sprawdzali celność swych strzałów i opowiadali szczegóły jej zdobycia. Car kończył oględziny podziękowaniem za wynik polowania i wracał do pałacu. Trębacze żegnali go marszem. Rozchodziła się także publiczność.

Po przeglądzie zwierzynę przekazywano preparatorowi, który w specjalnym pomieszczeniu oddzielał łby z porożem od tusz, wygotowywał je i następnie robił medaliony. Trofea te trafiały do pałacu lub były zabierane przez myśliwych. Tusze zwierzęce szły do lodowni. Młodsze kozły i dziki przeznaczano do pałacowej kuchni, a pozostała część była rozdawana wojsku, pracownikom administracji leśno-łowieckiej i chłopom. Niektóre partie mięsa odprawiano do Petersburga.

Brak jest oficjalnych danych o ilości ustrzelonej w 1912 roku zwierzyny. Wiemy jednak, że było wśród niej jedenaście żubrów.

Zwożenie ubitej zwierzyny.

Ciekawe, że broń, której Mikołaj II używał podczas tego polowania (dubeltówka i repetler), dziwnym trafem w 1931 roku znalazła się w posiadaniu jednej z firm prowadzących handel bronią w Warszawie. Wystawiono ją tutaj do sprzedaży komisowej. Dubeltówka była precyzyjnie cyzelowana, a ciężkie i masywne hebanowe szkatułki do broni miały bogate rzeźbienia. Artystyczne rzeźby widniały również na ich pokrywach, wykonanych z orzecha.

Carska rodzina i goście wyjechali z Białowieży 29 września, bardzo późnym wieczorem (godz. 11), kierując się do Spały. Pawilon kolejowy udekorowany został na tę okazję kwiatami i girlandami. Prowadzącą do niego aleję oświetlały rzęsiście tysiące lampek. Carską rodzinę odprowadzali książę Wiktor Koczubej, gubernator grodzieński, zarządca Puszczy Białowieskiej, dowódca brygady artyleryjskiej generał Krasowski oraz dowódcy pułków 4 ułańskiego charkowskiego i 11 dońskiego kozackiego im. hr. Denisowa. Książę Koczubej i gubernator Borzenko wręczyli bukiety żywych kwiatów Aleksandrze Fiodorownie i wielkim księżniczkom.

Na chwilę przed odjazdem w oknach pociągu pojawiły się sylwetki cara, carycy z synem i wszystkich księżnych. Tuż za carskim pociągiem wyruszył skład towarowy, w którym wieziono konie, pojazdy i obsługę. Do Spały najdostojniejsi myśliwi dojechali 17 września, przed południem.

Jak twierdził Pierre Gillard, nauczyciel monarszych dzieci, carewicz Aleksy podczas pobytu w Spale, na skutek jazdy powozem po wyboistej drodze, ponownie uderzył się i jego stan nagle się pogorszył. Pojawiła się krwawa opuchlizna pod pachą, która groziła przejściem w ciężkie zakażenie krwi. Z zachowaniem najwyższej ostrożności chłopca przewieziono ze Spały do Carskiego Sioła, gdzie rodzina spędziła zimę.

Polowanie w Białowieży bardzo spodobało się jednej z córek Mikołaja II – Tatianie. 4 października, będąc już w Spale, napisała list do swojej cioci, wielkiej księżnej Kseni Aleksandrowny, w którym z zachwytem relacjonowała: „W Białowieży było bardzo śmiesznie. Jeździliśmy z Papą na polowanie, Olga i ja. Maria z Anastazją były tylko dwa razy. Ja stałam na stanowisku dwa razy u Papy, raz u ks. Golicyna, raz u ks. Biełosielskiego i raz u Drentelna. Było bardzo pięknie”.

Pod koniec stycznia 1913 roku urządzono w Puszczy Białowieskiej polowanie dla księcia Monaco  Alberta I, który zabił wówczas dwa żubry. Car Mikołaj II jednak w tym polowaniu nie mógł uczestniczyć. Imperator planował urządzić we wrześniu następnego roku kolejne łowy, na które chciał zaprosić cesarza Wilhelma II. Przygotowania rozpoczęto w lipcu. Wydział hofmarszalski zajął się wynajmowaniem podwód, a dyrekcja kolei przygotowała wystrój pawilonu na carskiej rampie kolejowej. Przed pawilonem wyrosła sylwetka żubra, wykonana z kwiatów. Chór cerkiewny wyćwiczył jeden z utworów religijnych Piotra Czajkowskiego. Aż tu wybuchła wojna światowa i cały ten trud okazał się daremny. W październiku 1914 roku Mikołaj II podjął ważną decyzję, dotyczącą gospodarki łowieckiej na terenie Puszczy Białowieskiej. Była to reakcja na opinię nadłowczego Puszczy, którym był już wtedy Ewald Bark. W czerwcu 1914 roku nadłowczy przesłał do Głównego Zarządu Dóbr Apanażowych w Petersburgu obszerny referat, w którym skrytykował  niewłaściwy system hodowlany, uprawiany w Puszczy. Rozmnożona nadmiernie zwierzyna (w szczególności jelenie) zjadała wszystko, nie pozwalając na jakąkolwiek odnowę lasu. W referacie Bark domagał się przeznaczenia do odstrzału 3500 sztuk grubej zwierzyny, z wyjątkiem żubrów i łosi. Car zatwierdził zaproponowaną liczbę do odstrzału, wyznaczając termin jego wykonania do 1 lutego 1915 roku. Zadanie to, jak wynika z informacji łowczego Stefana Charczuna, zostało zrealizowane. Do bardziej nowoczesnej hodowli pozostawiono właściwe osobniki. Ustrzelone sztuki szybko zabezpieczano i transportowano do Petersburga.

 

Piotr Bajko

Dymitr Szatyłowicz. Wspomnienia z września 1939 r.

Tak do 8 września 1939 r. wyglądał dworzec kolejowy na stacji Czeremcha od strony północno-zachodniej. Za oknami pod napisem Czeremcha i za dziesięcioma oknami z zachodniej strony mieściła się, zburzona tego dnia, restauracja. Południową stronę dworca Niemcy zburzyli w lipcu 1944 r. Jedenasty otwór z zachodniej strony to drzwi, przez które wychodziło się z dworca na perony pociągów do Wilna i Warszawy. Po wschodniej stronie przez podobne drzwi wychodziło się na perony pociągów do Brześcia i Białegostoku. W korytarzyku stały dwie szafy-automaty, sprzedające po 20 groszy tabliczki czekolady. Od strony wschodniej ulokowano kasy i poczekalnię dla podróżnych, a od zachodniej, za oknami, które widzimy na zdjęciu, na parterze i piętrze urzędowali pracownicy dworca kolejowego. Wejście do dworca kolejowego i poczekalni prowadziło od strony południowej, niewidocznej na zdjęciu. Dworzec zbudowano między 1902 i 1908 rokiem, gdy kładziono tory kolejowe z Wołkowyska do Siedlec. Pociągi między Białymstokiem i Brześciem jeździły już od 1873 r., ale wtedy w Czeremsze nie było dworca kolejowego.

 

1 września 1939 r., w piątek, mój ojciec miał w kasie na dworcu kolejowym w Czeremsze, jak pierwszego powszedniego dnia każdego miesiąca, odebrać 60 złotych emerytury za pracę na kolei jeszcze za panowania cara Mikołaja II. Otrzymywał też rocznie trzy bilety kolejowe do wykorzystania na terenie Polski, ale rzadko gdziekolwiek jeździł. Tym razem zabrał na dworzec kolejowy i mnie. Wyszliśmy z domu około dziesiątej. Do dworca trzeba było przejść ponad trzy kilometry. Nasz dom stał w zachodniej części wsi Czeremcha, trzeba było kilometr przejść przez wieś, dwa kilometry do stacji Czeremcha, potem dojść do przejazdu kolejowego, a na końcu, za torami linii Siedlce-Wołkowysk, do dworca kolejowego. Przejścia nad torami wtedy jeszcze nie było.

Na stacji widziałem bardzo dużo polskich żołnierzy. Na torach, po zachodniej stronie dworca, stały czekające na odjazd wagony towarowe z uzbrojeniem i z żołnierzami. Na jednym wagonie zobaczyłem kuchnię polową, na innym dwa karabiny maszynowe z lufami skierowanymi ku górze, a przy nich żołnierzy, na innych przykryte brezentem uzbrojenie. Dział i czołgów na wagonach nie zauważyłem. Niektórzy żołnierze nosili wiadrami wodę, inni biegali z jakimiś paczkami to w jedną, to w drugą stronę. Nikt nas nie zatrzymał i nikt się nami nie zainteresował.

W czerwcu skończyłem szóstą klasę szkoły powszechnej w Czeremsze (osada Czeremcha powstała, kiedy przecięły się tu dwie linie, tworząc węzeł kolejowy, noszący tę samą nazwę co pobliska wieś; nazywaliśmy ją Czeremcha stacja). Siódmej klasy i gimnazjum w Czeremsze nie było, więc zdałem egzaminy do technikum kolejowego w Brześciu. W Bielsku Podlaskim istniało płatne gimnazjum, po nim trzeba byłoby zdawać do płatnego liceum, a finanse ojca na to nie pozwalały. Dlatego poszedłem do technikum w Brześciu i miałem tam się stawić 1 września, lecz z powodu napiętej sytuacji politycznej ojciec nie pozwolił mi jechać.

Po podpisaniu 23 sierpnia paktu Ribbentrop-Mołotow (protokół do którego pozostawał tajny), wszyscy obawiali się, że Niemcy mogą napaść na Polskę. Do wsi Czeremchy do 1939 roku nie doprowadzono energii elektrycznej, nikt z mieszkańców nie miał zatem lampowego odbiornika radiowego. Maleńki odbiornik detektorowy na słuchawkę miał tylko Jan Kierdelewicz, który zarzucił antenę radiową wysoko na topolę. I dlatego rankiem, gdy szliśmy na dworzec kolejowy, nikt we wsi nie wiedział, że niemiecka armia już przekroczyła polską granicę, że już trwa wojna.

W kasie emerytury ojcu nie dali, ale i nie wspomnieli o wojnie. Dopiero wracając do domu spotkaliśmy znajomego ze stacji, Szmidkowskiego, który nam o tym powiedział. Także o tym, że rano przyleciał nad stację niemiecki samolot, puścił serię z karabinu maszynowego w stronę wagonów z żołnierzami, ranił kilku. W stacji Czeremsze mieszkańcy mieli doprowadzony do domów prąd i odbiorniki radiowe, od rana więc wiedzieli, że rozpoczęła się wojna. Szybko wróciliśmy do domu.

Następnego dnia, w sobotę, około godziny 16 nadleciało z północy kilka niemieckich bombowców Heinkel 111, które zrzuciły na Czeremchę kilka bomb i odleciały na południe. Ze wsi były dobrze widoczne. Później dowiedziałem się, że odłamek bomby zabił ucznia szkoły powszechnej. Było słychać strzały polskiego działa przeciwlotniczego, na niebie kłębiły się dymy od wybuchających pocisków, lecz żaden niemiecki samolot nie został trafiony.

W niedzielę, 3 września, po obiedzie przyleciały nad stację dwa niemieckie samoloty, pokrążyły, zrzuciły dwie bomby i odleciały na południe. W poniedziałek 4 września kilkakrotnie przylatywało nad stację po kilka samolotów, za każdym razem zrzucały po kilka bomb i odlatywały. Gdy zorientowały się, jak słaba jest obrona przeciwlotnicza, latały coraz niżej.

We wtorek 5 września ze wschodu przeleciały nisko nad wioską dwa niemieckie bombowce, zrzuciły nad stacją dwie bomby i odleciały.

W środę 6 września przeleciało sześć niemieckich samolotów, zrzucając na stację dziesiątki bomb zapalających, które jednak nie wywołały tam pożaru.

W czwartek 7 września przyleciało z zachodu sześć Heinkli 111, które zrzuciły bomby na stację, a za nimi kilka Messerschmittów 110 i słychać było serie z karabinów maszynowych.

Prawie wszyscy mieszkańcy stacji Czeremcha w dzień całymi rodzinami uciekali do okolicznych wiosek i na noc wracali do swoich domów. Samoloty zrzucały bomby na tory, na wagony, na dworzec kolejowy, a nie na domy. Niektórzy mieszkańcy zostawali we wsi i na noc. W naszym domu spały, na słomie na podłodze, dwie rodziny, trzecia w stodole na sianie.

Najgorszy był piątek 8 września. Około godziny 15.30 z Prus Wschodnich przyleciały nad stację 24 samoloty i 12 samolotów z zachodu. Bombardowały i strzelały z karabinów maszynowych prawie pół godziny. I raptem zauważyliśmy, jak zaczęła się palić wioska Kuzawa. Niektóre domy z Kuzawy stały blisko wiaduktu kolejowego. Pociąg z Hajnówki przejeżdżał tym wiaduktem do Bielska Podlaskiego. Jak mówili potem mieszkańcy Kuzawy, przy wiadukcie ustawiono działo przeciwlotnicze, które strzelało do samolotów. Zauważono je i z tego powodu spłonęło pół Kuzawy. Spalił się tam wtedy dom brata mojej matki i siostry mojego ojca. Widziałem, jak drżeli ze strachu mieszkańcy stacji Czeremcha, którzy z naszego podwórka oglądali bombardowanie.

Wtedy zbudowany w 1905 roku dworzec kolejowy został trafiony dwiema bombami. Na szczęście wybuchła tylko jedna, niszcząc piękną restaurację. Drugą bombę usunęli potem radzieccy saperzy. Połowa budynku dworca kolejowego stała do lipca 1944 roku, kiedy zburzyli go uciekający Niemcy. Po tym ostatnim bombardowaniu została też uszkodzona wieża ciśnień, zniszczonych kilka domów, dużo wagonów, torów. Zginęło wtedy wielu żołnierzy i cywilów, którzy uciekając od Niemców mieszkali w wagonach kolejowych. Po tym nalocie kolej przestała funkcjonować.

10 września na łące między wioską Czeremchą a Kleszczelami wylądował polski bombowiec Łoś. Szybko przybiegli tam okoliczni mieszkańcy i na prośbę lotników przykryli samolot gałęziami, żeby nie zauważyły go niemieckie samoloty. Widziałem, jak lotnicy na polowej gazowej kuchence gotowali sobie jedzenie i opowiadali, że rankiem bombardowali jakieś miasteczko w Prusach Wschodnich. Rozpędziły ich niemieckie myśliwce, jeden z nich gonił Łosia i puścił za nim serię z karabinu maszynowego, zostawiając ślady na skrzydle i ogonie, ale udało mu się uciec. Samolot wylądował, bo kończyła się benzyna. Gdy usłyszeliśmy z góry odgłosy niemieckiego samolotu, rozbiegliśmy się. Niemiecki samolot nas nie zauważył. Potem blisko Łosia przysiadł biplan Lublin VIII z dwoma lotnikami. Następnego dnia przywieźli benzynę dla Łosia, napełnili jego pojemniki i około godziny 15 Łoś i Lublin VIII odleciały, jeden w stronę Brześcia, a drugi na wschód. Więcej nalotów na stację Czeremcha nie było.

Nocą z 12 na 13 września drogą z Prus Wschodnich przez Brańsk, Bielsk Podlaski i dalej do Brześcia przez Kleszczele i wieś Czeremchę zaczęły jechać niemieckie oddziały armii pancernej Heinza Guderiana. Trwało to dwie noce i dwa dni, bez przerwy. Wieś mijały czołgi, samochody ciężarowe, motocykle, działa i inne wojenne maszyny. Ich hurkot nocą słychać było daleko, w dzień dziesiątki mieszkańców Czeremchy stały na początku wsi i gapiły się na niemiecką technikę wojenną. Niemcy nie zwracali na nich uwagi. Potem zrobiło się cicho i tylko dobiegały do nas z południa dalekie wybuchy, widocznie broniła się brzeska twierdza. Później kolumny niemieckich samochodów jechały z południa na północ.

W Czeremsze stacji nie było Niemców. Nastąpił okres bez władzy państwowej. Mieszkańcy okolicznych wiosek rzucili się wtedy na stację i zaczęli zabierać wszystko, co nie było prywatne. Grabili wagony towarowe, urzędy, kantory państwowe i kolejowe. Niektórzy przyjeżdżali wozami konnymi i układali do nich nagrabione dobro. Trwało to do czasu, aż wszystko zabrali. Mój znajomy M.K. zabrał cenne książki z biblioteki, w tym wielotomową encyklopedię Gutenberga, dużo historycznych książek, powieści itp. Proponował mi, bym poszedł razem z nim, ale ojciec nie pozwolił. Nie chodził grabić.

Niespodziewanie 18 września we wsi Czeremcha zatrzymały się, po stronie południowej, na ogrodach, dziesiątki ciężarówek i motocykli z niemieckimi żołnierzami. Byli czysto ubrani, weseli, grali i śpiewali. Polowe kuchnie gotowały im jedzenie. Wobec mieszkańców wsi byli życzliwi, dzieci częstowali cukierkami, czekoladkami, a dorośli czasem dostawali mięsne konserwy w blaszanych puszkach. Gdy przechodziłem obok jednego z samochodów, obdarowany zostałem mandoliną z niedużym zadrapaniem na tylnej stronie. Ojciec nauczył mnie potem grać na niej. Sam kiedyś grał na mandolinie i gitarze.

Wcześniej, w czasie żniw, sierpem skaleczyłem sobie mały palec lewej ręki i obciąłem połowę paznokcia. Zabandażowałem palec, lecz po kilku tygodniach narosło na nim sine dzikie mięso. Gdy przechodziłem obok niemieckiego samochodu, zauważył moją ranę jakiś niemiecki lekarz. Zatrzymał mnie, zdjął mój nieudolny opatrunek, nasypał na chory palec jakiegoś proszku, posmarował go maścią i zabandażował. Po dwóch dobach dzikie mięso odpadło i rana szybko się zagoiła.

Mieszkańcy dowiedzieli się od Niemców, że ci rankiem 20 września odjadą, a do nas przyjdą Rosjanie, którzy już 17 września przekroczyli wschodnią granicę. I rzeczywiście oddziały niemieckie opuściły Czeremchę, pojechały w stronę Prus Wschodnich. Jeszcze dwa dni od strony Brześcia od czasu do czasu wracały kolumny wojsk niemieckich, lecz czołgów między nimi nie było. Widocznie skierowano je w inną stronę.

21 września spotkałem się ze szkolnym kolegą i razem poszliśmy zobaczyć dworzec kolejowy. Zdziwiłem się, że w tej części, w której mieściła się restauracja, nie ocalała żadna ściana, ale reszta stała.

24 września przyszła wiadomość, że dzień wcześniej Bielsk Podlaski zajęły wojska radzieckie i poszły w kierunku Siemiatycz. Wieczorem 25 września do wsi Czeremchy wszedł oddział polskiej kawalerii i dowództwo oddziału zażądało, aby mieszkańcy szybko dostarczyli im owies dla koni. Ojciec wziął latarkę i poszedł do stodoły młócić owies cepem. Do naszego mieszkania weszło dwóch sierżantów i poprosiło, by ich nakarmić, bo są głodni. Matka szybko postawiła na stół chleb i mleko, rozpaliła ogień i podgrzała zupę, którą ze smakiem zjedli. Sierżant pochwalił wieś, że nie postawiła bramy, witającej Armię Czerwoną. Słyszeli, że niektóre wsie takie bramy stawiały. „Gdyby była tu taka brama, podpalilibyśmy waszą wieś” – powiedział. Gdy wyszli, kawaleria odjechała, nie czekając aż mieszkańcy przyniosą ze stodół owies. Coś ich wystraszyło. Od tej pory nie trafili do nas ani polscy, ani niemieccy żołnierze. Słyszałem, że 25 września w Kleszczelach zjawił się jakiś radziecki oddział wojskowy, ale do nas nie dotarł. I dopiero 28 czy 29 września usłyszałem, że do stacji parowóz przywiózł dwa wagony żołnierzy Armii Czerwonej. Szybko tam poszedłem. Koło dworca spotkałem kilku żołnierzy w szarych szynelach i jasnozielonych podłużnych pilotkach, z karabinami z bagnetami na plecach. Okrążyła ich grupa mieszkańców, którzy zadawali im pytania o życie ludzi w Związku Radzieckim, szczególnie na wsi. Żołnierze chwalili życie w radzieckich kołchozach i w miastach na Białorusi i w Rosji, ale ich skromne ubrania mówiły za nich coś innego. Daleko im było do Niemców, a nawet do Polaków.

Następnego dnia do stacji Czeremcha przyjechał cały pociąg żołnierzy Armii Czerwonej. Potem zobaczyliśmy ich samochody, przeważnie gazogeneratorowe ciężarówki ГАЗ-42 і ЗІС-21 z gazowymi silnikami (z dwoma cylindrami na karoserii, jeden na drewwno, które paląc się w małej ilości powietrza zamieniało się w gaz, który po oczyszczeniu i ochłodzeniu wchodził do drugiego cylindra-filtra, a z niego, zmieszany z powietrzem, do gazowego silnika), ciężarówki z silnikiem na benzynę ГАЗ-ММ і ЯГ-6 i lekkie samochody ГАЗ-М-1 dla kierownictwa, a nawet działa, które ciągnęły traktory na gąsienicach, i inne wojskowe maszynowe urządzenia.

W pierwszych dniach października wojsko weszło do wsi Czeremchy. W każdym domu ulokowano po kilku żołnierzy, którzy spali na podłogach na słomie. W naszym domu mieszkało i spało do końca października trzech żołnierzy. Potem zaczęto budować „wojskowe miasteczko” w lesie za Kuzawą i tam ich zabrano. Pewnego razu żołnierz, gdy był sam z moim ojcem, opowiedział mu o trudnym życiu na Białorusi, szczególnie w kołchozach. Był zdziwiony, że ludzie w Polsce żyli tak bogato. A przecież żyli biednie. Ojciec był bardzo zdziwiony, słysząc że w sklepach nic oprócz wódki nic nie można kupić, że ludzie głodują. Opowiedział, jak siłą zaganiano chłopów do kołchozów, nakładając na nich duże podatki, zmuszając do szarwarków i innej bezpłatnej pracy, a bardzo upartych wysyłano na Syberię lub na północ Rosji, na „białe niedźwiedzie”. „I was też to czeka!” – powiedział ojcu.

Żołnierze i dowódcy wojskowi od razu rzucili się do prywatnych sklepów i wykupili wszystko co w nich było, szczególnie materiały tekstylne. Było to możliwe, bo początkowo złotówkę zrównano z rosyjskim rublem. Kupujący byli bardzo zdziwieni, że w Polsce sklepy są pełne taniego towaru. Potem polską złotówkę przeliczono na 16 radzieckich rubli, ale polski towar w sklepach został już wykupiony, a rosyjskiego nie przywozili i półki w sklepach były puste. Gdy zaczęto przywozić towary, przy sklepach ustawiały się długie kolejki, bo przywożono ich zbyt mało.

Gdy żołnierze opuścili wiejskie chaty, w co lepszych domach na wsi zamieszkali ich dowódcy z żonami i dziećmi. Wtedy dowódcy wojskowi nie nosili naramienników, a na kołnierzu koszuli pod szyją zielone trójkąciki (młodsi dowódcy, jak teraz sierżanci) i czerwone kwadraciki (starsi dowódcy, jak teraz oficerowie).

Początkowo do wsi Czeremchy każdego dnia wieczorem przyjeżdżała wojskowa ekipa filmowa, pośrodku wsi wieszała duży ekran z płótna i bezpłatnie wyświetlała filmy dźwiękowe z czasów rewolucji i wojny z Polską, z 1917-1921 roku. Dźwiękowe filmy wyświetlano też na zebraniach propagandowych w szkole, gdzie politrucy przemawiali do mieszkańców wsi. Ci chętnie oglądali filmy dźwiękowe, bo przed wojną nikt we wsi ich nie widział. Przed wojną tylko raz widziałem film dźwiękowy, „Obrona Częstochowy”. We wsi Czeremsze czasami, bardzo rzadko, można było w prywatnym domu, za 10 groszy, zobaczyć niemy film. Udało mi się to nie więcej niż trzy razy. A radzieckich filmów dźwiękowych we wsi obejrzałem ponad czterdzieści i do tej pory pamiętam niektóre fragmenty z „Czapajewa” i „Piotra I”, chociaż ich potem nigdy już nie widziałem.

 

Dymitr Szatyłowicz

Календарыюм (09/2017)

Верасень – гадоў таму

765– 1252 г., першыя летапісныя зьвесткі пра гарады Наваградак (Новогородок), Слонім (Услоним, Вислоним), Ваўкавыск (Волковыеск).

695 – У 1322 г. дружыны Гарадзенскага княства (у склад якога тады ўваходзіла ўсходняя Беласточчына) на чале з князем Давыдам Гарадзенскім разграмілі пад Псковам нямецкіх і дацкіх рыцараў.

615 – 1402 г., апошняя аблога крыжакамі Гарадзенскага замку.

515 – 1502 г., разбурэньне горада Турава крымскімі татарамі.

450 – У верасьні 1567 г. войскі Вялікага Княства Літоўскага на чале з Р. Сангушкам разбілі 9-тысячную маскоўскую армію. Штурмам узялі замак Улу каля Полацка.

210 – 18.09.1807 г. у Вільні памёр Францішак Смуглевіч, мастак, аўтар карцін на гістарычныя тэмы, партрэтаў, размалёвак у касьцёлах і цэрквах Беларусі (нар. 6.10.1745 г. у Варшаве). Жывапісу вучыўся ў бацькі і ў Шымана Чаховіча, у Рыме ў А. Марона і ў Акадэміі сьв. Лукі; у 1797–1807 гг. прафэсар жывапісу і малюнку ў Віленскім унівэрсытэце, дзе аформіў залу бібліятэкі. Яго вучнямі былі м. інш.: Язэп Аляшкевіч і Язэп Пешка.

155 – 15.09.1862 г. у Вільні памёр Уладыслаў Сыракомля (Людвік Кандратовіч), паэт і публіцыст (нар. 29.09.1823 г. у Смольгаве Бабруйскага пав.). Жыў і пісаў у фальварку Залучча Наваградзкага пав. (1844 – 1852), потым у Барэйкаўшчыне на Віленшчыне (з 1852 г.).

130 – У 1887 г. быў надрукаваны першы падручнік і слоўнік мовы эспэранта, аўтарства ўраджэнца Беластоку Людвіка Заменгофа.

125 – 30.09.1892 г. нар. Зоська Верас (сапр. Людвіка Сівіцкая, па мужу Войцік, пам. 8.10.1991 г.), выдатная грамадзка-культурная дзеячка, пісьменьніца. Нарадзілася ў Мяджыбажы Падольскай губ. (Украіна), аднак сваёй радзімай лічыла фальварак Альхоўнікі каля Новага Двара на Беласточчыне. Друкавацца пачала з 1907 г., была пастаянным карэспандэнтам „Нашай Нівы”. Падчас вайны дапамагала бежанцам, потым удзельнічала ў выданьні заходнебеларускіх газэт. Была рэдактарам дзіцячых часопісаў „Заранка” (1927-1931), „Пралескі” (1934-1935) ды таксама селькагаспадарчых „Беларуская борць”, „Беларуская Ніва”. Апрацавала беларуска-польска-лацінскі батанічны слоўнік, пісала вершы, апавяданьні.

105 – 17.09.1912 г. у в. Пількаўшчына на Вілейшчыне нар. Максім Танк (сапр. Яўген Скурко, пам. 7.08.1985 г. у Менску), паэт і грамадзкі дзеяч. Горача ўсхваляў камунізм. Друкаваўся з 1932 г. Першыя кніжі выйшлі ў Вільні („На этапах” – 1936; „Журавіны цьвет” – 1937), паэмы: „Нарач” (1937), „Кастусь Каліноўскі” (1938). Часта бываў на Беласточчынне.

95 – 15.09.1922 г. у Менску была заснавана Нацыянальная Бібліятэка Беларусі.

95 – 17.09.1922 г. у Сіняўскай Слабадзе на Наваградчыне нар. Уладзімір Калесьнік, літаратуразнавец і пісьменьнік. Памёр 15.12.1994 г.

90 – 3.09.1927 г. у Канюхах на Меншчыне нар. Алесь Адамовіч, пісьменьнік і літаратуразнавец,
адзін з пачынальнікаў нефармальнага руху ў Беларусі ў 80-ыя гг. ХХ ст. Жыў у Маскве. Памёр 26.01.1994 г.

80 – 5.09.1937 г. расстраляны Анатоль Дзяркач (сапр. Зіміёнка), паэт і перакладчык (нар. 18.04.1887 г. у Турцы на Наваградчыне). Працаваў рэдактарам у газэтах „Беларуская вёска”, „Піянер Беларусі”, „Дубінка”. Напісаў працу „Интервенция и оккупация в Белоруссии” (Москва 1932). 16.10.1936 г. быў арыштаваны.

80 – 14.09.1937 г. расстраляны Сяргей Астрэйка, паэт (нар. 9.07.1912 г. у Каласоўшчыне на Меншчыне). Дэбютаваў у 1928 г., у 1932-1933 гг.  працаваў у слоўнікавай камісіі ў АН БССР; у 1933 г. быў арыштаваны і сасланы ў Ірбіт Сьвярдлоўскай вобл., у 1937 г. быў арыштаваны паўторна.

80 – 28.09.1937 г. расстраляны Уладыслаў Галубок, беларускі драматург і акцёр (нар. 15.05.1882 г. на станцыі Лясная каля Баранавіч). У 1920 г. стварыў Беларускі вандроўны тэатр, у 1932 г. перайменаваны ў Беларускі дзяржаўны тэатр-3, які быў закрыты ўладамі ў 1937 г., а яго кіраўнік і акцёры арыштаваныя.

45 – 1.09.1972 г. асьветныя ўлады Польскай Народнай Рэспублікі ліквідавалі 9 апошніх беларускіх школаў (зь беларускай мовай навучаньня) у Бельскім і Гайнаўскім паветах. Сталася так па просьбе Галоўнага Праўленьня Беларускага Грамадзка-Культурнага Таварыства, якую падпісалі старшыня арганізацыі Міхась Хмялеўскі і сакратар Янка Зенюк.

Апрацавалі
Лена Глагоўская
і Вячаслаў Харужы

My, dzieci, pomagaliśmy rodzicom

Wspomnienia Lidii Martynowicz, z domu Murawskiej, 82-letniej mieszkanki Orli, urodzonej na bieżeństwie (21.12.1916), zmarłej 15.12.2006.

Trzyletnia Lidia Murawska z bratem Kostkiem, 1919 rok

– Moi rodzice, Andrzej i Anna Murawscy, z maleńkim Kostkiem wyjechali z Orli do Rosji w sierpniu 1915 roku. Osiedlili ich w Moskwie i tam przyszłam na świat w grudniu następnego roku. Jedyna pamiątka z tego czasu to pożółkła fotografia, na której widać mnie, trzyletnią, i Kostka. Ojciec pracował jako pocztowiec, a matka pilnowała dzieci oraz wypiekała chleb, który potem sprzedawała na bazarze. Jak przez mgłę pamiętam niespokojny 1918 rok. Pewnego razu mama poszła gdzieś na wioskę po mąkę, a ojciec z pocztową torbą zbierał się do pracy. Wybiegłam za nim, upadłam i mocno zbiłam palec. Tatko musiał wtedy wziąć mnie na ręce i razem ze mną roznosić listy po mieszkaniach.

W wieku czterech lat zaczęłam

pomagać rodzicom.

Razem z Kostkiem pomagaliśmy mamie sprzedawać chleb na bazarze. W upalne dni handlowaliśmy wodą. Braliśmy wodę ze studni i roznosiliśmy ją handlarzom po straganach, a oni dawali nam a to pomidora, a to galarety czy innego jedzenia. Po całym dniu zanosiliśmy do domu pełen koszyczek produktów.

Przed powrotem do domu pojechaliśmy razem z innymi mieszkańcami Orli do Samary. W jednym wagonie jechali z nami dziadek z babcią, rodzice Szury Stelmaszuk i Aleksandra Martynowicza oraz Szymczycha. Wróciliśmy w 1921 roku. Do Bielska dotarliśmy na Pokrowu (14 października). Wyjechał po nas z Orli – żeleźniakiem zaprzężonym w parę białych koni. – dziadek Koli Murawskiego. Nasze domy były spalone i przez jakiś czas szałaliś my od chaty do chaty. Z początku żyliśmy przy ulicy Narewskiej (obecnie Mickiewicza) w maleńkiej chatynce, obok której mieszkali tylko Żydzi, potem u Ostapczanki, następnie u Piotrowskiego. Ojciec pobudował chatę z okrąglaków na drugim końcu Orli, koło cerkwi. Już z nowego domu poszłam do szkoły. Długo się nie uczyłam, bo matka powiedziała, że i tak nauczycielką nie będę.

Ciężko wtedy się żyło

i o nauce ludzie nie myśleli. Nie wystarczało pieniędzy na prawdziwe buty. Pamiętam, że swojaczka poszyła mi jakieś baszmaki ze starych onucy – jakże ja się cieszyłam!

Pod koniec stycznia 1936 roku wyszłam za mąż za Stefana Martynowicza. Ślubu udzielał nam batiuszka Włodzimierz Wiszniewski. Od tego czasu zaczęłam śpiewać w cerkiewnym chórze, którym kierował psałomszczyk Radion Ogijewicz. Repetycje (próby) odbywały się w chacie psalmisty, w pomieszczeniu, gdzie stał parnik. Psałomszczyk wtedy trzymał konia i obrabiał swoje pole. Gospodarką zajmował się także i batiuszka. Miał łąki koło Koszel i kiedy brakowało nam siana, kupowaliśmy je u proboszcza.

Rodzina Murawskich odwozi na kolejowy przystanek (3 km, Orlanka) Kostka, który udaje się do Poznania, 1956 rok

Do wybuchu wojny urodziło się nam troje dzieci. Tuż przed tym męża wzięli do wojska, za Białystok. Po odbyciu wojskowego przeszkolenia zwolniono go do domu, ale potem wzięto na front. Walczył pod Wołkowyskiem i szczęśliwie wrócił do domu.

Po wojnie, w 1947 roku, urodziły się bliźnięta – Nina i Alosza. Wszystkim pięciorgu dzieciom trzeba było dać edukację – to mi się udało.

Mój brat Kościa za sanacji grał w strażackiej orkiestrze dętej w Orli (w zespole grali też Żydzi), potem cztery lata spędził w więzieniu za polityczną działalność. Po wojnie służył w wojsku w Poznaniu, gdzie awansował do stopnia podpułkownika. Zmarł w 1982 roku.

Teraz jestem wdową, ale często odwiedzają mnie dzieci i pozostała rodzina. Próbuję jeszcze śpiewać na chorach, z chórem występowałam na festiwalach cerkiewnej muzyki w 1990 i 1999 roku.

 

Zapisał
Michał Mincewicz

Repr. fot. autor