Ірына Мельнікаў – цана за беларускасьць (II)

Магіла на могілках Лостовіцэ, у якой пахавана Ірына Мельнікаў (Фота Лены Глагоўскай)

2. Успамінала: «Высыплецца народ з царквы, маладыя стаяць, размаўляюць, знаёмяцца, а я падыходжу да іх і пытаю: «Беларусы?». «Так» – адказваюць. «Тады запісвайцеся ў беларускае таварыства». «А дзе яно?» – пытаюць. «Прыходзьце да мяне» – кажу і даю свой адрас».

Да вясны 1967 г. Ірына Мельнікаў актыўна дзейнічала у Рускім культурна-асьветным таварыстве, якое існавала ў Гданьску з 1956 г. Там таксама былі беларусы, м. інш. Аляксандр Баўтручук, Анатоль Пірута, Уладзімір Плева, Зінаіда Бернацкая, быўшы «галубковец» Адрэй Вангін. Вясной 1967 г. дайшло да канфлікту паміж старшынёй праўленьня гуртка РКАТ Галінай Астрагурскай і Ірынай Мельнікаў. Пастановай Галоўнага праўленьня Таварыства Ірыну выключылі са спіску членаў і з праўленьня гуртка. Разам з Ірынай з РКАТ зышла вялікая група моладзі. З больш як сотні членаў засталося ў ім толькі 12 чалавек.

Сустрэчы ў кватэры Ірыны Мельнікаў да сёньня яе госьці ўспамінаюць як амаль сямейныя – можна было там і паесьці, і пасьпяваць, і заначаваць. Ірына грала на баяне, маці з гасьцямі сьпявалі беларускія і рускія песьні. У гэтай гасьціннай кватэры і нарадзілася ідэя Беларускага таварыства. 10 кастрычніка 1967 г. заснаваўся арганізацыйны камітэт – Ірына Мельнікаў, Мікола Сівіцкі, Ольга Сапешка і Ян Шэрыньскі. 19 кастрычніка ў прысутнасьці Міколы Лобача – кіраўніка культурна-асьветнага аддзелу Галоўнага праўленьня БГКТ з Беластоку выбралі старшыню Арганізацыйнага камітэта – Міколу Сівіцкага і вырашылі зарэгістраваць Камітэт у Ваяводзкай Управе Унутраных Спраў, якая тады курыравала арганізацыі нацыянальных меншасьцей і вырашала, ці наогул такія могуць дзейнічаць. 25 кастрычніка ў Арганізацыйны камітэт увайшлі новыя асобы: Анна Красько, Ніна Нядзьведзь, Ян Філіпік, Сьяпан Вішэнка і Ян Баравік. Аддзел Унутраных Спраў не пагадзіўся на рэгістрацыю аддзелу БГКТ у Гданьску, адказваючы, што ў Гданьску жыве вельмі малая колькасьць беларускіх сем’яў і свае культурныя патрэбы могуць рэалізаваць у Рускім культурным таварыстве. Супраць быў таксама Ваяводзкі камітэт Польскай аб’яднанай рабочай партыі. Нягледзячы на адмоўны падыход уладаў колькасьць членаў беларускай арганізацыі вельмі хутка ўзрастала – да 15 лістапада 64 асобы падпісалі дэкларацыі, а 8 сьнежня 1967 г. на арганізацыйна-выбарчым сходзе было прысутных больш за 100 чалавек. Як не дзіўна, але на старшыню гуртка БГКТ у Гданьску не была выбрана Ірына Мельнікаў, толькі Мікола Сівіцкі. А гэта яна езьдзіла ў Беласток наконт арганізацыі і падтрымкі ідэі праз ГП БГКТ, афармляла ўсе арганізацыйныя справы. Увайшла толькі ў Праўленьне гуртка, разам з Аннай Красько, Уладзімірам Паўлоўскім, Ольгай Сапешка, Янам Гарустовічам і Янам Баравіком. Вядома, такой колькасьці беларусаў не магла памесьціць скромная кватэра Ірыны Мельнікаў, таму беларусы карысталі з памешканьня Ваяводзкага праўленьня Украінскага ГКТ па вуліцы Доўгі Торг 8-10 і іншых установаў. У 1969 г. гурток БГКТ у Гданьску стаў аддзелам і ў выбарах яго ўладаў старшынёй стаў Мікола Іванюк. Цікава, што ў праўленьні аддзела не было Ірыны Мельнікаў. Толькі ў студзені 1970 г. стала яна намесьнікам старшыні ў пашыраным да 15 чалавек Праўленьні Аддзела БГКТ. 20 лістапада 1969 г. Аддзел БГКТ атрымаў памешканьне ў Гданьску-Вжэшчы, а 20 мая 1970 г. – у камяніцы на Старым горадзе па вуліцы Доўгі Торг 8-10.

 

Пад пільным вокам бясьпекі

Разам з заснаваньнем Беларускага таварыствам ў Гданьску, пачалося пільнае адсочваньне яго членаў. Правяраліся персанальныя дадзеныя з пашпартнага аддзяленьня гарадзкой управы – хто, дзе, калі нарадзіўся, чым займаецца. Сабіраліся іх фатаграфіі і пачыналася распрацоўка. Распрацоўкай гданьскіх беларусаў займаўся інспектар ІІІ аддзелу Ваяводзкай камендантуры міліцыі ў Гданьску Станіслаў Ніцэр. Тайную службовую нотку на Ірыну Мельнікаў з асноўнымі дадзенымі пра яе і са здымкам зрабіў 20 сакавіка 1970 г. з заданьнем сабраць весткі пра яе ў месцы пражываньня. Ужо 24 сакавіка распазнаў найбліжэйшае асяродзьдзе Ірыны: «W wymienionym budynku zamieszkują osoby zatrudnione w Centralnym Więzieniu. Jedynym wyjątkiem jest właśnie rodzina Mielnikow. Pod podanym wyżej adresem zamieszkuje Irena Mielnikow c. Aleksandra i Natalii z domu Dobyczyn ur. 9.II.1930 roku oraz jej matka Natalia Mielnikow. Ojciec Ireny Aleksander nie żyje. Wymieniona rodzina cieszy się w miejscu zamieszkania dobrą opinią” (IPN Gd 003/142/13, CD s. 163). Далей пісаў, што «Ob. Mielnikow Irena zatrudniona jest w Białoruskim Towarzystwie Społeczno-Kulturalnym na jedynym płatnym etacie wiceprzewodniczącej Koła. Wymieniona jest członkiem PZPR. (…) Do powstałego w Gdańsku Białoruskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego należy również matka w/w Natalia. BTSK liczy w sumie około 120 członków. W związku z powyższym w toku planowanych przedsięwzięć operacyjnych zmierzać będę do dokładnego rozeznania działalności BTSK oraz poszczególnych jego członków”. Станіслаў Ніцэр палічыў, што на той час важным было: 1. Ustalenie stanu osobowego Białoruskiego Towarzystwa Społ.Kult. z uwzględnieniem opinii i postawy społeczno-politycznej poszczególnych członków Koła. 2. Rozeznanie działalności ob. Mielnikow Ireny w ramach BTSK. 3. Wytypowanie i opracowanie spośród członków koła kandydatów na tajnych współpracowników. 4. Pozyskanie do współpracy 2-3 źródeł informacji w Białoruskim Towarzystwie Społeczno-Kulturalnym” (s. 163-164).

У 1970 г. галоўнай мэтай бяспекі была распрацоўка дзейнасьці Ірыны Мельнікаў у БГКТ (IPN Gd 003/142/13, CD s. 164). 9 верасьня 1970 г. у тайным дакуменце пісалася пра Беларускае таварыства ў Гданьску і яго заснавальніцу: «Z analizy (…) dokumentów wynika, że do roku 1967 przy Towarzystwie Przyjaźni Polsko-Radzieckiej istniało Kołо Białorusinów, którzy działalność społeczno-kulturalną prowadzili w ramach TPPR-u. Inicjatorką założenia samodzielnego Białoruskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego była ob. Mielnikow Irena zamieszkała w Gdańsku przy ulicy Strzeleckiej 6/3. W celu zorganizowania wspomnianego Towarzystwa udała się ona do ZG BTSK w Białymstoku gdzie prowadziła rozmowy z przedstawicielami Zarządu Głównego. Na jej wniosek ZG wystąpił z pismem do USW przy PWRN z prośbą o zalegalizowanie BTSK na terenie Gdańska. W początkowym okresie USW nie wyraził zgody na założenie BTSK w Gdańsku ale w wyniku prowadzonej korespondencji, wniosków i interwencji Zarządu Głównego z Białegostoku ostatecznie zalegalizował Białoruskie Towarzystwo w Gdańsku w 1968 r. (…) Społeczno-kulturalna działalność towarzystwa zdobyła uznanie miejscowych organów administracyjnych. Plany pracy za lata ubiegłe i 1970 rok obejmują w zasadzie wszystkie ważniejsze wydarzenia polityczne i społeczne, rocznice itp. W ramach działalności kulturalnej BTSK organizuje liczne konkursy poświęcone życiu i działalności osób, które przyczyniły się do rozwoju kultury i nauki BSRR oraz innych osób znanych z historii. Ponadto na szeroką skalę popularyzuje się literaturę, poezję i tradycje związane z terenem Białorusi. W związku z przypadającym w b.r. „Roku Leninowskiemu” wiele imprez kulturalnych poświęconych było życiu i działalności W. I. Lenina. W organizowanych przez Zarząd BTSK zebraniach bardzo często uczestniczą przedstawiciele Prezydium Wojewódzkiej i Miejskiej Rady Narodowej między innymi ob. ob. Ramowski, Pietrzak, oraz przedstawiciele Zarządu Głównego z Białegostoku. Za działalność społeczno-kulturalną oraz szczególne zaangażowanie w Białoruskim Towarzystwie Społeczno-Kulturalnym sekretarz Zarządu obywatelka Anna Kraśko otrzymała nagrodę pieniężną w wys. 1.000 zł. Inni członkowie otrzymali wyróżnienia, dyplomy i książki. Drugą nagrodę otrzymała vice przewodnicząca gdańskiego oddziału BTSK ob. Mielnikow Irena (IPN Gd 003/142/13, CD s. 165-166). У гэтым дакуменце пры пералічваньні членаў Арганізацыйнага камітэту падкрэсьлена толькі прозьвішча Ірыны, што відаць абазначала асобае зацікаўленьне ею. Пакуль што Станіслаў Ніцэр прапанаваў: «1. Pozyskać przynajmniej 2-3 źródła informacji spośród członków Białoruskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego. 2. Poprzez źródła informacji na bieżąco kontrolować działalność koła ze szczególnym uwzględnieniem ewentualnego oddziaływania elementów nacjonalistycznych w kraju i ośrodków zagranicznych”.

30 лістапада 1970 г. намесьнік начальніка III Аддзелу Ваяводзкай камендантуры міліцыі ў Гданьску звярнуўся з просьбай да начальніка Аддзяленьня «Ц» („C”), каб атрымаць дадатковыя інфармацыі пра Ірыну Мельнікаў (IPN Gd003/142/13, СD s. 152). Бяспека хацела яе выкарыстаць як тайнага супрацоўніка. 2 сьнежня 1970 г. інспектар ІІІ аддзелу Ваяводзкай камендантуры міліцыі ў Гданьску Станіслаў Ніцэр падрыхтаваў „Wniosek o opracowanie kandydata na tajnego współpracownika”: «1. Po przeanalizowaniu materiałów operacyjnych postanowiłem opracować kandydata na t. w. Ob. Mielnikow Irena, narodowość białoruska. 2. Uzasadnienie wytypowania kandydata na t. w. W/w zajmuje funkcję wiceprzewodniczącej koła BTSK w Gdańsku. Utrzymuje liczne kontakty z członkami koła i osobami narodowości białoruskiej zamieszkałymi na terenie ZSRR, USA, Szwecji i Anglii. Jest pozytywnie ustosunkowana do PRL. 3. Sposób opracowania. Zebrać dokładne dane personalne i życiorysowe, przeprowadzić wywiady. Ustalić charakter utrzymywanych kontaktów i przeprowadzić rozmowę operacyjną pod kątem pozyskania do współpracy” (с. 154).

Капраль Станіслаў Ніцэр ў квестанары Т. С. (kwestionariusz T. W.) запісаў: «W dniu 2.12.1970 r. po raz pierwszy zetknąłem się z kand. na tw. W czasie prowadzonej rozmowy odniosłem wrażenie, że ob. M. I. jest osobą skromną i spokojną. Wymieniona jest pozytywnie ustosunkowana do organów MO i Służby Bezpieczeństwa. W trakcie prowadzonej rozmowy udzielała chętnych, szczerych i wyczerpujących odpowiedzi na zadawane jej pytania. Wymieniona najprawdopodobniej wyrazi zgodę na współpracę z organami SB” (IPN Gd, 003/142 t.11, CD s. 170). Далей запісаў: „Opracowywanego kandydata na tw zamierzam pozyskać do współpracy w celu dokładnego i szczegółowego rozeznania środowiska białoruskiej mniejszości narodowej. W trakcie rozpracowania BTSK zmierzać będę do uwzględnienia oddziaływania na środowisko elementów nacjonalistycznych w kraju jak również ośrodków zagranicznych”. Карысна ацэньваў яе аператыўныя магчымасьці: „Ob. M. I. jest wiceprzewodniczącą gdańskiego oddziału BTSK. Utrzymuje szereg kontaktów z członkami BTSK zamieszkałymi na terenie województwa białostockiego i Gdańskiego. Zna doskonale program działalności społeczno-kulturalnej BTSK. W związku z powyższym ob. M. I. posiada duże możliwości operacyjne” (s. 171).

Станіслаў Ніцэр даказваў, што „Wymienioną kandydatkę zamierzam pozyskać do współpracy na zasadzie dobrowolności. W czasie spotkań i prowadzonych rozmów zmierzać będę do wprowadzenia ob. M. I. w zagadnienie nacjonalizmu białoruskiego. Szczególnie cenne informacje proponuję wynagradzać materialnie. (…) Po przeprowadzeniu wszelkich wywiadów i ustaleń zamierzam przeprowadzić z ob. M. I. rozmowę operacyjną pod kątem pozyskania” (s. 172).

Пасьля першай сустрэчы 2 снежня 1970 г. з супрацоўнікам бясьпекі Станіславам Ніцэрам Ірына Мельнікаў падпісала забавязаньне, што ніколі і нікому не скажа пра яе: „Zobowiązanie. Zobowiązuję się do zachowania w ścisłej tajemnicy faktu służbowego kontaktowania się z pracownikiem Służby Bezpieczeństwa, oraz do udzielania informacji o osobach wrogo występujących przeciwko ustrojowi PRL оraz do zachowania w tajemnicy miejsc spotkań i treści przeprowadzany[ch] rozmów” (IPN Gd 003/142/13, CD s. 156).

Станіслаў Ніцэр яшчэ два разы сустрэўся з Ірынай Мельнікаў – 29 студзеня і 20 лютага 1971 г. Мэтай сустрэчаў была ацэнка яе прыдатнасьці на тайнага супрацоўніка органаў бяспекі. Падчас першай – у рэстаране «Янтар» Ірына сказала, што ў сувязі з дэзарганізацыяй дзейнасьці гуртка склала заяву пра рэзыгнацыю са становішча намесьніка старшыні. Вяршыню ў кіраваньні таварыствам пераняла моладзь, якая паводле яе не мела вопыту ў грамадзкай дзейнасьці і таварыства дзейнічала хаатычна. Падчас другой сустрэчы ў рэстаране «Пад вежай» пацьвердзіла сваю рэзыгнацыю са становішча намесьніка старшыні і сказала, што апошнім часам канчаткова сарвала кантакты з беларускім асяродзьдзем у сувязі з арганізацыйным балаганам у гданьскім гуртку.

Вядома, што пасьля атрыманьня памяшканьня бяспека вельмі актыўна ўключылася ў інвігіляцыю беларускага таварыства. Не адна Ірына Мельнікаў планавалася быць тайным супрацоўнікам. Такія планы меліся раней і ў адносінах да Анны Красько і да Яна Мацкевіча. Хаця на іх пазакладалі папкі тайных супрацоўнікаў, яны імі не сталі, але асталіся дзейнічаць надалей у беларускім гуртку, апрача Ірыны – яе асоба усё неяк калола ў вочы бяспецы. З гэтага, што мне расказвала, бяспека тапталася ёй па пятах – не давала спакойна жыць. Павінна была паказвацца ў яе што другі дзень, не магла нікуды перамяшчацца. Нельга было ёй выязджаць за межы Гданьска. За сустрэчу з Сержам Карніловічам і з Міколам Прускім са ЗША, якія па рэкамендацыі Віктара Шведа адведалі яе ў Гданьску прыйшлося цяжка тлумачыцца перад бясьпекай.

Хаця ні Ірына Мельнікаў, ні Анна Красько, ні Ян Мацкевіч не сталі тайнымі супрацоўнікамі бяспекі, але знайшліся такія асобы ў беларускім асяродзьдзі, якія рапартавалі пра сітуацыю ў беларускім гуртку ў Гданьску. Адна з іх рапартавала супрацоўніку бясьпекі – таму ж Станіславу Ніцэру, які пра гэта запісаў у службовай нататцы: „Była wiceprzewodnicząca ob. Mielnikow Irena zrezygnowała z tej funkcji i zerwała kontakt ze środowiskiem białoruskim z bliżej nieznanych S.N. powodów” (Notatka służbowa ze spotkania odbytego w dniu 22.II.1971 roku z ob. S.N. kandydatem na t.w., IPN Gd 003/142 t. 11, CD s.163). Выпадае звярнуць увагу на тое, што два дні раней той самы Станіслаў Ніцэр сустрэўся з самой Ірынай.

З успамінаў быўшых беларускіх дзеячаў у Гданьску – тады маладых дзяўчын і хлапцоў – вынікае, што бяспека рабіла ўсё, каб Ірына Мельнікаў не стала старшынёй Беларускага таварыства ў Гданьску. Шантажавала іх індывідуальна кажучы, што калі хтосьці запрапануе яе на старшыню, таварыства будзе закрытае. Пад такім страхам ніхто не смеў адважыцца, каб ініцыятарку беларускай арганізацыі ў Гданьску запрапанаваць на яе старшыню. Ніхто не мог нават да тога прызнацца, бо мелі гэта трымаць у таямніцы. Ірыне здавалася, што яна ўсё сарганізавала для маладых людзей, а яны ад яе адвярнуліся, замест быць ёй удзячнымі. З жалем успамінала, як яна ўсіх іх у сябе гасьціла, як адкрыла перад імі дзьверы сваёй кватэры. А яны… Насамрэч яны асталіся ёй удзячныя назаўжды, але пра націскі бяспекі ў адносінах да яе асобы не маглі нікому казаць. Падпісваючы забавязаньне, што ніколі нікому нічога не скажуць, не гаварылі нават між сабою пра кантакты з бяспекай. А тая бязмежна выкарыстоўвала наіўнасьць маладых людзей. Можна сабе ўявіць, якімі былі гданьскія беларусы – нават на аснове матэрыялаў бяспекі відаць, што не пагражалі яны ў ніякі спосаб польскай дзяржаве.

У службовай нататцы ад 23 кастрычніка 1970 г., зробленай на аснове перагляду матэрыялаў пра нацыянальныя меншасьці ва Управе унутраных спраў Ваяводзкай Рады Нарадовай у Гданьску інспектар Ян Кужэля запісаў: «Białoruskie Stowarzyszenie Społeczno-Kulturalne Oddział w Gdańsku zrzesza w swoich szeregach około 130 członków. Członkowie tego stowarzyszenia pochodzą z województwa białostockiego. Na terenie woj. gdańskiego zamieszkuje około 500 białorusinów. BTSK jest młodym stowarzyszeniem, działa na tutejszym terenie od dwóch lat. Skupia w swych szeregach ludzi młodych pełnych inwencji i zaangażowania osobistego. Członkowie zrzeszeni w stowarzyszeniu rekrutują się w większości z inteligencji, zatrudnieni w przedsiębiorstwach i instytucjach państwowych. Przynależność partyjna członków wynosi około 35% (ZMS i PZPR). Członkowie Stowarzyszenia biorą udział w czynach społecznych zarówno na rzecz środowiska jak i swojego stowarzyszenia. W czynie społecznym uporządkowali i wyremontowali swoje pomieszczenie znajdujące się w Gdańsku na ul. Długi Targ 8/10. Ponadto w czynie społecznym uporządkowali i oczyścili drogę do ZOO w Oliwie. Członkowie BTSK utrzymują indywidualne kontakty z Białorusią (kontakty rodzinne) jak również organizowane są w Klubie spotkania z pisarzami i poetami białoruskimi. Protokóły z zebrań sprawozdawczo wyborczych i sprawozdawczych sporządzane są w języku polskim. Małżeństwa zawierane są mieszane jak i czysto białoruskie” (IPN Gd 003/142 t. 2, CD s. 122).

У кастрычніку 1970 г. Ірыну Мельнікаў адведаў Сяргей Карніловіч беларускі дзеяч ЗША. Планаваў таксама сустрэцца з Аннай Красько, але тая якраз была ў адпачынку. Усьлед за ім 23 лістапада 1970 г. Міністэрства унутраных спраў Польшчы адправіла інфармацыю пра тое сваім падначаленым у Гданьск. Таварыш Ніцэр атрымаў асабістае заданьне ад свайго начальніка: «Proszę pilnie zebrać dane i opiniе o ob. I Mielnikow, sprawdzić w Biurze „C” i przygotować się do rozmowy” (IPN Gd 003/142/13, CD s. 150). Станіслаў Ніцэр відаць толькі падчас трэцяй сустрэчы з Ірынай Мельнікаў 22 лютага 1971 г. запытаў яе пра Сяргея Карніловіча. Ці гэта быў шантаж яе, каб стала тайным супрацоўнікам бясьпекі? У нататцы з сустрэчы запісаў: «Na polecenie Szweda przebywający w Gdańsku obywatel USA narodowości białoruskiej Karniłowicz Sergiusz skontaktował się z M.I. i nawiązał z nią kontakt korespondencyjny. Rozmówczyni nie zamierza jednak utrzymywać korespondencji z K.S., ponieważ doszła do wniosku, że nie ma z nim żadnych wspólnych zainteresowań i tematu do prowadzenia korespondencji” (s.160). У выніку гэтай сустрэчы ў сувязі з тым, што Ірына адмовілася ад становішча намесьніка старшыні Беларускага таварыства ў Гданьску і сарвала кантакты з беларускім асяродзьдзем Станіслаў Ніцэр запісаў у нотцы: «zamierzam zrezygnować z pozyskania jej do współpracy i w zależności od potrzeb operacyjnych utrzymywać z nią kontakt w charakterze k.o. [kontakt operacyjny]” (s. 161). Адначасова прапанаваў: „Opracować i wysłać pismo do KS MO w Warszawie w sprawie ob. Wiktora Szweda podejrzanego o utrzymywanie kontaktów z zagranicznymi ośrodkami nacjonalistycznymi” (s. 161).

Чытаючы зараз гэтыя дакументы робіцца страшна ад таго, якія націскі рабіліся на беларускіх актывістаў. У маі 1971 г. тайная супрацоўніца бяспекі «Каліна» атрымала заданьне намовіць Ірыну вярнуцца да беларускай дзейнасьці, але тая на прапанову культурнай і мастацкай дзейнасьці ў Клубе катэгарычна адмовілася, спасылаючыся на непаразуменьні з Аннай Красько – сакратаром Праўленьня БГКТ у Гданьску. Відаць Ірына дасканала разумела мэты бяспекі і да прапановы «вясёлай», таварыскай дзяўчыны, якая любіла выпіць, паставілася адмоўна.

З таго часу Ірына жыла сваім жыцьцём – поўнасьцю заангажавалася ў экскурсіі па Гданьску як экскурсавод. Пасьля сьмерці бацькоў падтрымлівала кантакты выключна са старэйшымі членамі Беларускага таварыства – з «галубкоўцам» Андрэем Вангінам, з Марыяй Безуглай, якая жыла ў Гданьску ад міжваеннага перыяду і памерла 14 студзеня 1981 г. Перад сьмерцю перадала ёй сваю маёмасьць, м.інш. кватэру на Старым горадзе ў Гданьску. Ірына пахавала яе і паставіла помнік на магіле. Пакуль магла, апекавалася ім. Зараз апякуюцца ім гданьскія беларусы. Для адзінокага быўшага акцёра з вандроўнага тэатру Уладыслава Галубка – Андрэя Вангіна (Блажэвіча) Ірына была таксама блізкай асобай. Адведвала яго ў доме для састарэлых у Гдыні, пісала ад яго імя лісты да сябра Міхаіла Грынблата ў Менск. Ад Ірыны атрымала я яго прыгожы здымак з часоў акцёрскай дзейнасьці, які ён ёй падараваў. На шчасьце пасьпела мне яго перадаць, калі я ў 2000 г. шукала яго сьлядоў. Знайшла іх дзякуючы Ірыне.

Калі патрэбны нам быў прафесійны эксурсавод па Гданьску, званіла да Ірыны, якая не адмаўлялася ад паказаньня Гданьска беларусам з Вільні, з Менска ці з Беласточчыны. Распавядала пра Гданьск з пасіяй, знала пра яго шмат легендаў. У адной з такіх экскурсіяў прышлося мне ўдзельнічаць і слухаць з захапленьнем яе аповедаў.

 

***

Вестка пра яе сьмерць была асабіста для мяне і для тых, што яе ведалі, шокам. Як жа ўсе былі зьдзіўлены, калі даведаліся ад адміністрацыі на могілках Лостовіцэ, што пахавана яна ў магіле с.п. Зофіі і Казіміра Кубякаў. Чаму не разам з бацькам? – усе пытаюць. Ён там недзе павінен быць пахаваны таксама. На тых самых могілках пахаваны і Станіслаў Ніцэр, які памёр у 2003 г. Ва ўзросьце 58 гадоў. Якой сям’ёй для Ірыны былі нашчадкі с. п. Кубякаў, калі пахавалі яе ў іх сямейнай магіле, змяшчаючы на ёй скромненькую таблічку з імем і прозвішчам, датамі жыцьця і праваслаўным крыжам?

 

Лена Глагоўская

Браніслаў Тарашкевіч і беларускі лёс

Вуліца Браніслава Тарашкевіча ў Бельску-Падляшскім, якой пагражае перайменаванне (Радыё Рацыя)

Браніслаў Тарашкевіч (1892 – 1938) несумненна ўпісаўся ў гістарычную памяць беларусаў. Яго імя здаўна (пасля рэабілітацыі ў 1957 г.) знаходзіцца ў беларускіх энцыклапедыях. Біяграмы ў беларускай і польскай „Вікіпедыі” сведчаць пра яго прысутнасць таксама ў віртуальнай прасторы. 

Браніслаў Тарашкевіч (1892 – 1938) і вокладка легендарнага падручніка яго аўтарства

Менавіта беларуская „Вікіпедыя” звяртае ўвагу на тое, што Браніслаў Тарашкевіч быў беларускім грамадска-палітычным дзеячам, мовазнаўцам і пісьменнікам-перакладчыкам. У польскай „Вікіпедыі” прадстаўляецца яго ў першую чаргу як беларускага палітыка, дэпутата польскага сойму, старшыню Беларускага пасольскага гуртка, старшыню Беларускай сялянска-работніцкай Грамады, грамадскага дзеяча, мовазнаўцу, перакладчыка, аднаго са стваральнікаў арфаграфіі беларускай мовы. Паказваюць яны шматграннасць зацікаўленняў і заняткаў Браніслава Тарашкевіча.

На працягу 46 гадоў жыцця здолеў вызначыцца ў некалькіх сур’ёзных жыццёвых ролях, якія трывала ўпісаліся ў гістарычную памяць не толькі ў Беларусі, але і ў Польшчы, і ў Літве. Яго імем з 1972 г. названы вуліцы ў Радашкавічах і ў Маладэчне, а з 2003 г. – у Мінску. 5 сакавіка 1969 г. за дырэктарства Міколы Гайдука было нададзена яго імя Агульнаадукацыйнаму ліцэю з беларускай мовай навучання ў Бельску- Падляшскім. Зараз уваходзячы ў ліцэй стаіць вялікі стэнд у гонар
Б. Тарашкевіча з яго здымкам, гадамі жыцця, асноўнай інфармацыяй пра яго: „беларускі грамадскі дзеяч, вучоны, літаратар, перакладчык” і словамі з прамовы на судзе: „Народ беларускі прабудзіўся і нявольнікам ён не застанецца”. На другім паверсе школы на калідоры знаходзіцца вялікі стэнд са здымкамі і інфармацыямі пра жыццё і дзейнасць Б. Тарашкевіча. Паводле слоў цяперашняга дырэктара ліцэя Андрэя Сцепанюка інтэр’ер ліцэя быў абноўлены ў 2009 г. мастаком Міраславам Здрайкоўскім. У школьнай бібліятэцы знаходзяцца кнігі Аляксандры Бергман пра Б. Тарашкевіча на польскай мове. На ўроках беларускай мовы і гісторыі гаворыцца пра Б. Тарашкевіча і яго заслугі для беларусаў. Як сказаў дырэктар ліцэя Андрэй Сцепанюк мусіць зараз найменш кажацца пра палітыку, а больш пра яго граматыку беларускай мовы, пра пераклады „Пана Тадэвуша” Адама Міцкевіча і „Іліяды” Гомера на беларускую мову, пра яго аратарскія здольнасці. А. Сцепанюк асабіста на прыкладзе абмену Б. Тарашкевіча і Ф. Аляхновіча гаворыць вучням пра страшны беларускі лёс.

Яму прысвечаныя табліцы на дамах, у якіх жыў у Радашкавічах і ў Вільні. У 1972 г. на 80-ыя ўгодкі
Б. Тарашкевіча ў Радашкавічах на доме Сніткаў была адкрытая мемуарная дошка: «Тут у 1923-1931 гг. жыў і працаваў вядомы вучоны і палітычны дзеяч, актыўны ўдзельнік вызваленчага руху працоўных Заходняй Беларусі, акадэмік АН БССР Тарашкевіч Браніслаў Адамавіч». 27 верасня 1979 г. у Вільні на вуліцы Людаса Гіра 37 (колішняя Віленская 12) была адкрытая памятная табліца на літоўскай і беларускай мовах: «У гэтым доме у гадах 1924-1926 жыў беларускі вучоны і педагог, выдатны дзеяч рэвалюцыйнага руху, член камуністычнай партыі ад 1925 года Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч».

Несумненны беларускі палітычны лідар пасля І сусветнай вайны, нават у сітуацыі стаўлення яго перад судом, быў параўнованы публіцыстам Альбінам Стэповічам з Магатмай Гандзім, змагаром за правы гіндусаў: «Gdy był posłem sejmowym w poprzedniej kadencji, zwracał na siebie uwagę jako osobnik ruchliwy, ekspansywny, śmiały. (…) Na trybunie zwraca na siebie uwagę jako człowiek o manierach i wyglądzie Europejczyka. (…) Przemawia spokojnie i dużo, ale nie nużąco. Z postawy i tonu bije duma i wyniosłość. Nic w nim nie znać z oskarżonego. Odnosi się wrażenie, że nie zależy mu wcale na uniewinnieniu, gdyż mówi rzeczy, jak się wyraził obrońca „niepopularne” dla sądu. Istotnie, twierdząc, że jest marksistą, kolektywistą, że „po tamtej stronie buduje się białoruski Dom” obronie sytuacji nie ułatwiał, mimo to kategorycznie neguje jakąkolwiek organizacyjną łączność  z partją komunistyczną. Przyznaje się, że odrzucił ułaskawienie Prezydenta po wyroku Hromady, ponieważ nie objęło ono jego kolegów. (…) Taraszkiewicz ideę postawił wyżej wolności osobistej. Nie załamał się i dlatego w oczach swoich zwolenników, którzy mogli nieco powątpiewać o jego szczerości, urósł znacznie wyżej niż przedtem. Można twierdzić z całą pewnością, że Taraszkiewicz, mimo całej mglistości swej politycznej ideologji cieszy się dziś popularnością wśród wszystkich niemal Białorusinów i ma zwolenników bodaj znacznie więcej od najbardziej czołowych działaczy białoruskich. (…) Prawie wszyscy Białorusini stoją na stanowisku, że Białoruś w przyszłości musi stać się samodzielnem państwem. Ten postulat łączy wszystkich, natomiast wypisywanie na sztandarze haseł o formie ustroju przyszłej Białorusi od razu zaczyna różnić i rozpraszać jednolity front. Zdaje się, iż Taraszkiewicz zdaje sobie z tego sprawę i na pytanie sądu, jaki ma być ustrój przyszły Białorusi, uchylił się od odpowiedzi nie z obawy przed wygłoszeniem osobistych życzeń i poglądów, ograniczając się do uwagi, że o ustroju Białorusi zadecydują w przyszłości białoruskie masy chłopskie i robotnicze. Takie stanowisko należy uważać za trafne i zapewniające Taraszkiewiczowi wszechstronną popularność w kołach białoruskich. Nie ulega wątpliwości, że wyrok skazujący nie przekreśli roli Taraszkiewicza w ruchu białoruskim, podobnie jak trzymanie w więzieniu Gandhiego nie pomniejszyło jego wpływów i znaczenia wśród Hindusów”.

Б. Тарашкевіч не ўсімі беларусамі ўспрымаўся спачувальна. Асаблівае стаўленне выказаў нядаўні яго грамадоўскі паплечнік Фабіян Акінчыц у брашуры «Правакацыя беларускага народу (да справы б. старшыні Грамады Б. Тарашкевіча»: «Для беларускага нацыянальнага руху дрэнна ўжо тое, што ён сваёю папулярнасьцю, якую здабыў за часоў Грамады, сьведама вядзе яўна камуністычную працу, прыкрываючы яе нац.-вызваленчаю фразэалёгіяю. (…) Легенда аб ягонай ідэёвасьці і нацыянальным гэраізьме павінна закончыцца назаўсёды». Брашура была ўспрынята адмоўна. Альбін Стэповіч, сам будучы хадэцкіх поглядаў, пісаў пра яе: «Ukazała się wprawdzie niedawno broszura napastliwa, charakteryzująca Tarszkiewicza jako zdecydowanego komunistę; zdaje się, że, wbrew intencjom autora, broszura ta w pewnej mierze ułatwiła Taraszkiewiczowi wyjazd do Sowietów. Był to jedyny jej efekt”. Брашура пазней трапіла ў бібліятэчныя спецфонды і да 90-ых гг. была недаступнай. Выйшла рэпрынтам у Мінску ў 1991 г. і ў адрозненні ад 1933 г. распаліла нанава эмоцыі вакол асобы Б. Тарашкевіча і яго ролі ў беларускім нацыянальным руху. Тым больш, што прарочымі аказаліся словы Ф. Акінчыца наконт будучыні Б. Тарашкевіча: «Мы не памылімся, калі скажам, што Тарашкевіч, будучы чалавекам слабавольным, «метнулся» у камуністычны бок дзякуючы шкадлівым уплывам «злых духаў» Беларускага народу, якія заселі ў Вільні і кіруюць адтуль усімі цёмнымі справамі праз падстаўленых людзей. Яны плянова і сыстэматычна губяць усе патрэбныя для беларускай справы адзінкі, якія толькі падпадаюць пад іхнія ўплывы і яны-ж зьяўляюцца галоўнымі вінавайцамі таго, што здарылася з Тарашкевічам і ягонымі таварышамі. Толькі дзякуючы гэтай акалічнасьці і сваяму ўласнаму бязвольлю Тарашкевіч, наперакор здароваму сэнсу цьвердзіць, што ўсе ягоныя сымпатыі там, дзе камуністы пабудавалі «Беларускі Дом…» Калі небудзь мы будзем сьведкамі таго, як ён апынецца ў гэтым «доме» і загаспадаруе… Цяжка быць цяпер прарокам, але думаем, што ад ягонага выезду беларуская справа ў Польшчы нічога не страціць, а ў Савецкай Беларусі – нічога не прыбудзе. Магчыма й так, што Тарашкевіч сам, разам са сваімі таварышамі, пераканаецца, нарэшце, якімі фалшывымі шляхамі яны ішлі, шукаючы спосабаў вырашэньня  беларускага пытаньня. Але будзе позна…».

Асаблівай папулярнасцю ў пачатку 90-ых гадоў стаў цешыцца эпізод абмену палітычнымі вязнямі Браніслава Тарашкевіча і Францішка Аляхновіча ноччу з 6 на 7 верасня 1933 г. Упершыню пра той факт напісаў у „Пшэглёндзе Віленскім” Альбін Стэповіч: «Droga, którą przebył Taraszkiewicz w swojej działalności politycznej i poglądach jest ze wszechmiar pouczającą. Od niefortunnej próby współpracy z Polakami, poprzez walkę opozycyjną względem rządów polskich, przychodzi wreszcie do przekonania, że marksizm w interpretacji Lenina jest jedyną doktryną, zdolną przeobrazić świat i udoskonalić go. (….) Droga Taraszkiewicza, dzięki polityce narodowościowej u nas, coraz bardziej staje się bitym gościńcem dla Białorusina. Polityka ta właśnie poprowadziła Taraszkiewicza z obozu radykalizujących polonofilów do obozu wiernych wyznawców doktryny komunistycznej. (…) O ile wyjazd Taraszkiewicza nikogo nie zadziwił, o tyle wymiana jego na Alechnowicza wszystkich zaskoczyła. Jaka ironja losu! Dawni starzy przyjaciele stanęli przy słupach granicznych, jako przedstawiciele wrogich sobie kierunków politycznych. I obydwaj uzyskali wolność po kilkuletnim więzieniu – jednocześnie…”.

Францішак Аляхновіч, будучы ўжо ў Вільні, пісаў пра нахабства, якога дапусціліся ўлады БССР, мяняючы дакрэтам Рады народных камісараў з 15 верасня 1933 г. беларускі правапіс: «Wiceprezes Białoruskiej Akademji Nauk tow. Dąbal wyjaśnia w prasie mińskiej, iż pomieniona reforma ma na celu oczyszczenie języka białoruskiego od naleciałości wprowadzonych przez białoruskich demokratów narodowych, którzy rzekomo usiłowali utworzyć sztuczną barjerę między jęz. białoruskim a rosyjskim, drogą wyeliminowania zeń elementów rosyjskich. Reforma obejmuje 27 osobliwości jęz. białoruskiego, „reformując” go w ten sposób, iż one tracą swe brzmienie białoruskie i upodobniają się do rosyjskiego, a niektóre z nich wprost są zamienione wyrazami rosyjskiemi. Tak ważny akt kulturalno-naukowy odbywa się bez udziału sił naukowych, staje się zarządzeniem administracyjnem, którego nikt nie poważy się nie spełniać. Co najciekawsze, że dekret o reformie pisowni przypada niemal w jednym czasie z przybyciem do Mińska autora reformowanej gramatyki B. Taraszkiewicza, bez wiedzy i aprobaty tegoż. To już nie tylko brak niezbędnej w podobnym wypadku kurtuazji, lecz coś więcej. (…) Białorusini, zamieszkujący w Polsce, jak było do przewidzenia reformy sowieckiej nie uznali. Odbył się szereg protestów przeciwko rusyfikowaniu języka białoruskiego przez bolszewików”. Пасля ў Польшчу даходзілі чуткі пра арышт, а нават пра смерць Браніслава Тарашкевіча.

У Беларусі пра яго стала больш вядома толькі праз 20 гадоў – пасля 1956 г., калі 27 студзеня Ваенная Калегія Вярхоўнага суда СССР перагледзела справу па абвінавачанню Б. А. Тарашкевіча і спыніла яе „зза адсутнасці саставу злачынства”. Тады і пачалося вывучэнне яго біяграфіі і розных дзялянак яго дзейнасці. Разам з палітычнай адлігай загаварылася і пра Браніслава Тарашкевіча, пры тым амаль адначасова ў Беларусі і ў Польшчы. У 1964 г. пра першыя мінскія публікацыі пра яго згадала Аляксандра Бергман на старонках беластоцкай „Нівы”. Да 1964 г. у Беларусі паказаліся ў друку артыкулы пра яго як аўтара беларускай граматыкі Льва Мірачыцкага, Арсеня Ліса і Барыса Клейна – пра яго грамадска-палітычную дзейнасць. Аляксандра Бергман звярнула ўвагу на рознабаковасць падыходу да жыцця і дзейнасці Браніслава Тарашкевіча: «Знаёмячыся з творчасцю Б. Тарашкевіча, з усёй яго дзейнасцю, біяграфіяй, нават сёння цяжка сказаць, што ў ім перамагала: вучоны, вялікі рэвалюцыйны дзеяч, аратар, публіцыст? (…) Публікацыі, якія з’явіліся ў Мінску ў апошнія гады, абапіраюцца на шырокія крыніцы, пачэрпнутыя з архіваў, больш шырокія, чым гэта было раней, калі да значнай часткі важных матэрыялаў амаль ніхто не меў доступу. І ў гэтым найбольшае значэнне апошніх публікацый».

У 60-ыя гады перамагла тэндэнцыя, каб паказваць Браніслава Тарашкевіча як беларускага гарамадска-палітычнага дзеяча (стваральніка і старшыню Беларускай Сялянска-Работніцкай Грамады, пасла на сойм, вязьня польскіх турмаў), а не як мовазнаўцу, у тым ліку аўтара беларускай граматыкі. Магчыма абавязуючы БССР-аўскі правапіс у навучанні беларускай мовы і ў беларускіх выданнях у Польшчы  не спрыялі памяці Б. Тарашкевіча як мовазнаўцы і аўтара беларускай граматыкі.

У той час жыло яшчэ шмат людзей, якім Б. Тарашкевіч быў вядомай асобай, пра што пісаў Арсень Ліс, якога кніга „Браніслаў Тарашкевіч” выйшла друкам у Мінску ў 1966 г.: „Сярод старэйшых людзей у былой Заходняй Беларусі і сёння амаль не сустрэнеш чалавека, які б не ведаў імя Браніслава Тарашкевіча. Адны ўспамінаюць, што вывучалі родную мову па ягонай граматыцы, другім з даўніх год запала ў сэрца палымянае слова Тарашкевіча-дэпутата, сказанае ім на мітынгу, ці баявая антыўрадавая прамова ў польскім сейме, трэція сустракаліся з кіраўніком Беларускай сялянска-работніцкай грамады на суровых этапных шляхах панскіх астрогаў. Мужны і таленавіты абаронца інтарэсаў працоўных, выдатны арганізатар мас, вучоны-патрыёт, чалавек высокай культуры і абаяльнасці – такім быў слаўны сын беларускага народа Браніслаў Тарашкевіч, такім застаўся ён у памяці пакалення рэвалюцыйных барацьбітоў 20-30-х гадоў. Такім дораг ён нашчадкам”. Пра гэтае выданне пісала ў „Ніве” Аляксандра Бергман.

Захапіўшыся феноменам БСРГрамады і заадно Б. Тарашкевічам пра новыя знаходкі і распрацоўкі гэтай тэмы публікавала яна ў „Ніве” ды ў польскіх гістарычных часопісах. Шукала звестак у польскіх, беларускіх, літоўскіх і расейскіх архівах, шукала яго радні і знаёмых. Яшчэ ў 60-ыя гады пазнаёмілася м.інш. з яго першай і другой жонкамі, з вядомым беларускім паэтам Станіславам Шушкевічам, які сустрэў Б. Тарашкевіча ў 1937 г. у Мінскай турме, але на той час не смеў пра тое ёй сказаць. Толькі праз 24 гады 8 сакавіка 1988 г. ён пісаў Аляксандры Бергман: „Пані была ў нас тады, калі нельга было казаць праўду і трэба было прыслухацца, ці няма каго за дзвярыма… Сядзеў у старой турме (у Мінску) у паўпадвальнай камеры. Было нас чацвёра. Адзін сярод нас быў польскі камуніст і ўмеў шляхам перастуквання перамаўляцца цераз сцяну. Быў у камеры 15, а ў 16-й знаходзіўся Браніслаў Адамавіч (Тарашкевіч). Было гэта, наколькі помню, у пачатку чэрвеня 1937 года. Мы даведаліся, што Браніслаў прыйшоў увесь збіты. Сказаў, што не выжыве, што ўся яго бялізна ў крывавых плямах, што, здагадваецца, яго зноў павязуць у Маскву…”.

Гэты прыклад паказвае, як мянялася грамадска-палі­тычная сітуацыя ў Савецкай Беларусі, у СССР – у 1988 г. была там „перастройка” і „гласнасць”. Пачыналася гаварыць пра сталінскія рэпрэсіі, пачыналася беларускае нацыянальнае адраджэнне, вярталіся забытыя імёны беларускай гісторыі. Тады таксама ў 1990 г. у Беларусь вярнулася імя Францішка Аляхновіча, выдаліся яго творы, м. інш. „У кіпцюрох ГПУ”, у якім піша ён пра абмен на мяжы ў 1933 г. Загаварылася пра двух выдатных беларускіх дзеячаў як пра беларускі лёс у ХХ ст. А яшчэ Арсень Ліс у сваёй працы пра Б. Тарашкевіча не мог падаць прозвішча „абменніка”.

Тымчасам Браніслаў Тарашкевіч да гэтага часу існаваў ідэалагічна як грамадска-палітычны дзеяч, які змагаўся за правы працоўных Заходняй Беларусі і супраць палітыкі польскай дзяржавы.

Нягледзячы на ідэалогію ў 1968 г. у навуковы ўжытак уводзілася яго беларуская граматыка (у „Гісторыі беларускай літаратурнай мовы” І. Крамко, А. Юрэвіч, А. Яновіч), праўда – як гісторыя беларускай мовы з адназначнай ацэнкай яе значнасці ў развіцці беларускай літаратурнай мовы: „Асобнае месца сярод першых спробаў выпрацоўкі нормаў беларускай літаратурнай мовы займае „Беларуская граматыка для школ” Б. Тарашкевіча, першае выданне якой выйшла ў 1918 годзе. Яна прадстаўляе сабой першы і тым не менш вельмі ўдалы вопыт вылучэння асноўных заканамернасцяў беларускай мовы. Прапанаваная аўтарам фанетыка-граматычная сістэма беларускай мовы замацавалася як сістэма яе літаратурных нормаў. Граматыка Тарашкевіча на працягу 10 гадоў вытрымала 5 выданняў (апошняе, 5-е выданне 1929 г., значна пераробленае і пашыранае), доўга заставалася адзіным па сутнасці стабільным вучэбным дапаможнікам, на аснове якога ствараліся ў далейшым новыя падручнікі, працы і даследванні на беларускай мове. (…) Неабвержаным доказам правільнасці выбранага напрамку ў развіцці беларускай літаратурнай мовы служыць тое, што сучасная беларуская літаратурная мова адлюстроўвае ўсе галоўныя асаблівасці і нормы, вызначаныя ў свой час Тарашкевічам”. Факсімільнае выданне „Беларускай граматыкі для школ” з 1929 г. выйшла толькі ў 1991 г. у Мінску. Раней гэта было немагчымае, перад усім з увагі на тое, што беларускія эмігранцкія выданні карысталіся „тарашкевіцай”, а ў Беларусі абавязвала т.зв. „наркомаўка”, уведзеная паводле рэформы правапісу ў 1933 г. Таксама беларускія незалежныя выданні („саміздат”) у Беларусі з канца 80-ых гадоў пачалі карыстацца „тарашкевіцай”.

Аляксандра Бергман у Польшчы з пасіяй збірала звесткі пра Браніслава Барашкевіча і пісала пра іх у „Ніве”. Таксама ў гэтым беларускім тыднёвіку беларусаў у Польшчы шмат месца адводзілася яму пры нагодзе юбілеяў з нагоды дня нараджэння. Уладзімір Паўлючук адшукаў яго сям’ю ў Польшчы. У першым адрэзку пісаў: „Аб Браніславе Тарашкевічу, кіраўніку аграмаднай 100-тысячнай беларускай арганізацыі – Грамады, ведаем параўнальна мала. Пакуль што нямнога знойдзена дакументаў, якія б паказвалі жыццё і дзейнасць гэтага вялікага змагара беларускага народа. Не прэтэндуючы да пісання біяграфіі гэтага беларускага рэвалюцыянера, хацеў бы расказаць аб Браніславу Тарашкевічу такім, якім рысуецца ён у памяці блізкіх яму асоб: сястры, швагра, хроснага сына, вучаніцы”. Сястра Тэкля з мужам Геранімам Янкоўскім жыла ў Эльблёнгу і наведаў іх У. Паўлючук у снежні 1965 г. Сястра звярнула ўвагу на рэлігійнасць брата, які пасучы свінні насіў іконы і аддаваўся рэлігійным практыкам. Сям’я вырашыла, што павінен ён стаць ксяндзом і аддалі яго вучыцца. Але ён не хацеў быць ксяндзом.  Г. Янкоўскі ўспамінаў візіты ў хаце Тарашкевічаў кс. Яна Семашкевіча: „Калі прысутныя падвыпілі, Тарашкевіч пазіруючы ігру на скрыпцы і штурхаючы ксяндза локцем, пачаў прыпяваць: Ой, каб ксёндз жонку меў, ані піў бы, ані еў, ані еў бы, ані спаў бы, толькі жонку цалаваў бы”. Кс. заходзіў да бацькі і казаў яму: „Твой Бронцё пачаў рабіць нейкую рэвалюцыю ў сейме, каб ты ведаў, што ён там цяпер чаўпе. Ты пакрычы на яго, калі прыедзе, каб перастаў”. А той казаў бацьку: „Якую там, бацька, рэвалюцыю. (…) Я толькі хачу, каб была на свеце справядлівасць. Навошта вось, для прыкладу, прысылаюць нам войтаў аж з Познані, ці ж у нас няма сваіх людзей добрых? Або паліцыянтаў? А навошта такую армію ўтрымліваць, падаткі на яе плаціць? Няхай дадуць людзям свабоду, тады і армія непатрэбная стане”.

Пасля кастрычніцкай рэвалюцыі, калі Тарашкевіч у канцы 1918 г. завітаў у родныя ваколіцы сустрэўся з дваюрадным братам і хросным сынам, малодшым 16 гадоў, Пётрам Ганцэўскім, які жыў у вёсцы Вясёлая на Віленшчыне, 25 км ад Чарнулішак. У 1966 г. жыў ён у Кайкове каля Аструды і працаваў у мясцовым ГС. Быў у 1923 г. на вяселлі ў Тарашкевіча. Апошні раз П. Ганцэўскі бачыў Тарашкевіча на судзе ў Вільні, калі той „на пытанне аб месца жыхарства адказаў іранічна: турма, а на пытанне аб веравызнанні заявіў горда: няверуючы”. Б. Тарашкевіч адказваў брату на пытанне пра беларускую дзяржаўнасць: „Будзем мець, але толькі тады, калі будзем мець многа адукаваных людзей. Без адукацыі нічога не створым”.

У. Паўлючук знайшоў таксам і яго вучаніцу Надзею Касову, настаўніцу біялогіі у школе н-р 5 у Аструдзе: „Браніслаў Тарашкевіч належаў да людзей, якіх усе любяць. І мы яго любілі. На школьных урачыстасцях знаходзіўся ён заўсёды ў кругу разрадаванай, вясёлай моладзі, чалавек надзвычай дабрадушны з нягаснучай усмешкай на вуснах. Вучні беларускай гімназіі нідзе раней беларускай мовы не вучыліся, ведалі яны толькі віленскі беларускі дыялект, у якім параўнальна многа паланізмаў. Тарашкевіч не здаваўся, з гэтай жа дабрадушлівай ухмылкай цярпліва выпраўляў моўныя недахопы вучняў. Кніжак да навучання беларускай мовы амаль не было. Тарашкевіч найчасцей прыносіў з сабою кніжкі з хаты, вучні чыталі іх на ўроках, часта бралі з сабою дадому. Чыталі вершы Купалы, Коласа і іншых беларускіх пісьменнікаў. Часта Тарашкевіч чытаў вучням свае вершы проста са сшыткаў. Слухаючы ўспамінаў Надзеі Касовай аб добрадушнасці, спакойным настаўніку Браніславе Тарашкевічу, цяжка ўявіць сабе, што быў гэта той самы паслядоўны, непахісны рэвалюцыянер, якога палымяныя прамовы некалькі гадоў пазней узнялі беларускі люд на барацьбу з санацыйным рэжымам”.

На артыкулы У. Паўлючука адазвалася Вера Ніжанкоўская з Радашкавіч, першая жонка Б. Тарашкевіча, звяртаючы ўвагу на недакладнасці журналіста.

Да сёння невядома дзе пахаваны Б. Тарашкевіч. Упершыню ў 1957 г. стала вядома, калі памёр Б. Тарашкевіч. У даведцы аб рэабілітацыі пададзена была дата смерці 22 лістапада 1941 г. Такую дату падала Аляксандра Бергман у сваёй кнізе пра Б. Тарашкевіча. Толькі ў 1979 г. выявілася, што Б. Тарашкевіч у сапраўднасці быў расстраляны 29 лістапада 1938 г.

У 1967 г. на першай старонцы „Нівы” з нагоды 75-ых угодкаў Б. Тарашкевіча быў змешчаны яго здымак і рэкамендаваліся ўспаміны Мар’яна Пецюкевіча, які сустракаўся з Б. Тарашкевічам, калі той быў яго настаўнікам і дэпутатам польскага сойма . М. Пецюкевіч успамінаў яго як свайго настаўніка ў  Віленскай беларускай гімназіі, які правіў яго першыя паэтыцкія спробы. Сустракаўся з ім таксама ў яго роднай парафіі ў Лаварышках, дзе ксяндзом быў Янка Семашкевіч, а арганістам Янка Пазьняк.

А. Бергман была таксама ўдзячная М. Пецюкевічу за дапамогу ў распрацоўцы біяграфіі Б. Тарашкевіча. Як шмат ён ёй дапамог сведчаць яго лісты. Аляксандра Бергман вярнула памяць пра Браніслава Тарашкевіча ў Польшчы публікуючы пра яго кнігу ў 1977 г. „Rzecz o Bronisławie Taraszkiewiczu”, раней апублікаваўшы пра яго артыкулы ў „Ніве” і ў польскіх гістарычных часопісах. Ва ўступе да беларускага выдання гэтай кнігі, напісала пра свае зацікаўленні Б. Тарашкевічам: „Калісьці ў мяне спыталі, чым так прывабіла мяне асоба Браніслава Тарашкевіча, чаму гэтулькі часу аддаю збіранню матэрыялаў пра яго. Адказала і сёння паўтараю: прычыны належыць шукаць у ім самім, у гісторыі яго жыцця. Спачатку Тарашкевіч зацікавіў мяне толькі як заснавальнік і правадыр Беларускай Сялянска-Работніцкай Грамады. (…) Паступова, па меры збірання звестак, пераканалася, што не толькі гэты перыяд, але і ўсё жыццё Тарашкевіча было цікавае і ў многіх адносінах павучальнае, бо належаў ён да тых людзей з Віленшчыны, якія валодалі незвычайнай годнасцю і выключнымі здольнасцямі. Намер напісаць па магчымасці поўную біяграфію Браніслава Тарашкевіча з’явіўся ў ходзе бліжэйшага знаёмства з яго асобай. (…) Матэрыялы пра Браніслава Тарашкевіча пачала я збіраць з 60-х гадоў, але толькі ў 1972 годзе пашчасціла мне апублікаваць тое, што ў ранейшых варунках было не так проста зрабіць, – надрукаваць хоць бы нарыс з яго жыццяпісу”. У размове Георгія Валкавыцкага (галоўнага рэдактара беластоцкай «Нівы») з Аляксандрай Бергман, пасля выхаду яе кнігі пра Б. Тарашкевіча яна сказала пра яго значэнне: «Вучыцца ў яго можна ва ўсіх галінах, у якіх прымаў удзел, бо быў творчы. Перш за ўсё асоба. У кожных абставінах грамадскі і нацыянальны інтарэс ставіў вышэй асабістага. У цяжкіх хвілінах не вёў сябе пакутнікам, ахвярай часу, захаваў чалавечую годнасць. Усё рабіў з задавальненнем, цяжкасці яго ў пэўным сэнсе развесялялі і выклікалі добры настрой. Цяжкасці сустракаў з узнятай галавой». Кніга А. Бергман была перакладзена на беларускую мову толькі ў пачатку 90-ых гг. і выйшла ў Мінску толькі ў 1996 г., амаль 20 гадоў пасля польскага выдання. У «Слове да чытача» Арсень Ліс пісаў пры высокія вартасці кнігі: «рэч, бясспрэчна, актуальная. Актуальнасць манаграфіі польскай даследчыцы заключаецца перш-наперш у тым, што яна прысвечана аднаму з найбуйнейшых дзеячаў беларускага адраджэнска-вызваленчага руху навейшага часу. А. Бергман асэнсоўвае палітычны лёс Тарашкевіча на ўнікальна багатым дакументальна-архіўным матэрыяле, скрупулёзна сабраным у Варшаве, Вільні, Маскве. Гэта дазволіла даследчыцы глыбей прасачыць унутраныя пружыны грамадска-палітычных працэсаў 20-30-х гадоў, аб’ектыўней зразумець і больш выпукла паказаць вобраз аднаго з самых самаахвярных і трагічных барацьбітоў за суверэнную Беларусь. Надзённасць кнігі А. Бергман яшчэ і ў тым, што яна зноў жа грунтоўна асвятляе грамадаўскі рух, ля вытокаў якога стаяў Тарашкевіч. (…) Ацэнка ўкладу грамадаўскага руху ў палітычнае разняволенне беларускага народа яшчэ наперадзе. Зрэшты яна ў пэўнай меры выцякае і з даследаванняў А. Бергман, якія ў адрозненне ад эскападаў супроць БСР Грамады, зробленых у апошнія гады журналістамі, носіць не публіцыстычны, а навукова аргументаваны характар. Няма сумніву, што беларускі вызваленчы рух, пазначаны этапам Беларускай сялянска-работніцкай грамады, быў і застаецца прыкметнай вехай на ахвярным шляху беларусаў да свабоды».

Аляксандра Бергман увяла Б. Тарашкевіча перад усім у беларускую гістарычную сведамасць у Польшчы. З чытачамі «Нівы» дзялілася сваімі знаходкамі і думкамі. Б. Тарашкевіч, як правадыр БСР Грамады, якая у палавіне 20-ых гадоў цешылася вялікай папулярнасцю на Беласточчыне, ставаў таксама блізкім нашчадкам быўшых грамадоўцаў. Таму з нагоды чарговых круглых угодкаў з дня нараджэння паяўляліся пра яго артыкулы ў «Ніве» і ў «Беларускіх каляндарах».

Зацікаўленне А. Бергман Б. Тарашкевічам мела яшчэ і звычайнае людское, эмацыйнае вымярэнне. Калі ў 1989 г. у Маскве памерла другая жонка Б. Тарашкевіча Ніна Аляксандраўна, А. Бергман напісала пра яе ў «Ніву»: «Яе супольнае жыццё з Браніславам Тарашкевічам не працягвалася доўга – ад 1934 года да мая 1937 г., калі Браніслава Тарашкевіча і Ніну Аляксандраўну арыштавалі ў іх маскоўскай кватэры. Якія ж былі гэта гады! Мала сказаць: цяжкія. Усё, аб чым марыў Тарашкевіч, калі ў польскай турэмнай камеры, у 1933 г., даведаўся, што будзе абменены ў СССР, – усё знявечылася. Марыў аб працы ў Беларусі і для Беларусі – а мусіў жыць у Маскве, працаваць у Міжнародным аграрным інстытуце – ён, адзін з найбольшых беларускіх філолагаў, член Акадэміі Навук БССР. Марыў аб сустрэчы з сябрамі, таварышамі па барацьбе, а толькі пасля прыбыцця ў Маскву даведаўся, што ўсе дзеячы «Грамады» і «Змагання» – арыштаваны і палічаны агентамі польскай разведкі. Ці Ніна Аляксандраўна ўсведамляла сабе цэлую трагедыю сітуацыі? Адчувала яго боль. Рабіла ўсё, каб не адчуваў адзіноцтва, стварыла для яго сямейную атмасферу і стала для яго ў гэты страшны час самым блізкім чалавекам. (…) Якім дарагім быў для яе Браніслаў Тарашкевіч, ведаем таксама з яе гераічнага змагання, да апошніх дзён жыцця, за выратаванне літаратурнай спадчыны Тарашкевіча. Неадкладна пасля атрымання дакумента аб яго рэабілітацыі, ужо ў 1957 (!) годзе паехала ў Мінск з рукапісам яго перакладу «Пана Тадэвуша» Міцкевіча і на працягу многіх год змагалася за яго выданне, чаго наканец дачакалася. Праўда, працягвалася гэта 24 гады! Але – дачакалася. Гэты рукапіс выратаваны толькі дзякуючы таму, што схавала яго ў сваёй сястры. У гэтым жа 1957 годзе Ніна Аляксандраўна пачала барацьбу за адшуканне калонак і машынапісу перакладу «Іліяды» Гамера на беларускую мову. (…) Варта тут яшчэ ўспомніць што ў 1976 годзе Ніна Аляксандраўна гасцявала ў Варшаве, была госцем і Беластока. І што было для яе асаблівым перажываннем – наведанне Агульнаадукацыйнага ліцэя  ў Бельску-Падляшскім імя яе мужа. (…) Яе прыезд да нас прынёс ёй многа хвалявання, а нам паказалася цудоўнай і інтэлігентнай жанчынай, якая была для Браніслава Тарашкевіча не толькі добрай жанчынай, але і найбліжэйшым прыяцелем на цяжкім этапе яго жыцця».

А. Бергман падтрымлівала таксама сувязі з першай жонкай Б. Тарашкевіча – Верай Андрэеўнай Ніжанкоўскай. Упершыню едучы ў беларускія бібліятэкі і архівы у канцы 80-ых гадоў атрымала я адрас В. Ніжанкоўскай з просьбай наведаць яе і перадаць падарак ад А. Бергман. Мне не верылася на той час, што жонка Б. Тарашкевіча магла быць у жывых. Дзякуючы А. Бергман на працягу 10 апошніх гадоў яе жыцця я шмат разоў наведвала  В. Ніжанкоўскую, дзякуючы якой гісторыя беларускага нацыянальнага руху і постаць яе мужа ставаліся жывымі. Жыла яна надзеяй на стварэнне музея ў сваім быўшым доме, які улады адабралі за савецкім часам. Разрысоўвала планіроўку, захоўвала экспанаты. Вера Ніжанкоўская памерла 6 мая 1998 г. так і не дачакаўшыся музея. Варта згадаць, што дзякуючы Аляксандры Бергман пасля яе смерці, на выдадзеныя ў 2005 г. «Лісты» М. Пецюкевіча, адгукнулася прафесар акулістыкі з Вроцлава Ганна Ніжанкоўская, якой сям’я, асабліва сын, гадамі шукалі звестак пра Уладзіслава Ніжанкоўскага, які расстаўся са сваёй першай жонкай і ажаніўся з Верай Тарашкевічыхай. Ад мяне даведаліся пра яго дачку Ірыну з Радашкавіч і змаглі з ёй пазнаёміцца. Б. Тарашкевіч таксама стаўся ім блізкай асобай, вядомай як аўтар беларускай граматыкі.

У выніку да 125-ых годкаў нараджэння Б. Тарашкевіча можна задумацца над яго месцам ў беларускай гістарычнай памяці. Часта пры ім паяўляюцца такія акрэсленні: «нязнаны», «забыты», што аддае яго прысутнасць у сведамасці беларусаў. «Для адных гэты чалавек – бацька беларускай граматыкі, для іншых – камуніст і агент Камінтэрна» – напісаў Ігар Мельнікаў. «Сярэдні малады мінчанін не ўмее сказаць зашмат і пра патрона (Б. Тарашкевіча – прып. Л. Г.), а можа нават і нічога» – напісаў Мацей Халадоўскі ў беластоцкай «Ніве», апошні раз успамінаючы Б. Тарашкевіча ў 2015 г. пры нагодзе кастынгу да спэктакля па п’есе Эльдара Бякірава «Браніслаў Тарашкевіч». П’есу пра Б. Тарашкевіча «Арышт» напісаў таксама свайго часу Сакрат Яновіч пад уплывам кнігі А. Бергман, якая выйшла ў Польшчы ў 1977 г. Пісаў яе на працягу 20 гадоў, а пасля паслаў у Акадэмічны тэатр імя Якуба Коласа ў Віцебск. Там яе паставілі пад загалоўкам «От цо да» і ў 2002 г. прывезлі ў Крынкі, Бельск і Гайнаўку на Беласточчыне. Прысутны на спектаклі аўтар сказаў: «Здзіўлены, гэта больш чым урадаваны, бо жыццё Тарашкевіча – цэлая эпоха, мініяцюрны лёс усіх нас, лёс ад якога нельга ўцячы». У 1958 г. Багдан Падоскі, следчы суддзя ў працэсе БСРГ, які праслухоўваў Б. Тарашкевіча, успамінаў яго: «Formalnym i faktycznym przywódcą Hromady był Bronisław Taraszkiewicz, poseł na Sejm. (…) Był jednym z twórców współczesnego języka białoruskiego i autorem jego gramatyki. Była to jednostka nieprzeciętna i ideowa. (…) Podkreślał, że pragnie, aby nie zaginęła prawda historyczna o pierwszej w dziejach narodu białoruskiego masowej organizacji politycznej. (….) Stwierdził, że jako działacz niepodległościowy białoruski naśladował świadomie Józefa Piłsudskiego, który walcząc o niepodległość Polski posługiwał się socjalistycznymi hasłami społecznymi, jako narzędziem do pozyskania mas ludowych dla idei niepodległości. Zastąpił on jedynie hasła socjalistyczne hasłami komunistycznymi, jako współcześnie bardziej, zdaniem jego, atrakcyjnymi. Natomiast jeśli chodzi o praktyczną akcję polityczną, Taraszkiewicz uznał za godną naśladowania metodę biernego oporu Gandhiego i dlatego zdecydował się na propagowanie haseł niepłacenia podatków i odmowy rekruta. Jestem przekonany, że wyjaśnienia Taraszkiewicza były zgodne z prawdą i odzwierciedlały jego sposób myślenia”.

 

Лена Глагоўская

Ірына Мельнікаў – цана за беларускасьць

1. Год таму, 13 лістапада 2016 г., памерла Ірына Мельнікаў – заснавальніца Беларускага таварыства ў Гданьску ў 1967 г. Ніхто з беларусаў не ведаў пра яе сьмерць, ніхто не прысутнічаў у яе пахаваньні на Гданьскіх могілках Лостовіцэ.

Загадкавыя пытаньні

Хаця перад канікуламі 2016 г. па просьбе яе сябра Алеся Юзэфовіча – яшчэ з 1967 г. і дасюлешняга беларускага актывіста на Памор’і – мы правялі яе пошукі. Алеся занепакоіла даволі даўняя адсутнасьць Ірыны Мельнікаў у царкве падчас нядзельных набажэнстваў. Я яе сустрэла недзе вясной 2013 г. пры Старым горадзе ў Гданьску з экскурсіяй. Ірына была вядомым экскурсаводам па Гданьску, асабліва для нямецкіх і расейскіх турыстаў. Ад дзяцінства валодала рускай і нямецкай мовамі. Пры той нечаканай сустрэчы сказала мне, што пара ўжо канчаць гэтыя экскурсіі, бо ўзрост больш за 80-гадовы. Хаця выглядала вельмі добра, як на свае гады. Потым шмат разоў да яе званіла на хатні тэлефон, каб запрасіць на нейкую беларускую сустрэчу, ці проста пагаварыць пра штодзённыя справы. А тут маўчаньне поўнае, якое не давала спакою не толькі мне. Пошукі перад мінулымі канікуламі выявілі, што Ірына Мельнікаў не жыве пад сваім гданьскім адрасам – там жылі нейкія людзі якія купілі кватэру, але пра яе даўнюю ўласьніцу нічога не ведалі. Для нас гэта было шокам. Аказалася, што выпісалася яна са сваёй кватэры па вуліцы Пястоўскай у Гданьску 18 чэрвеня 2013 г. І нідзе не прыпісалася. Сталася асобай без прапіскі. Падумалі мы, ці не пайшла ў нейкі дом для састарэлых. Абзванілі некалі на Узбярэжжы. Нават пазванілі на Грабарку, каб запытаць, ці яе там няма. Прыходзілі ў галаву найстрашнейшыя думкі, але аказалася, што не было яе і сярод памерлых, што давала надзею, што яна хаця жывая.

І раптам на пачатку 2017 г. пазваніў да мяне старшыня гданьскіх экскурсаводаў Станіслаў Сікора, з пытаньнем, ці я ведаю, што ад лістапада 2016 г. не жыве Ірына Мельнікаў. Яго супрацоўніца, гартаючы старыя газэты, y „Dzienniku Bałtyckim” ад 16 лістапада знайшла нэкралог, пад якім падпісалася сям’я. У ім была інфармацыя: «Z głębokim żalem zawiadamiamy, że 13 listopada 2016 roku odeszła nasza ukochana ś.p. Irena Mielnikow. Pogrzeb odbędzie się 17 listopada 2016 r. o godz. 14.00 na cmentarzu Łostowice w Gdańsku. Pogrążona w smutku  Rodzina”. На жаль, своечасова на дзень перад пахаронамі гэтага нэкралога не прачытаў ніхто з гданьскіх экскурсаводаў ні з беларусаў. Адразу звярнулася я да рэгента гданьскага царкоўнага хору Анатоля Валічэнкі, які ведаў, што Ірына Мельнікаў не жыве, але на пахаваньні не быў, бо якраз хварэў. Параіў мне звязацца з настаяцелем гданьскай праваслаўнай царквы а. Дарафеем Юзьвікам. Бацюшка сказаў, што было такое пахаваньне, але хаваў не ён, але а. Данель. Прытым зазначыў, што ён не ведаў нічога пра нябожчыцу, і верніца, якой сказаў пра пахарон таксама нічога пра яе не ведала. У выніку на пахаваньні амаль нікога не было, бо не ведалі пра яго ні беларусы, ні экскурсаводы. А хто хаваў, якая «сям’я», невядома. Вядома адно, што Ірына Мельнікаў ніякай сям’і не мела. Была самотнай асобай. А бацькі яе даўно памерлі – бацька ў 1970 г., а маці – недзе ў 1974 г.

1967 г. Перад Балтыцкай операй у Гданьску пасля выхаду з царквы. Злева: Ян Шэрынскі, Ірэна Мельнікаў, Мікола Такаюк, Анна Красько, Вольга Сапежка, Рыгор Семеняка, Ірэна Мартузальская

З Гродна ў Гдыню

«Каб не Ірына, не было б у нас ніякага беларускага таварыства» – так усе мне казалі 30 гадоў таму назад, калі прыехаўшы ў Гданьск, знайшла я гданьскіх беларусаў. Насуперак такім сьцьвярджэньням амаль кожнага з іх, Ірына так і заставалася праз доўгі час для мяне незнаёмкай. Калі ў1990-ыя гады я задумала напісаць кнігу пра беларусаў на Гданьскім узбярэжжы, вырашыла усё ж такі з ёй пазнаёміцца. Тэлефон да яе быў у тэлефоннай кніжцы, так што звязацца з ёй было даволі лёгка вячэрняй парой – днямі вадзіла экскурсіі па Гданьску. Пры тым сустракала яе ў Гданьскай царкве. У Беларускае таварыства ў Гданьску не хадзіла, хаця калі мы ў 1992 г. вырашылі стварыць Беларускае культурнае таварыства «Хатка» ў Гданьску прыйшла і стала адной з яго заснавальніц.

Не было лёгка дамовіцца з Ірянай Мельнікаў на ўспаміны пра мінулы час. Пераканала яе да асабістай сустрэчы ў кавярні «Пэлёўскі» ў Гданьску, кажучы, што хачу напісаць кнігу і не ўяўляю гэтага без яе успамінаў. У «ніўскіх» артыкулах пра гданьскіх беларусаў з канца 1960-ых і пачатку 1970-ых гадоў пра Ірыну Мельнікаў не пісалася. Чаму заставалася яна, заснавальніца Беларускага таварыства ў Гданьску па-за ўвагай «ніўскіх» журналістаў, хаця пісалася пра маладзейшых выхадцаў з Беласточчыны, якія актыўна ўключыліся ў яе ініцыятыву і якія гаварылі: «калі б не, Ірына нічога тут не было б»?

Ірына Мельнікаў у адрозненьні ад маладых выхадцаў з Беласточчыны была крыху за іх старэйшай. Паводле афіцыйных дакументаў нарадзілася 9 лютага 1930 г. у Гродне ў інтэлігенцкай сям’і Аляксандра і Натальлі (з дому Дабычын). Аляксандр Мельнікаў, сын Андрэя і Анны Уланавай, народжаны 27 жніўня 1895 г., быў інжынерам армянскай нацыянальнасьці. Дзе і калі вучыўся, як апынуўся ў Гродне, дзе пазнаёміўся з Натальляй Дабычын, невядома. Яна – дачка Пятра і Стэфаніі Пранеўскай – нарадзілася 22 кастрычніка 1897 г. у Гродне. Так прынамсі вынікае з афіцыйных дакумантаў. Паводле слоў Ірыны Мельнікаў маці паходзіла з Крынак, да І сусьветнай вайны закончыла Пецярбургскую кансерваторыю і была «певіцай» Пецярбургскай оперы. Відаць пасьля І сусьветнай вайны сям’я Дабычыных асела ў Гродне, дзе знайшоўся таксама Аляксандр Мельнікаў. Чым там займалася маладое сужонства, ці мелі працу і якую, астаецца пакуль невядомым. У 1938 г. Натальля і Аляксандр Мельнікавы з адзінай дачушкай Ірынай пераязджаюць у Гдыню, якая разбудоўваецца ў вялікі горад, дзе інжынер атрымаў без праблемаў працу і кватэру. Не мелі яны польскага грамадзянства і ў Гдыні жылі на «нансэнаўскіх» пашпартах, як людзі без дзяржаўнай прыналежнасьці. Калі праз год у верасьні 1939 г. у Гдыню ўвайшлі немцы, тыя, што не мелі польскага грамадзянства, не падлягалі ані арыштам, ані дэпартацыі, ані прасьледаваньням са стараны немцаў. Адносна спакойна пражылі ваенны перыяд у Гдыні. Чым займаліся Наталля і Аляксандр Мельнікавы, невядома, але інжынер пэўна быў патрэбны і немцам. Ірына хадзіла ў нямецкую школу і пакуль закончылася вайна, здабыла ў ёй атэстат сталасьці. Сказала мне гэта ў вялікай таямніцы, у адказ на маё пытаньне пра дасканалае веданьне нямецкай мовы. Пасля вайны невыгодна было да гэтага прызнавацца. Магчыма нават, што была яна ў сапраўднасьці старэйшая, бо ж паводле пасьляваенных дакументаў, у 1945 г. мела яна толькі 15 гадоў. Ці магла ў такім узросьце мець атэстат сталасьці, сумняваюся. Паводле дасье Гданьскай бяспекі з 1970 г. Ірына Мельнікаў да 1939 г. жыла ў з бацькамі ў Гдыні-Арлове па вуліцы Інжынерыйнай 16, а пасьля па вуліцы Мар’енбургеншстасэ 108. Там відаць і ў 1945 г. быў арыштаваны пасля ўваходу савецкай арміі яе бацька. Ірына з жудасьцю ўспамінала, як узяўшы яго здымак у рукі, хадзіла па месцах, дзе стаялі часьці савецкай арміі і шукала свайго бацькі. Пошукі аказаліся пасьпяховымі, бацьку ўдалося выкупіць. Пасьля Аляксандр ненавідзеў саветаў і камуністычнай сістэмы да таго ўзроўня, што забараніў жонцы і дачцэ працаваць у дзяржаўных установах новай дзяржавы. Ірына ўспамінала, як ім цяжка жылося пасьля вайны – рабілі з маці на прутках шведры, шкарпэткі і прадавалі іх на базары, і з гэтага жылі. Бацька, відаць, таксама не працаваў, хаця не быў такім старым чалавекам – у 1945 г. было яму толькі 50 гадоў. З дакументаў бясьпекі вынікае, што Мельнікавы жылі ў Гдыні да 1952 г., а пасьля перасяліліся ў Гданьск і пачалі жыць у цэнтры Гданьска па вуліцы Стшэлецкай 6 кв. 3. Дом знаходзіцца побач сьледчага арышту і пасяляліся ў ім пасьля вайны яго супрацоўнікі. Адзінай сям’ёй не звязанай з арыштам былі Мельнікавы. Займалі невялікую кватэру (кухня і пакой) на другім паверсе.

 

Гданьск, вуліца Стшэлецка (Strzelecka) 6/3
і Беларускае таварыства

У кватэры Ірыны Мельнікаў пад такім адрасам пачаліся яднацца беларусы, якія прыехалі на Узбярэжжа перад усім за працай ці навукай у вышэйшых установах, якіх не хапала на Беласточчыне. Падобна было і з працай, а ў Гданьску патрэбныя былі рукі да працы – у суднаверфі, у порце, у будаўнічых прадпрыемствах. Таму моладзь з перанаселеных вёсак Беласточчыны ахвотна сюды ехала. Праўда цяжкавата было з прапіскай ды кватэрамі, але чаго маладому чалавеку трэба, браў валізку ў рукі і ехаў у невядомае шукаць шчасьця і лепшай будучыні. У Гданьску дзейнічала праваслаўная царква, у якую хадзілі выхадцы з Беласточчыны. У пэўным сэнсе яднала яна аднаверцаў падчас нядзельных службаў, але не яднала іх нацыянальна ані культурна. Кожны ішоў пасьля багаслужбы да сябе. А моладзь, якая выходзіла з царквы, знаёмілася паміж сабою, хацела разам праводзіць час. Прыхаджанкай праваслаўнай царквы была і Ірына Мельнікава, якая запрапанавала ім яднаньне на нацыянальным грунце.

 

(Працяг у наступным нумары)
Лена Глагоўская

Helena Głogowska. Michałowska Alma Mater

Z okazji jubileuszu liceum w szkolnej sali gimnastycznej zebrało się ponad trzysta osób

 

Pewnie użycie w tytule „Alma Mater” w odniesieniu do Liceum Ogólnokształcącego w Michałowie może komuś wydawać się nadużyciem. Ale tak mówiono o szkole 16 września na jubileuszu jej 70-lecia. Słyszałam na własne uszy!

Jeszcze dzień wcześniej wszyscy żyli pytaniami i wątpliwościami: „Jak to będzie?”, „Kto przyjedzie?”, „Czy warto tam być?”. Organizatorzy niepokoili się: „Jak to wszystko wypadnie?”. Stres towarzyszył zatem głównie im w ostatnich dniach przed spotkaniem. Mimo że szkoła świętowała 25-lecie, 30-lecie i być może późniejsze rocznice, nikomu wcześniej nie przyszło do głowy, by zrobić zjazd absolwentów, byłych nauczycieli i dyrektorów, a do tego wydać pamiątkową książkę. Szkoda! Bo 70-lecia niektórzy nie doczekali.

Dwa lata przed imprezą, gdy na propozycję Bazylego Niedźwieckiego (byłego ucznia, nauczyciela i dyrektora LO) świętowania jubileuszu powołano Komitet Organizacyjny, nikt chyba nie wierzył w pomyślność tego przedsięwzięcia. Prace toczyły się kilkoma strumieniami – anglistka LO Edyta Rosiak założyła stronę internetową: lomichalowo70latblogspot.com, na której zaczęły się pojawiać wspomnienia i zdjęcia. To już napawało optymizmem. W rzeczywistości to Edyta Rosiak włożyła najwięcej pracy w przygotowania do jubileuszu jako przewodnicząca Komitetu Organizacyjnego. Bez jej zaraźliwego entuzjazmu nie wiem, czy wszyscy dotrzymaliby tempa. Jednym z pierwszych kroków było sporządzenie wykazu absolwentów, czym zajęła się bibliotekarka LO Alicja Agata Samociuk. Bazyli Niedźwiecki ambitnie zaczął tworzyć monografię liceum, którą przedstawiał na każdym spotkaniu komitetu. Ustalono termin na wrzesień 2017 r. Mimo że oficjalnie LO zaczęło funkcjonować od 1 września 1947 r., wiadomo było, że nauka w szkole zaczęła się o wiele później. Kiedy dokładnie – nikt już nie pamięta. Dlatego propozycja 16 września nie wywołała żadnych sprzeciwów. Jedyny niepokój był związany z pogodą, która do ostatniej chwili była niepewna.

Od 20 lat liceum funkcjonuje w ramach Zespołu Szkół, razem ze szkolnictwem zawodowym

Im bliżej było jubileuszu, tym większe zainteresowanie przejawiali dawni uczniowie. Zaczęto przynosić zdjęcia, dzwonić i wreszcie rejestrować się na spotkanie. Podjęłam się zredagowania książki o liceum, ale nie bardzo wiadomo było, co w niej powinno się znaleźć, poza wykazem absolwentów. Pojawił się problem napisania historii szkoły. Udostępnione przez Archiwum Państwowe w Białymstoku dokumenty kończyły się na 1960 r., podlaski kurator oświaty zaś nie udostępnia dokumentów ze swojego archiwum, zasłaniając się ustawą o ochronie danych osobowych. Weź więc i pisz historię szkoły bez dokumentów! Uznałam, że warto przynajmniej przygotować biogramy dyrektorów. Nie każdy przecież mógł być dyrektorem!

Obecna dyrektor Dorota Burak wita uczestników jubileuszowej uroczystości

Okazało się to nie lada wyzwaniem. Żeby znaleźć informacje o pierwszym dyrektorze Liceum, Antonim Stasiewiczu, musiałam najpierw odnaleźć jego rodzinę. Nikt nic o nim nie wiedział. W internecie znalazłam dr Karola Antoniego Stasiewicza, pracującego na WAT w Warszawie. Pomyślałam, że może on być rodziną dyrektora, ze względu na nazwisko oraz drugie imię. Pomógł mi skontaktować się z nim syn mojego brata ciotecznego z Olsztyna, który także pracuje w tej uczelni. Okazało się, że dr Karol Antoni Stasiewicz jest wnukiem dyrektora Antoniego Stasiewicza, więc uzyskałam kontakt do jego ojca i babci w Łomży. Z rozmowy telefonicznej z Andrzejem Stasiewiczem, synem dyrektora, dowiedziałam się, że w domu w Łomży są zdjęcia i dokumenty z michałowskich lat dyrektorowania Antoniego Stasiewicza. Trzeba było się wybrać więc do pani Eulalii Stasiewicz, wdowy po dyrektorze, która mieszka w Łomży w domu po swoich dziadkach, jeszcze z carskich czasów. Ma 94 lata i doskonałą pamięć. Udało się namówić panią Eulalię na wspomnienia, które sama napisała do książki. Na ścianie pokoju gościnnego wiszą róże, namalowane przez Michalinę Średzińską i podarowane w 1946 r. przez grono pedagogiczne Publicznej Szkoły Powszechnej w Michałowie dyrektorowi Antoniemu Stasiewiczowi. Trzykrotne wizyty w Łomży, w czasie których goszczono „panią Hanię”, czyli mnie, obiadami, kawą i ciastami, a do tego wspaniałymi opowieściami pani Eulalii z czasów wojennych i powojennych, w tym michałowskich. Prawdziwa uczta duchowa! Efektem wizyt były nie tylko wspomnienia, ale także biogram dyrektora Antoniego Stasiewicza, dokumenty oraz zdjęcia z przełomu lat 40. i 50., kiedy budowano liceum.

Przemawia Bazyli Niedźwiecki – absolwent, nauczyciel i wieloletni dyrektor liceum

Z kolejnym dyrektorem – Władysławem Chomiczem, było jeszcze gorzej. Dyrektor Bazyli Niedźwiecki pamiętał, że wyjechał on do Moniek. Dyrektor Edward Godlewski wspomniał coś o Ełku, z którego rzekomo przysłał z dziesięć lat temu kartkę, by o nim w Michałowie nie zapominano. Zadzwoniłam do LO w Mońkach, tam okazało się, że owszem był taki, ale krótko, a potem wyjechał, może do Augustowa… Ale Pani, która w Mońkach odebrała telefon, po wysłuchaniu mnie zawołała do telefonu swego męża, absolwenta LO w Michałowie – Mieczysława Gawieńczyka, nauczyciela wychowania fizycznego, który bardzo ucieszył się na wieść o jubileuszu. Jako pierwszy zarejestrował się na spotkanie. Wprawdzie nie pomógł w znalezieniu Władysława Chomicza, ale opowiadał anegdotyczne sytuacje z czasów szkolnych, jak to w czasie matury z matematyki wyszedł do domu, by obejrzeć mecz w telewizji. Ełcki ślad nie dawał mi spokoju, więc obdzwoniłam ZNP w Ełku – żadna ze starszych pań nie pamiętała takiego nauczyciela. W LO w Ełku trafiłam na sympatyczną panią, która na poczekaniu znalazła w archiwum szkolnym jego teczkę osobową, z której dowiedziałam się, że był dyrektorem LO w Ełku, zanim wyjechał do Michałowa.

Refleksjami dzieli się Helena Głogowska – redaktor okazjonalnej publikacji

W Gdańsku, u państwa Tamary i Wiesława Marciniaków i ich córki Maryli, wynaleźliśmy adresy i telefony różnych nauczycieli, m.in. Czesławy i Józefa Borowskich oraz adres Jana Chomicza, syna Władysława Chomicza, w Suwałkach. Wszystko to było niepewne, ale z Edytą Rosiak napisałyśmy kartkę na adres suwalski, prosząc o kontakt z nami. Mimo że Jan Chomicz nie mieszka już w Suwałkach, tylko w Warszawie, kartka do niego, o dziwo, dotarła. Więc udało się dzięki pomocy pana Jana Chomicza stworzyć biogram drugiego dyrektora michałowskiego LO. I do tego zdjęcia. Jan Chomicz zaszczycił swą obecnością jubileusz w podwójnej roli – jako syn dyrektora oraz absolwent LO.

Józef Rzepecki okazał się żyjącym jeszcze byłym dyrektorem LO w Michałowie. Najpierw odnalazłam w Białymstoku jego syna Andrzeja, zajmującego się ubezpieczeniami (firma „Konstanta”). W czasie odwiedzin w biurze, pożyczył mi książkę o II LO w Białymstoku, które ukończył, oraz w którym pracował jego ojciec. Podał też adres i kontakt do swego ojca, który na stare lata wrócił w rodzinne strony i mieszka w Tarnobrzegu. Kilkakrotnie dzwoniłam do Józefa Rzepeckiego i rozmawiałam z nim o Michałowie, które pozostało na zawsze w jego pamięci. Cieszył się z jubileuszu, ale stan zdrowia nie pozwala mu na opuszczanie domu. Zawodzi także pamięć. Żeby zdobyć jego zdjęcie, trzeba było przeszukać zasoby archiwalne Wydziału Paszportów Komendy Wojewódzkiej MO. Zbiory rodzinne w białostockim domu zostały zalane w piwnicy i uległy zniszczeniu.

Eulalia Stasiewicz – żona Antoniego Stasiewicza, pierwszego dyrektora liceum

Nie było problemów z dyrektorem Bazylim Niedźwieckim, który sam napisał swój biogram. Trzeba było jedynie go skrócić, by nie naruszać zbytnio proporcji innych. Ale i tu należało się liczyć z tym, co jest ważne dla autora, a nie redaktora.

Mój dyrektor Henryk Sokołowski już nie żyje, a pani Jasia Sokołowska (najsympatyczniejsza sekretarka szkolna, jakie znałam) akurat wyjechała z Michałowa do syna. Krótkie informacje o mężu zostawiła profesor Taissie Subiecie. Wspólnie z profesor Stanisławą Krućko, krajanką dyrektora, uzupełniałyśmy jego biogram.

Zanim dotarłam do dyrektor Teresy Laskowskiej, byłam u dyrektor Ireny Przyłożyńskiej, do której kontakt zdobyłam od mojej koleżanki – profesor Zoi Jaroszewicz. Okazało się, że obie pochodzą z Brańska, z sąsiednich domów. Z przyjemnością gościłam u państwa Ireny i Józefa Przyłożyńskich, gdyż Pani Dyrektor uczyła mnie biologii w klasie czwartej LO, a jej mąż – tego samego przedmiotu – w Szkole Podstawowej w Bobrownikach. Sporządziłyśmy wspólnie biogram, wybrałyśmy zdjęcie.

Wcale nie było łatwo dotrzeć do profesor Teresy Laskowskiej. Miałam do niej telefon, niestety okazał się nieaktualny. Pojechałam w ciemno pod wskazany adres w Białymstoku. Jakaż była moja radość, gdy zastałam dyrektor w domu! Oglądałyśmy dokumenty, wybierałyśmy zdjęcia. Wiem, że bez tej wizyty biogram  byłby niepełny. A tak radość ze spotkania była tym większa, że nie widziałam mojej ulubionej Pani Profesor od sześciu lat i niepokoiły mnie głuche telefony.

Uroczyste sadzenie pamiątkowego dębu

Byli dyrektorzy Leon Jarmocik i Edward Godlewski oraz obecna pani dyrektor Dorota Burak sami napisali swoje biogramy i udostępnili zdjęcia. Napisałam o tym, gdyż biogramy dyrektorów zajmują zaledwie kilka stron, a praca nad nimi trwała kilka miesięcy.

Nie lada wyzwaniem było sporządzenie wykazu kadry pedagogicznej LO. W ciągu 70 lat istnienia liceum doliczyliśmy się 142 pracujących w nim nauczycieli! Byli tacy, którzy pracowali przez kilka miesięcy albo  rok, ale byli i tacy, jak Wiesław Marciniak i Stanisława Krućko, którzy przepracowali w LO ponad czterdzieści lat! Wypadało zaprosić wszystkich byłych, żyjących jeszcze nauczycieli. Niestety, nie udało się zdobyć do wszystkich  aktualnych  adresów. Wydaje się, że największe wrażenie na wszystkich zrobiła Eulalia Stasiewicz, która zaszczyciła uroczystość swoją obecnością i piękną przemową, skierowaną do nauczycieli i uczniów. Przyjechał też z Kolna legendarny historyk Janusz Pikuliński. Z Bielska Podlaskiego przyjechała matematyk Anna Kuprianowicz-Tkaczuk, która w LO uczyła także języka białoruskiego. Ze Sztumu przybyła Ewa Klewicka, która uczyła mnie biologii i chemii, a z Białegostoku – matematyk Alicja Domanowska. Z miejscowych byli Taissa Subieta, Stanisława Krućko, Czesław Barszczewski.

Tych, którzy nie doczekali jubileuszu LO, a spoczywają na michałowskich cmentarzach, odwiedziliśmy niewielką grupą na czele z Jerzym Gryko –  byłego dyrektora Henryka Sokołowskiego, Mikołaja Matysa, Włodzimierza Bajgusa, Raisę Sakowicz, Jana Sakowicza, Mikołaja Gorbacza, Leszka Nosa, Adolfa Krućko, Kazimierza Nazarczuka, Janinę Szymkowską, Jana Pycha, Janusza Obryckiego oraz byłych absolwentów – Tamarę Sołoniewicz, Barbarę Suprun i Jana Poremskiego, wspominając każdego z nich i zapalając znicze na ich grobach.

Największym zaskoczeniem dla mnie na jubileuszu była obecność Haliny Fiedziukiewicz – mojej nauczycielki ze Szkoły Podstawowej w Bobrownikach. Okazało się, że także ukończyła LO w Michałowie – w 1963 r.

A byli uczniowie? Postanowiliśmy nikogo nie wyróżniać. Zrezygnowaliśmy z „wybitnych” absolwentów. Stwierdziliśmy, że w dzisiejszym wirtualnym świecie każdego absolwenta można sprawdzić w internecie. Licytowanie osiągnięć jest bardzo względne. Najlepsza uczennica z matematyki z naszego rocznika obecnie prowadzi warsztaty tkackie, robi piece, zajmuje się agroturystyką i wszyscy jej szczerze zazdrościmy tych pasji. Tym bardziej, że nie wszyscy „wybitni” przybyli na jubileusz LO. Zresztą spotykam się dość często z pomijaniem szkoły średniej w życiorysach współczesnych polityków i działaczy – wszyscy kończyli od razu szkoły wyższe!

Na jubileuszu wystąpił jeden z najstarszych przedstawicieli roczników maturalnych LO – Zdzisław Zambrzycki (matura 1953), były poseł na Sejm. Była też Zinaida Gucewicz (z d. Kuniec) z pierwszego rocznika maturalnego – 1951. W imieniu absolwentów, a właściwie od siebie, wystąpił profesor Jerzy Urwanowicz, który ze wzruszeniem wspominał lata szkolne i swych nauczycieli, m.in. Szymona Romańczuka i lekcje łaciny. W tłumie ponad dwustu byłych absolwentów przewijały się różne roczniki. Z Krakowa przyjechał wykładowca ASP Aleksy Pawluczuk, niegdyś legendarny uczeń LO, autor przestrzennej rzeźby pod Domem Kultury „Siewca Kultury”, która stała tam w latach 70.

Na twarzach absolwentów widać było radość i wzruszenie, że znowu gościnnie przyjęła ich dawna szkoła. Wszyscy czuli się jak w jednej wielkiej rodzinie, chociaż większość spotkała się po raz pierwszy. Także w grupach, w klasach spotkali się przy kawie i herbacie, wspominając dawne czasy.

Wspólne zdjęcie absolwentów

W LO dotychczas nie było tradycji zjazdów absolwentów wszystkich roczników, chociaż poszczególne spotykały się od czasu do czasu. Prawdziwa integracja nastąpiła podczas uroczystej kolacji. Przy muzyce zespołu „Sekret” wszyscy świetnie się bawili – bez względu na rok ukończenia LO i chyba nikt nie żałował, że został na kolację. Przypomniały mi się szkolne dyskoteki, które zawsze kończyły się za wcześnie, zawsze nadzorowane były przez nauczycieli i nigdy nie można było się wybawić. Tym razem czas był nieograniczony. I nikt nie pilnował. Można było bawić się do woli!

Nie starczyło czasu na rozmowy. A wspominać jest co! I opowiadać również…

Najbardziej zaskoczyła mnie Ewa Kuźma (obecnie żona burmistrza Michałowa Włodzimierza Konończuka), która przypomniała mi, że byłam na jej szesnastych urodzinach i podarowałam jej maskotkę, którą ma do dziś. Niestety, nie jestem w stanie przypomnieć sobie tych urodzin z lutego 1976 r. o rok młodszej koleżanki. Ile jeszcze podobnych zdarzeń uległo zapomnieniu! Warto więc spisywać odtworzone obrazki, warto zastanowić się nad wydaniem za pięć lat albumu zdjęć, zebranych z okazji tegorocznego jubileuszu, by ocalić od zapomnienia różne śmieszne, a nieraz i przykre oraz smutne historie, w które wpisali się byli uczniowie oraz nauczyciele. W ten sposób spisana historia szkoły jest o wiele ciekawsza…

 

Helena Głogowska
Fot. Renata Gorolewska

Przygoda z Melchiorem Wańkowiczem

Aleksandra Ziółkowska-Boehm

Rozmowa z dr Aleksandrą Ziółkowską-Boehm, sekretarką pisarza w latach 1972-1974, spadkobierczynią jego archiwum, autorką książek o nim

 

Helena Głogowska: – Poznała Pani  znanego i cenionego reportera i pisarza jeszcze jako studentka. Jak się zaczęła przygoda z Melchiorem Wańkowiczem?

Aleksandra Ziółkowska-Boehm: – Piszę o tym w kilku książkach – w pierwszej „Blisko Wańkowicza”,  w „Na tropach Wańkowicza po latach” i we wspomnieniowej „Ulica Żółwiego Strumienia”. Także w książce wydanej w Stanach Zjednoczonych, gdzie ukazała się monografia  „Melchior Wańkowicz. A Poland’s Master of the Written Word” .

Jak się więc zaczęło?

–  Napisałam do Wańkowicza, że piszę pracę magisterską (byłam wówczas na IV roku filologii polskiej na Uniwersytecie Łódzkim) na temat jego twórczości. W odpowiedzi zaprosił mnie do Warszawy. Przyjął mnie, zastrzegając, że ma mało czasu dla studentów czy dziennikarzy, nie czuje się dobrze, a chciałby jeszcze napisać książkę. Spytał, które z jego książek znam. Odpowiedziałam, że wszystkie i pokazałam mu swoje prace zaliczeniowe, wymagane przed napisaniem pracy magisterskiej. Zaczął je czytać, starannie, wolno. Po skończeniu powiedział, odkładając je na bok: – Umie pani myśleć krytycznie. Pisze pani o sprawach, o których już zapomniałem… Z wizyty, zapowiedzianej przez niego na 45 minut, zrobił się cały wieczór. Opowiedział mi m.in. o swoich planach pisarskich, o problemach z wydaniem „Wojny i pióra” i zaproponował, bym przywoziła mu materiał do powstającej książki, do której dostałam plan zagadnień. Miała być, najogólniej mówiąc, o tym, czym jest twórczość.

I tak się zaczęło. Czytałam książki biograficzne dotyczące pisarzy, artystów, wypisywałam fragmenty, które mogły go zainteresować. Przyjeżdżałam co dwa tygodnie z nowym materiałem. Gdy skończyłam studia, poprosił, bym zaczęła u niego pracę. Z researcherki przejęłam dodatkowo funkcje asystentki i sekretarki.

Jakim człowiekiem był w codziennych relacjach?

– Znałam go – od tego pierwszego spotkania – dwa lata i trzy miesiące. Poznałam Wańkowicza 20 maja 1972 roku, najpierw dojeżdżałam z Łodzi do Warszawy, potem – około roku – pracowałam już na miejscu. Zmarł 10 września 1974 roku.

Przeszedł ciężką operację, miał duże problemy zdrowotne, ale wciąż pisał, wciąż miał plany. Nie trzymał otoczenia w atmosferze choroby, swojego odchodzenia. Dom był nieraz pełen dowcipów. Piszę o tym w swoich książkach, o których wspominam wcześniej.

Na czym polegało Pani „sekretarzowanie”? Czy łatwo przyszło podjęcie decyzji o związaniu młodzieńczego losu ze starym, schorowanym pisarzem?

– Czułam się bardzo wyróżniona. Zbierałam materiał do wspomnianej książki o pisarstwie, którą nazwał „Karafka La Fontaine’a”, sprawdzałam różne źródła w Bibliotece Narodowej. Książka się rozrosła, ostatecznie powstały dwa tomy. Drugi tom zadedykował, trochę przekornie, mnie  (…bez której oddanego współpracownictwa zapewne byłaby to jeszcze gorsza książka).

Przed wyjazdem na operację do Anglii Wańkowicz zapisał mi w testamencie swoje archiwum. To wielki dowód zaufania, bardzo zobowiązujący.

Pisanie było dla niego ważną sprawą, całożyciowym oddaniem, pasją i miłością. To się pięknie udzielało. Nie narzucał atmosfery choroby. Sześć miesięcy po trudnej operacji zmarł.

Jaki był jego stosunek do otaczającej go rzeczywistości? Jak ją oceniał u schyłku swego życia?

– Powtarzam, skupiony był na pisaniu, chciał skończyć książkę. Uważał, że praca to sprawa dla niego najważniejsza. Odwiedzali go m.in. Jan Olszewski, Jan Józef Lipski, Stanisław Szczuka. Rozmawiali o sytuacji politycznej w Polsce. Wańkowicz finansowo wspierał obronę ludzi represjonowanych z powodów politycznych, o czym jest obszerna wypowiedź Jana Olszewskiego w mojej książce „Na tropach Wańkowicza po latach”.

Aleksandra Ziółkowska i Melchior Wańkowicz

Czym zaskarbiła sobie Pani Jego zaufanie i przyjaźń?

– Myślę, że oddaniem pracy i rozumieniem, że to jest najważniejsze w jego życiu. Nie było normowanych godzin, weekendów. Pracował całymi dniami. I ja także. Byłam młoda i rozumiałam, jak to jest ważne. Poddałam się temu rytmowi i temu niezwykłemu zaangażowaniu w pracę pisarską.

Czy opowiadał o swym dzieciństwie na Białorusi? O Kalużycach?

– Nie opowiadał. Napisał o tym okresie w książce „Szczenięce lata”, ale nie wracał do tej tematyki czy wspomnień.

Jak wyglądały jego relacje rodzinne w ostatnim okresie życia?

– Jego starsza córka Krystyna zginęła w Powstaniu Warszawskim (w książce „Druga bitwa o Monte Cassino i inne opowieści” jest rozdział „Ostatnie dni Krystyny Wańkowiczówny. Opowieść Gryfa”; żałuję, że pisarz go nie znał). Młodsza, Marta, mieszkała w Stanach Zjednoczonych, od czasu do czasu odwiedzała Polskę.

Z kim się przyjaźnił?

– Nie miał bliskich przyjaciół, miał tłumy czytelników. Cenił swoje znajomości z dziennikarzami, młodymi reporterami.

Po śmierci pisarza Pani odziedziczyła jego archiwum. Co w nim się znajdowało? Jak je Pani wykorzystała? Jakie jeszcze niespodzianki ono kryje?

– To archiwum jest wciąż w moim posiadaniu. Wykorzystałam je w książkach, które wymieniam wcześniej. Nadzorowałam serie jego dzieł. Osobno ukazała się dwutomowa korespondencja z żoną, zatytułowana „King i Królik. Korespondencja Zofii i Melchiora Wańkowiczów”, także korespondencja z Jerzym Giedroyciem, z córkami. W prasie ogłosiłam listy z Czesławem Miłoszem, Stanisławem Catem-Mackiewiczem, Marią Dąbrowską.

Z perspektywy czasu jak Pani ocenia zainteresowanie Melchiorem Wańkowiczem w Polsce? Na Litwie? Na Białorusi?

– Nie wiem, czy interesują się Wańkowiczem na Litwie czy Białorusi, w Polsce ma ustaloną pozycję klasyka, choć wśród młodzieży nie jest rozpoznawalnym nazwiskiem.

Czy można powiedzieć, że Wańkowicz w pewnym sensie zaprogramował Pani przyszłość? Na ile pozostaje on „żywy” w Pani obecnym życiu? Co jeszcze można zrobić dla jego pamięci?

– Nie wydaje mi się, by zaprogramował mi życie. Rok pracy z pisarzem, gdy miałam 24 lata, nauczył mnie na pewno dyscypliny pracy. Byłam „pracusiem z polonistyki”, miłość do książek wyrobił we mnie ojciec, wielki miłośnik historii. Po śmierci pisarza na Uniwersytecie Warszawskim obroniłam doktorat z twórczości Wańkowicza (zaczęłam u profesora Juliana Krzyżanowskiego, po jego śmierci przejęła naukową opiekę nad nią profesor Janina Kulczycka-Saloni).

Napisałam wiele książek, trzy z nich o Wańkowiczu.

Pokolenie młodych ludzi nie zna, niestety, jego twórczości. Może się to zmieni, pisarz wróci do lektur. Oby to nastąpiło.

Młodsze pokolenie kojarzy mnie z książkami na temat amerykańskich Indian czy poświęconymi losom Polaków – emigrantów z piętnem drugiej wojny, których spotkałam w Kanadzie i w Stanach Zjednoczonych. Jeszcze inni kojarzą mnie z książką o aktorce Ingrid Bergman (bliskiej kuzynce mojego męża), czy z książką o… kotach („Podróże z moją kotką”), która i w Polsce, i w Stanach, miała wznowienia.

Jakie ma Pani plany odnośnie Wańkowicza i jego spuścizny?

– Po śmierci pisarza nadzorowałam wydanie serii „Dzieł wybranych”, w wydawnictwie Prószyński i S-ka w latach 2009-2011 ukazała się 16-tomowa seria „Dzieł wszystkich”. Do każdego tomu (liczącego ponad pięćset stron) pisałam posłowia, zamawialiśmy wstępy. Po raz pierwszy np. ukazały się teksty poświęcone tematyce żydowskiej czy na temat Wołynia.

Co się stało z jego warszawskim domem? Czy jest na nim jakiś ślad, że mieszkał tam Wańkowicz?

– Pisarz mieszkał w nim niecały rok, nie skończona była np. budowa tarasów. Córka Wańkowicza, Marta Erdman, po jego śmierci przez kilka lat wynajmowała ten dom, potem sprzedała. Jakiś czas potem parterowy dom został rozbudowany. Nie ma tablicy, nie ma śladu, że mieszkał w nim wielki pisarz.

Na ile Pani pisarstwo jest kontynuacją metodologii mistrza?

– Mogę powiedzieć, że wiele zaczęło się od Wańkowicza, ale potem już poszło własną drogą i wysiłkiem (pisarz mi z nieba nie dyktuje książek…). Nie poruszam tematów, które byłyby kontynuacją tematyki Wańkowicza. Metodologia, jak Pani określa i o którą pyta, jest moja własna. Dzięki doktoratowi znam warsztat naukowy, w kilku moich książkach są przypisy, bibliografia.

Wańkowicz miał własny, charakterystyczny styl. Jego język, z bogatym kresowym słownictwem, kolorytem, jest jak mocne perfumy. Trudny do naśladowania czy kontynuacji. Mój styl jest wyciszony, unikam mocnych przymiotników, chcę, by czytelnik sam wyciągnął wnioski i się przejął. Nie pokazuję, gdzie ma to nastąpić.

Czy Pani emigracja związana była z Wańkowiczem?

– Nie wyemigrowałam z Polski i nie czuję się emigrantką. Wcześniej, przebywając na stypendium w Kanadzie, napisałam dwie książki na temat emigrantów. Ukazały się w języku angielskim (potem po polsku „Kanada, Kanada…”, „Senator Haidasz”). W grudniu 1981 roku zastał mnie tam stan wojenny i przedłużyłam pobyt do ponad dwóch lat. Polakom ofiarowano pobyt stały, ale nie zostałam w Toronto, wróciłam do Polski.

Kolejno dostałam kilka stypendiów amerykańskich, m.in. dwa razy Fulbrighta (i nagrodę). W Stanach napisałam książkę na temat współczesnej sytuacji amerykańskich Indian, „Otwarta rana Ameryki”. Ukazała się także po angielsku, sponsorowali ją Apacze, recenzowały pisma indiańskie. Wielu bohaterów swoich książek spotkałam w Kanadzie i w Stanach Zjednoczonych. Są o nich książki „Amerykanie z wyboru”, „Korzenie są polskie”. Kilka książek napisałam na temat losów Polaków, których biografie,  naznaczone drugą wojną światową, to nieraz wielkie dramaty. Są to książki „Kaja od Radosława”, „Dwór w Kraśnicy”, jak i „Lepszy dzień nie przyszedł już”, „Druga bitwa o Monte Cassino i inne opowieści”.

Poznałam swojego męża Normana i w 1990 roku zamieszkałam w Stanach – nie zrywając związków z Polską. Mam tu własne mieszkanie i regularnie w nim bywam (mieści  się w nim archiwum pisarza). Mam rodzinę, wydaję książki, mam kontakt z wydawcami, czytelnikami. Mieszkam i w Stanach, i w Polsce, w obu krajach wydaję książki, mają wznowienia. Zawsze Polska będzie mi najbliższa, to mój kraj i moje najdroższe miejsce na ziemi.

Spotkałyśmy się w Wilnie na Poetyckim Maju nad Wilią, poświęconym 125. rocznicy urodzin Melchiora Wańkowicza. Jak Pani ocenia inicjatywę uczczenia pamięci Melchiora Wańkowicza przez Romualda Mieczkowskiego? Jakie wrażenia wywiozła Pani z Litwy i z Wilna?

– Nikt inny poza Romualdem Mieczkowskim nie zwrócił uwagi na 125. rocznicę urodzin pisarza. Bardzo mnie to ujęło i z radością włączyłam się w tegoroczny „Maj nad Wilią”. Ślady Melchiora Wańkowicza znalazłam bardziej „w powietrzu” niż gdziekolwiek indziej. Pojechaliśmy w miejsce, gdzie być może leżał majątek Jodańce… Pola i łąki, sadzawka.

Wilno bardzo mnie zaciekawiło i ujęło swoim pięknem. Byłam pierwszy raz na Kresach, rozmawiałam z wieloma uczestnikami naszej wyprawy – szczególnie rozmowy z Polakami mieszkającymi na Litwie pozwoliły mi spojrzeć na kilka zagadnień z innej perspektywy.

 

Fot. ze zbiorów Aleksandry Ziółkowskiej-Boehm

„Kniaź” Melchior Wańkowicz i Białoruś

Fot. ze zbiorów Aleksandry Ziółkowskiej-Boehm

Melchior Wańkowicz związany był z Białorusią pochodzeniem, wychowaniem oraz twórczością. Na całe życie pozostał mu sentyment do stron rodzinnych na Mińszczyźnie i do ziem białoruskich w ogóle. Nazwisko Wańkowicz wywodzi się od białoruskiego imienia Wańka. W „Szczenięcych latach” pisał: „trzeba wiedzieć, że Wańkowiczów było jak rojstu w Mińszczyźnie i wygodniej było przezywać ich od majątku albo, jeżeli imię ojca było rzadkie, z ojca”.

Mieczysław Jałowiecki w genealogii tego rodu pisał: „Ziemie starożytnego kniaziowskiego rodu Wańkowiczów ciągnęły od Wilna ku południowemu wschodowi poprzez powiaty nowogródzki, borysowski, miński, ihumeński, aż do płaskowzgórzy poleskich, leżących w widłach Dniepru i Prypeci w powiecie mozyrskim. W skład licznych włości Wańkowiczowskich wymienię główniejsze, a więc „podwileńską” Peteszę Stanisława Wańkowicza, olbrzymi klucz ślepiański Piotra Wańkowicza z „podmińska” –  Ślepianka i polowa miasta Mińska z uprzemysłowionym Zazierzem, z puszczami Słobódki i Lelum-Polelum. (…) Klucz szypiański Pawła Wańkowicza obejmował północną część powiatu ihumeńskiego. Skromny dwór szypiański krył jednak w sobie nagromadzone przez pokolenia pamiątki rodzinne, sporo płócien włoskich mistrzów i Flamandów. Między innymi płótno Rubensa i oczywiście portrety rodzinne pędzla Walentego Wańkowicza i Lampiego oraz najbogatszą w kraju kolekcję monet. Klucz śmiałowicki należał do brata Pawła, Leona Wańkowicza. Na ziemiach Wańkowiczowskich była to najpiękniejsza rezydencja o pięknych wnętrzach z galerią portretów, położona wśród obszernego parku w powiecie mińskim. W pobliżu, w powiecie ihumeńskim, leżało Horodyszcze, odwieczna siedziba Wańkowiczowska, należąca do Zofii z Mierzejewskich Wańkowiczowej. (…) Nie opodal Horodyszcza nad Świsłoczą leżało leśne Zaświatoje Stefana Wańkowicza. (…) Najdalszą siedzibą Wańkowiczów był obszerny klucz rudakowski, który w wianie wniosła w dom Wańkowiczów Helena Oskierczanka. (…) Rudaków leżał w powiecie rzeczyckim w guberni mińskiej i był najbardziej wzorowym i uprzemysłowionym warsztatem rolnym ziemi mińskiej. Ze swym pięknym pałacem, rozległym parkiem i czerwienią murów budowli gospodarskich i zakładów przemysłowych – był jakby wycięty z krajobrazu angielskiego. Rzucona daleko ku zachodowi, na pograniczu Kongresówki, leżała Mikielewszczyzna, grodzieńska własność Wacława, a później jego syna, Karola Wańkowicza, tego ostatniego w prostej linii potomka sławnego Walentego Wańkowicza. Gdyby zebrać włości Wańkowiczowskie w całość, byłby to obszar przewyższający niejedno udzielne księstwo niemieckie. Obszar ten wynosił w sumie wiele setek tysięcy dziesięcin, ale byłaby to zaledwie nieznaczna część włości i dzierżaw ich protoplasty Iwana (Wańki), księcia nowogródzkiego, wnuka Giedymina i dziedzica spuścizny Olgierdowej, która wchłonęła wszystkie udzielne księstwa białoruskie: sołomereckie, nieświeskie, borysowskie, iwańskie i inne. Wańkowicze wrośli głęboko w ziemię ojczystą. Przez wieki skojarzyli się z rodzinami litewskimi, mało było w nich domieszki krwi obcej, był to ród par excellence tutejszy, jak tutejszymi były rody z nimi spkrewnione – Woyniłłowicze, Tyszkiewicze, Radziwiłłowie, Oskierkowie, Rewieńscy, Wołodkowiczowie, Rdułtowscy, Reytanowie, Mierzejewscy, Romerowie, Horwattowie, Kieżgajłłowie, Zawiszowie, trudno z pamięci wyliczyć wszystkie rodziny związane krwią z Wańkowiczami”.

„Daleko w Ihumeńszczyźnie, na trakcie wiodącym z Borysowa na Berezynę, leżały Kalużyce Witolda Wańkowicza” – pisał Mieczysław Jałowiecki. Tam właśnie 10 stycznia 1892 r. urodził się brat Melchior Wańkowicz, późniejszy pisarz. Wychowywał się tam przez dwa lata po urodzeniu, a po śmierci matki trafił do babci w Nowotrzebach na Kowieńszczyźnie. Mając osiem lat powrócił do Kalużyc.

Przyjazd na stację w Borysowie, a następnie do rodowego majątku, na zawsze utkwił w jego pamięci, co zapisał w „Szczenięcych latach”: „Od pierwszej chwili, kiedym, wyszedłszy przed budynek stacji w Borysowie, ujrzał czwórkę w lejcowe gniadosze przysiadające na zadach, liberię haftowaną srebrnymi herbowymi strzałami, kiedy bryczka, skacząc po nie dokarczowanych drożynach leśnych, pomykała białoruskimi polami, polanami obramowanymi na horyzoncie w leśny gąszcz, od tej pierwszej chwili wziął duszę chłopięcą w swoje nieodparte władanie kraj brzóz, mgieł i wrzosowisk, kraj ojców moich. Hej! – długaż to była droga, opętanych czterdzieści wiorst po białych dudniących szlakach; kraj biedny, grunt sapowaty, kraj pachnący grzybem, zwierzyną, smolakiem i przedziwnymi zapachami łąk, w biciu derkaczy, w strzępach mgły, leżącej jak pierzyna na ziemi, wyrzucający pod kopyta koni długie i szare, pachnące chlewem i udojem, mrugające świetlikami okien ulice białoruskich wsi. Smakowicie chlupią pod kopytami bajora, na obróconych do góry dnem korytach wzdłuż drogi siedzą w zgrzebnych płótnach chłopi; świnie białoruskie, w prostej linii od dzika, chude, czarne, na wysokich nogach, śmigłe jak psy lub konie, uganiają po opłotkach budowanych niby głuche ściany z bierwion”.

Melchior Wańkowicz, pochodzący z kniaziowskiego rodu, wyjaśnił, że „polonizowanie się rodów litewsko-ruskich kazało ich członkom poniechać używania niepopularnego u kronikarzy tytułu” (kniaź – przyp. H. G.). Dorastając na Mińszczyźnie, nauczył się języka białoruskiego, który był w powszechnym użyciu, poznał mentalność chłopską oraz relacje między „pańskim” dworem a chłopskim otoczeniem.

Przedstawiał je chociażby w „Szczenięcych latach”: «„Pan”, w zasadzie, chodzić był winien zawsze w nimbie patriarchalnej łaskawości, niby „dobre słonko”, ale nie do pomyślenia była sytuacja, by nie mógł mieć racji, aby mógł znaleźć się w sytuacji śmiesznej, aby mógł zawdzięczać chłopu jakąkolwiek przysługę, aby mógł o coś prosić, za coś dziękować. „Pan”, kiedy jechał przez wieś, biegły z całej wsi dzieciaki otwierać wrota – za co z bryczki rzucało się im na ziemię łaskawie cukierki, wożone na ten cel w kieszeniach burek, albo miedziaki – o co powstawały bójki w pyle gościńca. „Pan”, który o dziesiątki wiorst od domu, przejeżdżając przez wieś, zgubił koło, złamał dyszel, na skutek czego potrzebował kogoś gdzieś posłać o kilka wiorst, wkraczał do pierwszej lepszej chaty i polecał zrobić to a to. Byłoby obrazą nie do pomyślenia, ale też i niespodzianką, aby chłop za przysługę zażądał czegokolwiek. Nawet spotykana w Królestwie formułka „co łaska” nie miała miejsca. Cały wygląd, wszystkie pokłony i uśmiechy Białorusa szły w kierunku zadokumentowania, że przepełniony jest radością, że dostatecznie nagrodzony jest samym szczęściem, płynącym z faktu usłużenia „panu”. I o ile tylko chłop był w sferze zasięgu gospodarczego dworu, metoda, zapewne urobiona wiekami, zalecała nie nagradzać go z miejsca, zapamiętać, gdzieś tam przy okazji dać jakieś drzewo z lasu, wypas itd. (…) Chłop lubił czuć silną rękę nad sobą, rozumiał się na tej „pańskości” i kochał się w niej. Instynktem przedziwnym umiał odróżnić „pana z panów” od miejskiego ciaracha, który wszak niczym na pozór nie różnił się od „pana” w ubraniu i zachowaniu. Do pojęcia pańskości nieodłącznie były przywiązane polskość i katolickość».

W świadomości chłopów dwór, podobnie jak kościół katolicki, utożsamiał się z polskością. Sami zaś najczęściej nie posiadali świadomości narodowej ani wyznaniowej, co Melchior Wańkowicz obrazowo przedstawił w „Szczenięcych latach”: „Chłop, zapytywany o wyznanie, drapał się w głowę i odpowiadał wstydliwie: – Nieczem chwalitsia. Mużickoj. Sąsiad Wiktor Ciundziewicki wysyłał swojego leśnika dla dokonania jakiejś operacji wola za granicę. – Ależ jakżeż ty będziesz tam z ludźmi mówił – zafrasował się – toż tam po niemiecku mówią. – A ciż tam, panoczku, mużikow nie ma!” – odpowiedział pełen dobrej myśli Białorus”.

Wspominając czasy sprzed I wojny światowej zwracał uwagę na brak świadomości narodowej wśród ludności chłopskiej: „Kobiety wprawdzie cieszyły się, że zbywają dzieciaków z głowy na parę godzin, że uczą się pańskiej mowy, że nabierają „adukaci”, ale jeszcze do jakichś ogólniejszych zagadnień, do rozbudzenia świadomości narodowej, do rozżarzenia jakiegoś poczucia buntu było sto mil”.

Melchior Wańkowicz często ubarwiał swe opowieści językiem białoruskim, co świadczyło o jego żywotności w środowisku, w którym się obracał, ale też i o szacunku do niego ze strony pisarza. Język (rosyjski, czy później polski) używany przez urzędników, np. w sądach, był często niezrozumiały dla chłopów. Melchior Wańkowicz zapisał zabawne sytuacje z tym związane: „Nie mogę sobie odmówić podania wypadku z doświadczeń sądowych brata. Szła sprawa o zgwałcenie. Zeznaje chłop w łapciach: – A sztoż, panoczku, idu ja hetak wiaczarkom, aż glażu, u kustiku żopa bliasnuła. – Huu… – ryczy w uciechy sala. – Niet, wy pożałusta, skażitie tolko: fakt wy widali ili niet – przerywa prezes, ratując powagę sądu. – Chwakta ja nie bacził, on uże był unutri”.

W międzywojennych reportażach Melchiora Wańkowicza z jego objazdów po Kresach Wschodnich w wielu miejscach eksponowany jest język białoruski. W jednym z nich, „U pana Pisaniego”, przytacza dialog dwóch chłopów w sądzie (z własnym tłumaczeniem na język polski):

– My z taboj iszli?              – Szliśmy razem?

– Iszli…                                 – Szliśmy…

– Każuch najszli?               – Kożuch znaleźliśmy?

– Najszli jeho.                     – Znaleźliśmy.

– Ja jeho tobie dał?            – Ja ci go dałem?

– Dał.                                    – Dałeś.

– Ty jeho wział?                 – Tyś go wziął?

– Wział.                                – Wziąłem.

– Gdzież jon?                      – Gdzież on?

– Chto?                                 – Kto?

– Każuch…                           – Kożuch.

– Jakij każuch?                   – Jaki kożuch?

– My z taboj iszli?              – Szliśmy razem?” Itd.

Pisał też, że ziemiaństwo kresowe lubiło język białoruski i chętnie w nim rozmawiało: „Oto teraz sypią się anegdoty i powiadania białoruskie. Pan Mecherzyński – talent nieprzeciętny – przebiera się za babę białoruską i solo odtańcowuje lawonichę. Potem zaczynają chórem śpiewać: Oj tam na gorie, oj tam na krutaj. Oj tam siadzieła para gołubok. Oj tam sidzieli – cełowalisia, Da swoimi kryliami obnimalisia. (…) Ta piosenka wydaje mi się z naleciałościami rosyjskimi. Ale za to melodia jest czysto białoruska. Koniec frazy łamie się, spada z tonacji, i ciągnie się aż do wyczerpania tchu. To takie zawodzenie zalatuje ze wszystkich stron z pól białoruskich”.

W reportażu „Na ziemi stołpeckiej” Melchior Wańkowicz opisał ślepca z lirą, śpiewającego nabożną pieśń, któremu akompaniowała mała dziewczynka: „Proszę, aby coś zaśpiewali. Ślepiec nakręca lirę, dziewczyna z lekka zachrypniętym dziecinnym głosem zaczyna: – Biedna ja sirota biez mamki została, Ja poszła po świetu, po świetu szukała…”.

Objeżdżając Kresy Wschodnie, często wracał do tematyki białoruskiej. Była ona dla niego immanentną częścią tych ziem. Dlatego irytowała go polityka władz polskich wobec Białorusinów.

W powieści „Ziele na kraterze” pisał: „Za daleko by zabiegła ta gawęda, podmalowana tylko z lekka kolorami z różnych kątów Polski, gdybym zaczął roztrząsać czy błędy, czy tragizm, czy dramatyczne niemożliwości, czy głupotę naszych rządów na Kresach. Ale nie było dobrze. I kiedy nauczyciele w Stołpcach z zadowoleniem produkowali przede mną dzieci białoruskie śpiewające: „Ej ty Wisło, modra rzeko…” – nudno mi się robiło i straszno. Kiedy wojewoda wileński mi mówił, że białoruski jest odmianą polskiego, kiedy starosta wołożyński, nawiany gdzieś z Kongresówki, karcił mnie, że po białorusku rozmawiam z ludnością, gniew ciężki mnie zdejmował, upokorzenie wobec pamięci przodków, którą schamiają. Widziałem w Nowogródzkiem wzburzoną gromadę przed domem sołtysa, który kazał wędrować do odległego o kilkadziesiąt kilometrów Nowogródka po poświadczenie podpisów na petycji o szkołę białoruską, tak jakby nie znał podpisujących osobiście. Widziałem w Klecku kooperatywę chłopską prześladowaną przez policję, która dzień w dzień obkładała mandatem karnym zarządzającego tą kooperatywą za niezachowywanie przepisów ruchu kołowego, kiedy jechał na rowerze… po Klecku, mandaty za brak czystości, zamykanie lokalu ze względów pożarowych, budowlanych, bezpieczeństwa. Widziałem w Mołodecznie księdza, który wyjednywał zwalnianie złodziejaszków od dochodzeń policyjnych w zamian za przejście na katolicyzm, poczciwego prałata w wileńskim powiecie, który za to samo dawał dwa cetnary zboża, ojców marianów w Drui, którym zamknięto klasztor i wysiedlono „za bolszewizm”, jezuitów w Albertynie paćkających bez powodzenia unicką misyjną robotę, przebierających się po komediancku w prawosławne liturgiczne szaty, naśladujących prawosławną liturgię przy wyśmiewaniu się ludności. Widziałem wielu chłopów więzionych, bitych po zakamarkach policyjnych za ruch białoruski. Siadywałem długie godziny nad Dzisienką z więźniem z Łukiszek, dwuhektarowym gospodarzem, dobrym poetą chłopskim, Michasiem Maszarą. Oczepiała duszę mgiełką liryka Maszary, galopowały warkliwie, gniewne akordy Tanka – w niewiadome, w pustkę. Bo nic nie znaczy wola, rozum, serce ludzkie, gdzie nie ma dobrego układu sił, bo na nic najlepsze pomyślenia federalizujących piłsudczyków, separatyzujących krajowców, tolerancyjnych liberałów, tam gdzie za ścianą skok w inne, tam gdzie po naszej stronie ściany biedno, i autorytetu nie wspiera ani kredyt, ani inwestycja, tylko policjant. Dlatego liberalni wojewodowie, zakładający szkoły białoruskie i nie umiejący zatrudnić produkowanej przez nie białoruskiej inteligencji, byli jeszcze gorszymi siewcami niezadowolenia niż ci, którzy uważali Białorusinów za odmianę Kaszubów. Bo nie rozumieli, że „akty miłości”, jak nasza Unia, „akty rozumu”, jak unia szkocko-angielska, nigdy w dziejach nie robią się ani miłością, ani rozumem, ani dobrą wolą, tylko tarciem sił. Na to między nami a Białorusinami była zbyt duża dysproporcja, aby strony paktowały z sobą jak równy z równym. A na to, aby się poczuli na swoim miejscu nad „Wisłą, modrą rzeką” – było ich zbyt wielu. W tym układzie sił ziemianin się wynaturzał w dziwaka, wśród chłopów żerował swoisty mistycyzm”.

Wspomnianemu Michasiowi Maszarze oraz innym Białorusinom – Pawłowi Moniczowi ze wsi Cerkiewne i Piotrowi Krzywcowi ze wsi Zajelniki – Melchior Wańkowicz poświęcił reportaż „Ich listy”. Osobiście znał Michasia Maszarę, którego odwiedził na jego gospodarstwie w powiecie dziśnieńskim. „Wydał szereg dużych poematów – wymieniamy się książkami: ja mu posyłam swoje, w które wydawcy wkładają cały kunszt – on w zamian śle mi ubogie tomiki, nie dające zysku, wydrapane pazurami. (…) Michaś Maszara, miękka, słowiańska duchowość, „sialansky paet” (poeta wioskowy), jak siebie chętnie nazywa, siedział w swoim czasie za sprawy białoruskie w więzieniu na Łukiszkach. (…) Dalej donosi o swoich biedach, chorobach i po prostu nędzy, którą sam w chacie jego skonstatowałem. Do tego w jesieni – pisze – wydałem nowy zbiorek wierszy pt. Spod strzech słomianych, który uległ konfiskacie, chociaż konfiskowane wiersze wszystkie były poprzednio drukowane w czasopismach. Więc będę w krótkim czasie miał nieprzyjemności sądowe”.

Za motto cyklu reportaży „Na ziemi stołpeckiej” wziął fragment wiersza białoruskiego poety Kazimira Swajaka:

„Bor, hdzie sini zdal widnieje,

Hdzie uzhorki jary, niwy,

Hdzie moj brat z biady marnieje,

Choć ćwiarozy, nie laniwy”.

Melchiora Wańkowicza dobrym słowem w „Kartkach z kalendarza” (Warszawa 1977) wspominał też białoruski poeta Maksim Tank. Podczas jego spotkania autorskiego w Związku Literatów Polskich w Warszawie 3 lipca 1939 r. obecny był też Melchior Wańkowicz, który podarował mu „Szczenięce lata” oraz zaprosił go do siebie na obiad. Maksim Tank występował częściowo po białorusku, co nie wszyscy rozumieli. Jak zapisał w dzienniku: „Nie wiem, czy słuchacze dobrze mnie rozumieli, bo w czasie przerwy ktoś zapytał: „A co znaczy „nie warta tużyć”? Kiedy mu wytłumaczyłem, Melchior Wańkowicz – który wyrósł na Białorusi (na Słucczyźnie) i doskonale zna nasz język, zażartował: „Kolega dobrze zrozumiał: „Nie warta tużyć” jako „nie warto tu żyć” (s. 302).

Zapewne Maksim Tank nie był jednak na obiedzie u Melchiora Wańkowicza, bo nie ma o tym śladu w jego dzienniku, ale 19 lipca 1939 r. zanotował: „Piszę do Melchiora Wańkowicza o jego książce „Szczenięce lata”. „…W tych dniach przeczytałem Pańskie, nadzwyczaj żywe i zajmujące wspomnienia o młodzieńczych latach i dalekiej przeszłości, o której tylko słyszałem od starych dziadów, co to jeszcze pamiętali i pańszczyznę, i poddaństwo. Zrozumiałe, że w ich opowiadaniach ta przeszłość rysowała się mniej barwnie jak u Pana, bo musieli na własnych plecach dźwigać ciężar potwornej eksploatacji. To właśnie oni, zgięci w niskim ukłonie, z czapkami w rękach, prosili o drzewo na „pięć krzyży”. Ponury cień legł i wciąż jeszcze leży na losie naszego narodu. Pańska z talentem napisana książka każe wiele zapomnieć, wiele przebaczyć, patrzeć na życie „z innego okna” – okna pańskiego pałacu, gdzie spędził Pan dzieciństwo – z którego łatwiej było zachwycać się urodą białoruskiej ziemi. Cudowna jest ta ziemia! I my też ją kochamy, chociaż Panu znacznie łatwiej było ją kochać…”. Ta szczera recenzja „Szczenięcych lat” zapewne dotarła do Melchiora Wańkowicza.

Pisarz miał szczególny wpływ na karierę literacką Sergiusza Piaseckiego i na jego uwolnienie z więzienia. W 1937 r. w „Wiadomościach Literackich” zamieścił o nim artykuł „Wielka Niedźwiedzica patrzy w okna więzienia”. To byłemu powstańcowi słuckiemu z oddziałów antybolszewickiego „Zielonego Dębu”, a następnie białoruskich oddziałów wojska polskiego, nie znającemu języka polskiego, mającemu ojca po tamtej stronie granicy – w Mińsku – Melchior Wańkowicz wydał, a najpierw poprawił, „Kochanka Wielkiej Niedźwiedzicy”, sprezentował wieczne pióro, wierząc w talent pisarski więźnia.

Po II wojnie światowej, zwłaszcza po powrocie do Polski, Melchior Wańkowicz nadal wykazywał wiele sympatii do ziemi białoruskiej i zamieszkujących ją ludzi. Po powstaniu w Białymstoku tygodnika białoruskiego „Niva”, przekazał redakcji kolekcję swych autorskich zdjęć z międzywojennych wypraw na Kresy.

We wspomnieniach „Wiry” (Białystok 1991, s. 114) w 1968 r. Jerzy Wołkowycki zapisał: «Яшчэ ў мінулым годзе задумалі мы правесці сярод польскіх пісьменнікаў (галоўным чынам, выхадцаў з Беларусі) анкету «Беларуская культура і я». Сакрат Яновіч сфармуляваў пытанні, разаслаў па адрасах. Ад навагодняга нумара пачалі з’яўляцца адказы. Далі іх (па чарзе друку): Ежы Путрамэнт, Яўген Кабатц, Ян Гушча, Эмілія Кунавіч, Багдан Жыранік і Аляксандр Рымкевіч. З’яўляліся ў «Ніве» як разынкі, – раз у месяц. Не спрыяў час. (…) У чорным спіску аказаліся і нашы анкетныя аўтары Віктар Варашыльскі і Мельхіёр Ваньковіч (прапанаваў цыкл фельетонаў на «беларускую» тэму)».

Redakcji „Nivy” udało się opublikować tylko jeden felieton Melchiora Wańkowicza «Моўныя непаразуменні» («Ніва», 17.03.1968 r.).

Sympatię do Białostocczyzny odnotował jeszcze przed II wojną światową w książce „Na tropach Smętka”: «Nie masz smutniejszej ziemi niż białostocka. Pola jej kwitną jak i nasze, rzeki jej błyszczą jak i nasze, drzewa jej szumią jak u nas, ale ludzie jej, ludzie mają na twarzach tragiczne, stężałe maski. Ani jej stacyjki kolejowe nie są biedniejsze niż nasze białoruskie, ani ten nasz lud białoruski nie jest bardziej wesoły, ani ziemia u nas nie bogatsza. A przecież smutek, który na tamtej stronie naszej ziemi czepia się rannymi mgłami brzóz, jest smutkiem wielkiej przestrzeni, niezgłębionego dna boru, wielkich szlaków powietrznych, którymi przewiewa wiatr eurazyjski, przesiek leśnych, głęboko, nie wiadomo dokąd, idących, na których z nagła wyskakują kurhany. A ziemia białostocka, zamknięta jest w siąpie małomiasteczkowości, w którym zda się, czujesz butwiejące białostockie sukno. (…) Biedna ziemia, w pobliżu centrów położona, odeszła i nie doszła, zamurowana, ślepa…

Melchior Wańkowicz żywo interesował się także tym, co działo się w Białoruskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej, co zanotował Adam Maldzis z Mińska, goszczący w 1970 r. w warszawskim mieszkaniu pisarza. W zapiskach z 27 października (Таямніцы старажытных сховішчаў, Мінск 1974, s. 76) można przeczytać: „А што, калі зайсці да Мельхіёра Ваньковіча? Тым больш, што наш мастацтвазнаўца Л. Дробаў прасіў перадаць яму сваю кніжку Беларускія мастакі ХІХ стагоддзя. Цікава, як колішні «зубр» будзе рэагаваць на «беларускасць» свайго прашчура – вядомага мінскага мастака Валянціна Ваньковіча… – Лічу гэта ўпаўне нармальным – сказаў Ваньковіч. Го. Наш род напэўна вядзе пачатак ад нейкага беларускага Ванькі. Не даючы перадыху, гаспадар літаральна засыпаў мяне пытаннямі. Як жыве Танк, з якім ён не раз сустракаўся ў Вільні? Што піша Машара, чые вершы ў 30-х гадах ён перакладаў на польскую мову? Ці ўстаноўлена ўрэшце, хто аўтар Панскага ігрышча? Ці стаіць у Сляпянцы колішні двор В. Ваньковіча. Колькі ў Мінску цяпер тэатраў і выдавецтваў і што яны ставяць і выдаюць…».

Po latach – w 2010 r. – Adam Maldzis na polsko-białoruskiej konferencji w Mińsku o znakomitych mińszczanach, mówił o Melchiorze Wańkowiczu ze smutkiem: „На жаль, імя і прозвішча выдатнага польскага празаіка, нашага суайчынніка Мельхіёра Ваньковіча мала што гаворыць сённяшняму беларускаму чытачу. Не перакладзены на нашу мову яго кнігі – нават тыя, якія напісаны на беларускім матэрыяле. Не ўвекавечана яго памяць ні ў Бярэзінскім раёне, дзе ён нарадзіўся, ні ў самым Мінску, дзе ён жыў. А між тым у даваеннай Польшчы і, асабліва, у Заходняй Беларусі мала хто мог паспаборнічаць з ім па сваёй папулярнасці».

Mikołaj Chmialnicki z Białoruskiego Uniwersytetu Państwowego w Mińsku na Białorusi w 2015 r. w lubelskich „Studiach Białorutenistycznych” (nr 9) zamieścił artykuł o realiach białoruskich w reportażach Melchiora Wańkowicza. Pisał w nim: «Літаратурнае і грамадскае прызнанне М. Ваньковіча, яго сувязі з Беларуссю не сталі падставай для таго, каб артыкулы пра гэтага творцу і грамадскага дзеяча з’явіліся ў ранейшых і сучасных даведачных выданнях Беларусі (выключэнне – невялікія публікацыі інфармацыйна-біяграфічнага характару, змешчаныя ў Энцыклапедыі літаратуры і мастацтва (1985) і ў трэцім томе Беларускай энцыклапедыі (1996). Падзеяй культурнага жыцця Беларусі стаў выхад гркнтоўнай і багата ілюстраванай кнігі з серыі «Славутыя роды» на рускай мове пад назваю Ваньковичи, у якой сярод іншых матэрыялаў змешчаны невялікі публіцыстычны артыкул пра М. Ваньковіча і пераклад другой часткі аповесці Шчанюковы гады».

W 2002 r., w 110. rocznicę urodzin Melchiora Wańkowicza, Włodzimierz Stochel pisał o jego związkach z Białorusią w olsztyńskich „Actach Polono-Ruthenica” (t. VII).

12 maja 2016 r. w Muzeum-Domu Wańkowiczów w Mińsku otwarto wystawę „Nieznany Wańkowicz”, poświęconą temu pisarzowi i dziennikarzowi. Dyrektor Muzeum-Domu Wańkowiczów Siarhiej Wieczar powiedział Polskiemu Radiu, że „Melchior Wańkowicz dotychczas na Białorusi był mało znany. Wystawa pomoże przybliżyć jego postać, tym bardziej że urodził się w Kalużycach pod Mińskiem. Białorusini powinni znać takich ludzi jak Melchior Wańkowicz i ich szanować”. W trakcie wernisażu przedstawiciele białoruskiej inteligencji mówili o potrzebie przetłumaczenia na język białoruski książek Melchiora Wańkowicza. Sprawą zainteresowali się polscy dyplomaci.

W tym kontekście warto wspomnieć o filmie dokumentalnym „Mój pradziad Melchior Wańkowicz” z 1998 r. w reżyserii Piotra Morawskiego według scenariusza Piotra Morawskiego i Tomasza Rostworowskiego. W filmie tym prawnuk Melchiora Wańkowicza, 24-letni Dawid Walendowski, snuje opowieść i jednocześnie słucha opowieści o swoim pradziadku, losach rodziny Wańkowicza. Z dworu w Kalużycach pozostały tylko fragmenty fundamentów, prawie niewidoczne spod wybujałej trawy. Na pobliskim polu rolnicy wyorują czasem z ziemi kawałki ozdobnych kafli, skorupy, kawałki gipsowych sztukaterii. W Archiwum Historycznym w Mińsku zachowały się stare księgi metrykalne i barwne tablice genealogiczne rodu Wańkowiczów, które mieli możliwość obejrzeć Jur Wańkowicz (bratanek) oraz Dawid Walendowski, prawnuk wielkiego pisarza, który po uzyskaniu dyplomu opuścił Stany Zjednoczone i przyleciał do Warszawy, gdzie mieszka i pracuje w przedstawicielstwie holenderskiego banku. Chce poznać znany dotąd tylko z opowieści kraj przodków, ruszyć tropami sławnego pradziadka. By dotrzeć do krainy „szczenięcych lat” Melchiora Wańkowicza musi, wraz z przewodnikiem, Jurem, odwiedzić Białoruś. Na jej terytorium znajdują się obecnie Kalużyce, w których od dawna nie ma pięknego dworu, pełnego książek, obrazów, dzieł sztuki i starej porcelany. Na zapuszczonym, porośniętym lasem cmentarzysku pozostały szczątki nagrobnych pomników. Tylko najstarsi mieszkańcy wsi pamiętają jeszcze rodzinę Wańkowiczów. Obok reporterskich relacji z podróży prawnuka pisarza oraz wspomnień bratanka, wnuczek i sekretarki Wańkowicza, Aleksandry Ziółkowskiej, w filmie wykorzystano też materiały archiwalne TVP, zdjęcia i fragmenty dzieł: „Szczenięce lata”, „Ziele na kraterze”, „Tędy i owędy”, „Monte Cassino”, „Przez cztery klimaty” oraz „Nowe pędy”.

Jakże dramatycznie brzmią słowa Wańkowicza zapisane w „Szczenięcych latach”: „O Boże! O Wielki Boże! Nie ma Kalużyc! Ostatni raz widziałem je po pogromie bolszewickim, gdy przyszli ułani z korpusu Dowbora. Ziały wyrwane futryny okien. Kominki rozwalone siekierami; szukali skarbów. Porozłupywane kasetony w suficie: wyrąbywali mosiężne śrubki. (…) Park zasypany kartami porwanych książek biblioteki. Co za praca – tak pracowicie porozrywać trzy tysiące tomów; szukali – skarbów”. Kalużyce wracały do Melchiora Wańkowicza w snach i w twórczości. Jakże przejmujące są jego pytania: „A wy sami, w cieniu pańskim żyjący – jak żyjecie? Czy wyszliście na równą drogę wolnego obywatelstwa, czy zmuszeni jesteście dalej do służby twardej – tym twardszej, że nie macie na pocieszenie żadnego kultu, który w waszych prostych sercach zaszczepiły wieki?”.


Helena Głogowska

„Historyograf białoruski Muśnicki pisze…”

Tакую фразу часта сустракаецца ў гісторыі захаваньня езуіцкага ордэна ў беларускай правінцыі пасьля 1773 г. Дарэчы, дзякуючы працы Нікадэма Мусьніцкага „Historia Societatis Iesu Rossiacae, conservatae in Alba Russia et propagatae”, гісторыкі змаглі даведацца пра фэномэн езуітаў на Белай Русі пасьля І падзелу Рэчы Паспалітай. Папа рымскі Клемэнс ХІV у ліпені 1773 г. абвясьціў касацыйнае breve „Dominus ac Redemptor Noster”, на аснове якога пераставаў дзейнічаць ордэн езуітаў. Маёмасьць і школы езуітаў пераймалі адпаведныя дзяржавы. Апрача прылучаных да Расеі земляў Рэчы Паспалітай. Там царыца Кацярына ІІ не абвясьціла ў дзяржаўным парадку пастановы папы пра скасаваньне ордэну. Захавала яго дзеля адукацыйных мэтаў. Ва ўладаньні езуітаў ў беларускай правінцыі знаходзілася сетка школ на высокім узроўні. У Расеі асьвета толькі пачыналася. Езуіты патрэбныя былі са сваім асьветніцкім вопытам. Полацк з езуіцкім калегіюмам на той час стаў цэнтрам асьветніцтва не толькі на беларускіх землях. Вільня з акадэміяй аставалася да 1795 г. у межах Рэчы Паспалітай.

Пачаткова, у лістападзе 1773 г. полацкія езуіты: рэктар Станіслаў Чарневіч, віцэ-правінцыянал астраном Габрыель Лянкевіч і слаўны прапаведнік Язеп Кантэнбрынг паехалі ў Пецярбург з просьбай развязваць іхні ордэн. Кацярына ІІ, уражаная красамоўствам Язэпа Кантэнбрынга, не пагадзілася на скасаваньне ордэну ў Расеі. Наадварот – абяцала ім сваю дапамогу. Большасьць айцоў езуітаў пагадзілася з такім падыходам царыцы. Калегіюм далей мог існаваць. У 1779 г. быў адкрыты навіцыят у Полацку, дзеля новых паступленьняў у ордэн. У 1780 г. Кацярына ІІ завітала ў Полацк. Гасьціла ў езуітаў і захаплялася ўзроўнем навукі ў іхніх школах. Вітаў яе Станіслаў Чарневіч прыгожай італьянскай прамовай. Ксёндз Канстанцін Бэніслаўскі  з гэтай нагоды выдаў паэму „Pienia całodzienne i całonocne na przybycie do krajów swych Biało-Rossyjskich Najjaśniejszej Katarzyny II, Cesarzowej, Stworzycielki, Prawodawczyni i Matki Całej Rossyi, od poddaństwa prowincyi Dźwińskiej, przez X. Konstantego Benisławskiego, jednego z najpoddanniejszych poddanych, wierszem Królewskim złożone”.

Нікадэму Мусьніцкаму выпала якраз быць сьведкам і ўдзельнікам усіх гэтых перамен сярод езуітаў. Нарадзіўшыся 16 лютага 1765 г. у павеце Упіцкім (дакладнае месца не ўказваецца), адукацыю пачаў у полацкім канвікце. Праўдападобна дзякуючы сямейным сувязям з рэктарам Станіславам Чарневічам, які паходзіў са Шлянова каля Коўна. Дарэчы, большасьць дзяцей і моладзі шляхецкага пахoджаньня, незалежна ад веравызнаньня, вучылася тады ў езуіцкіх школах. Таму сярод вучняў былі таксама вуніяты і праваслаўныя.

Нікадэм Мусьніцкі пасьля клясы рыторыкі (апошняй паводле праграмы ў калегіюме) паступіў у толькі што адкрыты навіцыят. Навучаньне ў калегіюме пачыналася з інфімы – асноў лацінскай граматыкі са скланяньнем назоўнікаў і дзеясловаў. У ІІ і ІІІ клясе сынтаксы навучалася лацінскай граматыкі ў больш пашыраным аспэкце. Асновай навучаньня быў падручнік Эмануэля Альвара. У IV клясе паэтыкі (гуманёры) засвойвалiся тэксты м. інш. Гарацыя, Віргілія, Марцыяліса, Цыцэрона як узор паэзіі і прамоваў. У той жа клясе пачыналася навучаньне грэцкай мовы. У V клясе рыторыкі моладзь вучылася прыгожа прамаўляць і пісаць. Апрача лацінскай мовы ў праграме былі таксама асновы арытмэтыкі, геаграфіі, гісторыі, архітэктуры, музыкі і маляваньня, этыкі і катэхізму. Прайшоўшы такі цыкл праграмы ў Полацкім калегіюме Нікадэм Мусьніцкі паступіў у 1781 г. у навіцыят. У  1782 – 83 гг. вучыўся у пэдагагічнай сэмінарыі  ў Оршы і студыяваў філязофію ў Полацку. У 1786 г. пачаў працу настаўніка у клясе рыторыкі ў Мсьціславе. У 1788 г. вярнуўся ў Полацк, каб студыяваць тэалёгію. У 1791 г. быў высьвянчаны на ксяндза. На той час беларуская правінцыя стала папаўняцца знатнымі постацямі, якія пачалі прыбываць у Полацк з Італіі, Нямеччыны, Францыі. На аснове дамовы з царыцай Кацярынай у адзіную захаваную езуіцкую правінцыю пасьля 1780 г. прыехалі вядомыя вучоныя: Габрыель Грубэр, Калюмбан Пфэіфэр, Матэўш Тгін, Алёйзы Руснаті. Наогул сярод езуітаў у беларускай правінцыі амаль палавіна была з замежжа. Дзякуючы іх прысутнасьці ўзрос узровень навучаньня, асабліва замежных моў – нямецкай, французскай, італьянскай, а таксама тэалягічных і тэхнічных навукаў. Полацк стаў сапраўдным цэнтрам навукі і асьветніцва ў Беларусі. Дзякуючы кантактам са знатнымі вучонымі Нікадэм Мусьніцкі дасканала авалодаў французскаю, нямецкаю і італьянскаю мовамі. У 1790 г. напісаў гераічную паэму „Пултава”, пра перамогу цара Пятра І над швэдамі пад Палтавай, якую падарыў пратэктару езуітаў Грыгорыю Пацёмкіну – фаварыту Кацярыны ІІ. Толькі у 1803 г. паэма была надрукаваная ў Полацкай друкарні, а праз 14 гадоў вакол паэмы разгарэлася вострая дыскусія паміж віленскім і полацкім інтэлектуальнымі асяродкамі.

Нікадэм Мусьніцкі, як і большасьць амбітных творцаў таго часу за гонар лічыў напісаць гераічную паэму на ўзор славутай „Гэнрыяды” Вальтэра. Мода ў эпоху асьветніцтва была вынікам вяртаньня да класічных твораў Гомэра і Вэргілія. Таму ў паэтычнай форме перадавалася падзеі бліжэйшыя да актуальнай рэчаіснасьці з выкарыстаньнем элэмэнтаў антычнай міталёгіі:

 

Północną śpiewam wojnę i rycerza sprawy,
Co ruskiej dał początek na polach Pułtawy
Potędze. Wielkie k’temu czynił mu przeszkody
Król ponad botniockimі panujący wody,
Młodzian, po Jedenastym co nastał Karolu,
Młodzian, kochanie Marsa, jego piorun w polu.
Ale zawsze Minerwy mądrej baczne męstwo
Nad popędliwym Marsem odnosi zwycięstwo.
Ta mocarka Piotrowi pomagała pilnie,
Co jej sztuki w swym kraju krzewił tak usilnie;
Za tej wreszcie pomocą padła owa tama,
Co ruskiej wzrost wielkości hamowała sama.
Muzo! Jeżeli sprzyjał syn ci Aleksego,
Sprzyjaj poecie, kraju mieszkańcowi tego,
Co był placem połowy dzieł, które on pieje,
Takiego śpiewać męża śmiejącemu dzieje.
Ósmy rok śmierciorodnej wojny słońce niosło,
A ciepły lipiec trawą okrył łąki rosłą,
Gdy w polach białoruskich wojska swe waleczne
Zostawiwszy Piotr szańcy mocnymi bezpieczne,
Które na brzegach rzeki Wybicza wystawił…

 

Як бачна, Нікадэм Мусьніцкі пісаў паэму на польскай мове, якая на той час таксама навучалася ў езуіцкіх школах. Большасьць беларускай шляхты ў канцы ХVІІІ ст. пагаджалася на польскамоўную навуку сваіх сыноў і наогул лічыла, што Беларусь гэта польская правінцыя. Таму польскамоўнай была і ранейшая творчасьць езуіцкіх драматургаў Францішка Багамольца і Францішка Дыянізага Князьніна. Характэрнай рысай творчасьці таго часу была мова лацінская або польская. У канцы ХVІІІ ст. навуковыя ці маральныя трактаты пісалася звычайна на латыні, а вершы і паэмы – па- польску. Польскамоўнасьць (ды польскасьць наогул) на прылучаных да Расеі беларускіх землях падтрымлівалася і Кацярынай ІІ і яе сынам Паўлам. І так творчасьць найбольш здольнага ў беларускай правінцыі паэта Нікадэма Мусьніцкага была польскамоўнай. На польскай мове пісаў ён оды на прыезд у Полацк цароў і царскіх чыноўнікаў. У песьні ў гонар цара Аляксандра І пісаў:

 

Na przejazd Alexandra I przez Ruś Białą
Kray tu niegdyś ten, gdzie się Dniepr i Dźwina toczy,
Grozne Piotra zbroynego oglądały oczy:
Ten i która zwiedzała dwakroć Katarzyna,
Ta i Pawła niedawno widziała kraina:
Ciebie wreszcie ta ziemia, Aleksandrze, baczy,
Twa też stopa po oney dzisiaj deptać raczy.
Cóż Klio o tych gościach w księdze swey zakryśli?
Co rzekną o nich dzieje? To wedle mey myśli:
Lękał się kray ten Piotra, wtórey się dziwował
Katarzynie, czcił Pawła, Ciebie umiłował.

 

Нікадэм Мусьніцкі пасьля тэалёгіі праз год (1793) выкладаў рыторыку ў Полацкім калегіюме. Тады таксама вёў хроніку Полацкіх езуітаў „Litterae annue”. Праз два гады быў дырэктарам канвікту ў Оршы, а ў 1795 г. вярнуўся ў Полацк як прапаведнік. У  1796 – 1800 гг. быў у Віцебску. Праз два першыя гады знаходзіўся на пасадзе рэгенса (кіраўніка) канвікту і настаўніка французскай мовы, а ў 1797 – 1800 гг. выкладаў там філязофію. 15 жніўня 1798 г. у касьцёле Сьв. Крыжа ў Дынабургу злажыў прафэсыю 4 шлюбаў (убоства, чысьціні, паслухмянасьці і паслухмянасьці Айцу сьв. у справах місыі), што набілітавала яго ў асяродзьдзі езуітаў. Не кожны змог дабіцца прафэсыі, да яе маглі прыступіць толькі выбітныя духова і інтэлектуальна езуіты. У 1800 г. Нікадэм Мусьніцкі вярнуўся ў Полацк як прафэсар тэалёгіі, кананічнага права і гісторыі. Тады і заняўся гісторыяй беларускіх езуітаў. Адначасова працаваў над падручнікам па дагматычнай тэалёгіі, патрэбным для ксяндзоў у іх душпастырскай дзейнасьці.

Аднак асобнае месца ў жыцьці Нікадэма Мусьніцкага займала   літаратурная творчасьць, якой прысьвячаў кожную вольную хвіліну: „Poezję tak polubił, że jej cały czas wolny i całe noce poświęcał”. Пры тым быў любімым настаўнікам: „uczył z wielką zaletą dowcipu, roztropności i pracy”. Для школьнага тэатру пісаў п’есы і вершы, а таксама музыку да іх.

Калі Нікадэм Мусьніцкі атрымаў пасаду прафэсара ў Полацкім калегіюме, той быў ужо разбудаваны, меў свой музэй, фізычную і хімічную лабараторыю, слаўныя на ўсю краіну. Заслуга ў павышэньні ўзроўню заўдзячалася перадусім прафэсару Габрыелю Грубэру, які быў у вельмі блізкіх адносінах з царам Паўлам ІІ. Полацкі навуковы цэнтр стаў канкурэнтным для Віленскай Акадэміі. Утварэньне ў 1803 г. па загаду цара Аляксандра І там Віленскага Унівэрсытету і Віленскай навучальнай акругі, якой меў і падначаліцца Полацк з сыстэмай школаў у беларускай правінцыі, прывёў да вострага канфлікту паміж Вільняй і Полацкам, як яго тады называлася, паміж „лібэраламі” і „абскурантамі”. Усё гэта зза таго, што мясцовая шляхта пасьля прылучэньня Вільні да Расеі далей пасылала сваіх сыноў у езуіцкія школы, якія не хацелі падпарадкавацца Вільні. У Полацку з 1787 г. дзейнічала свая друкарня, якая друкавала падручнікі. Там таксама і надрукаваныя былі творы Нікадэма Мусьніцкага: камэдыі „Дзівак” („Dziwak”) – 1800, „Падазронасьць” („Podejrzliwość”) – 1802, успомненая „Пултава” („Pułtawa”) – 1803, „Тэатральныя забаўкі” („Zabawki teatralne”) у двух тамах – 1803 і зборнік  „Драбнейшыя паэтычны забаўкі” („Drobnieysze zabawki poetyckie”) – 1804.

Драматычныя творы пісаліся з думкай пра школьны езуіцкі тэатр, вельмі модны ў ХVІІІ ст., які стаў асновай развіцьця тэатру наогул. Большасьць п’ес напісаных Нікадэмам Мусьніцкім характэрныя для школьнага тэатру і маюць павучальны, дыдактычны характар. Таксама большасьць з іх гэта камэдыі. У двух выдадзеных тамах „Тэатральных забавак” зьмешчаныя наступныя п’есы: „Флявіюш Клемэнс мучанік” („Flawiusz Klemens męczennik”), „Прыяцель усіх і нічый” (Przyjaciel wszystkich i niczyj”),, „Гэлі” (Heli”), „Марнатраўства” („Marnotrawstwo”), „Пагарда навук” („Pogarda nauk”), „Смьерць Цыцэрона” (Śmierć Cycerona”), „Бязверак у няшчасьці” (Bezwiarek w nieszczęściu”), „Пётр над Прутам” („Piotr nad Prutem”), „Багаты Дыягэнас” („Bogaty Diogenes”), „Фізычны музэй” („Muzeum fizyczne”). Як піша іх дасьледчыца Ірэна Кадульская: „Мусьніцкі канцэнтруецца перад усім на заганах тэатральнай публікі – моладзі і яе апекуноў. Маладыя героі яго камэдыяў характарызуюцца павярхоўнымі зацікаўленьнямі, неадказнасьцю („Прыяцель усіх і нічый”), марнатраўствам, непаслухмянасьцю, лянотай („Марнатраўства”), інтарасоўным спосабам жыцьця („Падазронасьць”). Заганы пакаленьня бацькоў  такія як непрыйманьне шчырых поглядаў, замілаваньне да лісьлівасьці, несправядлівасьць у меркаваньнях („Багаты Дыягенас”, „Фізычны музэй”, „Дзівак”), недахоп крытычнага падыходу ў выбары сьветапогляду і выхоўваньне дрэнным прыкладам („Бязверак у няшчасьці”), скупасьць і невуцтва („Дзівак”, „Фізычны музэй”). Зараз п’есы, як і ўся творчасьць Нікадэма Мусьніцкага з’яўляюцца рарытэтамі. „Тэатральныя забаўкі” захоўваюцца здаецца толькі ў архіве езуітаў у Кракаве. А ці ёсьць яны дзесьці ў Беларусі?

Больш даступныя яго паэма „Пултава” і „Драбнейшыя паэтычныя забаўкі”. Я знайшла іх у Гданьскай бібліятэцы Польскай Акадэміі Навук. У Кракаўскім езуіцкім архіве захоўваюцца таксама непублікаваныя творы Нікадэма Мусьніцкага.

Найбольш славы аўтару прынясла паэма „Пултава”. Нажаль пасьмертна і аўтар не мог уключыцца ў дыскусію. А распачаў яе ў 1817 г. на старонках „Дзеньніка Віленьскага” Ян Гвальбэрт Стычыньскі, адмаўляючы паэме названьня эпапэі і паказваючы яе аўтара і ўвесь Полацкі асяродак як далёкіх ад сучаснай эўрапейскай думкі. У абароне „Пултавы” адгукнуўся Вінцэнт Бучынскі, выхаванак Полацкага калегіюма, які даказваў адваротнае, што „Пултава” месьціцца сярод уласьцівых часу паэмаў і што самае важнае – аўтар умела спалучыў рэчаіснасьць з антычнымі элемэнтамі ў паэтычнай форме, што месьцілася ў каноне класіцыстычнага твора, якім была гераічная паэма. „Полацкі месячнік” („Miesięcznik Połocki” 1818-1820), які быў вынікам закідаў супраць Полацкай Акадэміі, даказваў іх несапраўднасьць. У першым яго нумары  Дэзыдэры Рыхардот, аўтар падручнікаў па старажытнай гісторыі, родам з Францыі, які ў 1791 г. прыехаў у Полацк, змясьціў абшырны артыкул пра жыцьцё і творчасьць Нікадэма Мусьніцкага. Характарызуе яго як пэдагога і літаратара, як вельмі працавітага чалавека, да якога за парадай звярталіся літаратары-пачаткоўцы і вучні:

 

Trudno wyrazić, iak to był człowiek pracowity; trudno poiąć, iako mu na wszystkie zabawy czas mógł wystarczyć: tak ważnemi bowiem obowiązkami zawsze będąc zaiętym, oprócz ięzyków francuzkiego, włoskiego i niemieckiego, które dobrze posiadał, greckiego też w doyrzałym iuż wieku się nauczył i zwykł mawiać, że go czytanie greckich pisarzów w wielu tyczących się literatury rzeczach na lepszą drogę naprowadziło. (…) Był człowiek w pożyciu bardzo miły i wszystkim przystępny, lubo się na pozor nieco ponurym bydź zdawał, każdy doń w literackich wątpliwościach z ufnością się uciekał. On też wszystkim iuż piękności w pisarzach wzorowych ukazując iuż prawidłami i poprawą za przewodnika w sztuce pisania służąc, z taką ochotą zadość czynił, iakoby nic więcej do czynienia nie miał; skąd też wszyscy go spółbracia, nito oyca szacowali i miłowali, a czasów rozerwaniu myśli przeznaczonych tłumem się doń kupić zwykli; za naymilszą sobie rozrywkę maiąc, uczonych iego rozmów słuchać. Kochał się szczególnie w rymotwórstwie, a lubo ciągle tak bardzo bywał zaiętym; niespracowana iednak gorliwość iego umiało znaleśdź godziny, które w bezsennych nocach swey ulubioney sztuce stale poświęcał”.

Найбольш лёгкімі ў творчасьці Нікадэма Мусьніцкага былі эпіграмы і байкі – формы вельмі папулярныя для таго часу. Іх рэфлексыйны характар адначасова мае павучальны тон:

Małoś czytał, a już się śmiesz za pióro chwytać:
Chcesz umieć pierwiey pisać, aniżeli czytać.
(„Do niedoyrzałego Autora”)

 

Słowik swym żałośnym głosem
Nad swoim skarżył się losem.
Co ów biały wróbek prawił,
Co się przez morze przeprawił,
Co kanarek ma nademnie?
Czy on tak śpiewa przyjemnie?
Bynajmniej uczyć go trzeba,
I wiele zje w szkole chleba.
Ja wiejskich rozkosz zagonów,
Wszystkich siedmiu śpiewak tonów,
Bez ludzkich nauk, pomocy,
Trawię na śpiewaniu nocy,
Jednak śpiewam dla wieśniaków,
Pokornych mieszkańców krzaków,
On bawi uszy pieszczone,
Dla niego klatki złocone
Dla niego słodycz co z trzciny
Dalekie cisną Murzyny.
Na takie skargi słowika
Prawda swe usta odmyka,
Prawda prostocie życzliwa,
Co chętnie w wioskach przebywa,
Wszystkie, twe rzecze, zalety,
Dla tego mniej ważą, że ty
Nie Włoch, nie Francuz, nie Niemiec
A kanarek, cudzoziemiec. („Cudzoziemcy”)

 

Przeciwne leczy skutki przeciwna przyczyna:
Zrobiłeś zimne wiersze, nieś je do komina.
(„Lekarstwo na zimne wiersze”)

 

W tym się grobie Wielmożny Pan Ospalski mieści:
Żył dwanaście nie z pełna lat, a spał trzydzieści.
(„Nagrobek Ospalskiemu”).

 

Дэзыдэры Рыхардот асобную ўвагу звяртаў на песьні Нікадэма Мясьніцкага: „W pieśniach iego poważnych wysoki duch rymotwórstwa powszechnie się wydaie”. У поўных лірызму песьнях аўтар апявае прыгажосьць прыроды, прамінаньне часу, унівэрсальныя вартасьці, напр. сяброўства, праўду. Вось іх прыклады:

 

Pożegnanie wioski

Zostań kochana ma wiosko!
Z jaką gorzką cię rzucam troską!
Jak długo śnić mi się wszędzie
Twóy obraz będzie!

Wszystkie cztery szczęścia treści
W sobie twoje łono mieści:
Zdrowie, spokoyność i cnotę,
Szczerą prostotę.

Cóż gdy te przyłączę stawy,
Te pola, te pstre murawy,
Tę lipę szumiącą pszczoły,
Ten las wesoły?

Te piękne góry zdaleka,
To zrzódło, co szumem ścieka?
Zostań, ja ztąd  się odprawię
Lecz myśl zostawię.

 

O mieysca odmianie

Jak na wzór tego czas bieży strumienie!
Jak prędko wszystkie rzeczy odmienia!
Pomniy tę niewielką lipę, me oko,
Co się tak teraz rozkwitła szeroko.

Ten strumień po inszey tu drodze mruczał,
Ten las tu rośleyszy wiatrami huczał;
Ta topol ozdobą tey wioski była,
Która teraz smutnie skrzypi pochyła.

Więc gdzieżeś dopiero, ty starcze miły,
Z którym tak słodkie chwile tu były?
Ach tylko twą widzę mogiłe zdala,
Na którey sam się już grób twóy rozwala.

Do czasu

Czasie skrzydlaty! Czasie niewstrzymany!
Odetchnij trochę w moment pożądany
Ma spocznienie przyrodzenie
Wszelakie konieczne;
Wiatr ustaje, schną ruczaje,
Ty sam lecisz wiecznie.

 

Do przyjaciela

Przybądź, Przyjacielu, do mnie.
Dobrey użyjemy skromnie
Myśl. Czasem spocząć trzeba.
Spoczywają ziemia, nieba.
Ziemia w zimie odpoczywa,
Słońce, gdy świat noc okrywa.
Tym bardziey rzecz trudna,
aby człek żył bez spoczynku słaby.
Dobre znaydziesz towarzysze.
Żaden z nich nas nie opisze.
Z nami wszyscy śmiać się będą,
Nie z nas, gdy z nami usiędą,
Nie będzie oka, co z cichem
Szyderskim strzyże uśmiechem;
Ani też owego, które
Zawsze tylko patrzy w górę.
Słowem otwarta drużyna,
I szczera. Zatym też wina
Nie będzie potrzeba wiele,
By prawda mówiła śmiele.
Dziwaków też tam nie będzie
Co widzą przymówki wszędzie;
Nie będzie wiele ukłonów,
Ani zbyt wysokich tonów
Nie znaydziesz jednak prostaków,
Choć też nie znajdziesz dworaków;
Zrozumie tam kompan wszelki
Kto był Alexander Wielki,
Kto Pompejus, kto Horacy,
Kto to Goci, Krzyżacy;
Ani tylko będzie trzeba
Mówić o pogodzie nieba.
Takich choć nie wielkie mnóstwo
Znaydziesz; wreszcie ochędóstwo,
Czyste szkło, czystą farfurę
Okrom tego jeśli które
Niedostatki będą, raczysz
Wybaczyć. Dobrze to baczym,
Że i woda w usta płynie
Słodko w dobranej drużynie;
A przeciwnie gdzie przymówki,
Gdzie kopią pod tobą rówki,
Tam się i Węgrzyn odrzygnie,
Tam i punsz i humor stygnie.
Muzyki się nie spodzieway,
Sam sobie z nami zaspieway.
Co na piesniach to nie schodzi;
Gad się tu ten w domu rodzi!

 

Пасьля 1800 г. галоўным заняткам Нікадэма Мусьніцкага была праца прафэсара. Паводле справаздачы міністра асьветы Васіля Сэвэргіна з візытацыі полацкіх школ у 1803 г. вынікала, што у ніжэйшых клясах навучаньне адбывалася выключна на польскай мове, у старэйшых – на лацінскай і польскай. Залы былі ясныя, вялікія, высокія і чыстыя. Вялізная бібліятэка. Настаўнікі захоўвалі скромнасьць і годнасьць у паводзінах. Паводле справаздачы Нікадэм Мусьніцкі разам з італьянцам Алёйзым Руснаті вучылі у 7 клясе калегіюма, якая называлася Тэалёгія. Тады у Полацку былі таксама іншыя прафэсары тэалёгіі і філязофіі: Юзаф Ангёліні, Ксавэр Новагк, Вінцэнт Тыванкевіч, Раймунд Бжазоўскі, Алёйзы Ляндэс, Антон Пуэль. Рэторыкі навучалі Юзаф Маралёўскі (паэт), Юзаф Сурын, Станіслаў Пятровіч, архітэктуры – Юзаф Палоньскі, французскай мовы – Маўрыцы Палоньскі, фізыкі і натуральнай гісторыі – Францішак Ріцца. Такое дастойнае кола знакамітых прафэсараў акружала на той час Нікадэма Мусьніцкага  Заданьнем прафэсара і паэта было спісаньне гісторыі езуітаў у беларускай правінцыі пасьля касаты ордэна. Гэта найцікавейшы перыяд у гісторыі езуітаў на Беларусі. На больш за 300 айцоў палавіна была з замежжа. Многія памерлі ў Полацку у канцы ХVIII і на пачатку ХІХ ст.  Нікадэм Мусьніцкі не закончыўшы пісаць падручнік па тэалёгіі, пасьля 6-ці тыдняў хваробы памёр у Полацку 16 студзеня 1805 г., не дачакаўшыся таксама адкрыцьця Полацкай Акадэміі.

Да постаці Нікадэма Мусьніцкага і яго творчасьці ў ХІХ ст. час ад часу вярталіся літаратары і публіцысты. Успомніла я ўжо пра заўзятую дыскусыю над паэмай „Пултава” ў 1817 – 1818 гг. Ігнат Пётр Легатовіч у выдадзеных у Вільні ў 1854 г. эпіграмах змясьціў наступную:

Nagrobek X. M. Autorowi Pułtawy
W tym grobie leży autor godzien wiecznej sławy,
Znany światu całemu z pisanej Pułtawy.
Jeżeli mu kto zada, że to jego dzieło
Bez pomocy Parnasu życie swoje wzięło:
Niech wie, że mu sprzyjały Mnemozyny córy;
Ale wstępu nie miały dla ścisłej klauzury.

 

У іншай эпіграме гэты сам паэт пісаў таксама з сымпатыяй пра Мусьніцкага:

 

Tu Muśnicki pogrzebiony,
Przykład zakonnej pokory;
On pewno będzie zbawiony,
Bóg ma czyste jego sprawy,
Jeśli z nieprzyjaciół który
Nie zaniesie mu „Pułtawy”.

 

Пра аўтара „Пултавы” ўспомніў таксама Рамуальд Падбярэскі ў сваім нарысе „Беларусь і Ян Баршчэўскі”: „Мусьніцкі, езуіт, аўтар выдатнай паэмы „Палтава”, пісаў таксама песьні, оды, нарэшце – камэдыі і нават трагедыі, як „Сьмерць Цыцэрона”, „Сьмерць Клемэнса-мучаніка”, дзе паказаў трыўмф рэлігіі, і інш. І яго меншыя творы, прызначаныя для духоўных школ, мелі той самы характар і тую ж мэту, што і Багамольца, хоць і з меншай дозай досьціпу”. Пасьля амаль 200 гадоў ад сьмерці пра Нікадэма Мусьніцкага і ягоную паэтычна-дыдактычную дзейнасьць мала хто ведае, так як і пра творчасьць яго малодшага сябра Юзафа Маралёўскага.  У Польшчы з забыцьця вярнула яго прафэсар Гданьскага ўнівэрсытэта Ірэна Кадульска ў 90-я гады ХХ ст. Пра яго заслугі дасюль памятаюць езуіты – біяграм яго ёсьць у выдадзенай у 1997 г. у Кракаве „Encyklopedii wiedzy o jezuitach”. У Беларусі у „Энцыклапедыі Літаратуры і Мастацтва” і „Энцыклапедыі Гісторыі Беларусі” прафэсар Адам Мальдзіс напісаў кароткія біяграмы. Добра было б каб яго постаць стала больш вядомай у Беларусі, поруч з яго творамі, прыкладнымі для эпохі класіцызма. Як пісаў Вінцэнт Бучынскі ў 1817 г.: „Niewielu poetów równych X. Muśnickiemu znamy”. На яго славу ад’емны ўплыў мела рамантычная школа, якая па сёньня ёсьць дамінуючай у літаратуры.

Ці Нікадэм Мусьніцкі сапраўды „выступаў за збліжэньне Беларусі з Расеяй”, як напісаў Адам Мальдзіс, можна сумнявацца, калі ўзяць пад увагу рэальныя ўмовы пасьля 1773 г. на беларускіх землях. Інакш тады і быць не магло. І не адзін Нікадэм Мусьніцкі славіў тады цара дзеля выжываньня ў імпэрыі. Як жа вымоўнымі ёсьць словы яго песьні „Да праўды” („Do prawdy”):

 

Prawda w ognistym zrodzona niebie!
Trudno przy Tobie, trudno bez Ciebie:
Bez Ciebie wiecznym igrzyskiem wszędzie
Na tym człek świecie niestałym będzie. 

Bez Ciebie często zewnątrz sromota,
Bez Ciebie zawsze wewnątrz zgryzota,
Kotwico wierna! Zkądkolwiek wieją
Wiatry, bądź moją zawsze nadzieją.

(…)

Z Tobą burzliwe ja wolę tonie,
Niż spać na miękkim obłudy łonie.
Czy Cię wesołą, czy Cię oglądam
Smutną, żyć z Tobą i umrzeć żądam.

 

Лена Глагоўская

Kaliś pisali (05/2017)

Калісь пісалі


 

Okres świąt cyklu wiosennego natchnął mnie do poszukiwań zapisów z okresu międzywojennego, kiedy jeszcze zachowana była niemal powszechnie, aczkolwiek też już zanikająca, dawna obrzędowość z nimi związana. W „Kurjerze Wileńskim” z 1936 r. znajduje się wiele zapisów tej obrzędowości, głównie na Wileńszczyźnie. Jeden z takich opisów dotyczy święta Jurja, które obecnie na Białostocczyźnie obchodzone jest jako święto chrześcijańskie, czasem związane z obchodem wsi przez duchownego z chorągwiami i święceniem podwórek. Tak przynajmniej jeszcze jest w mojej rodzinnej Jaryłówce.

Poniższego zapisu obrzędu Jurja dokonał Józef Dubicki (1910-1984), przedwojenny nauczyciel, pochodzący spod Dzisny. Po wejściu Sowietów w 1939 r. został aresztowany przez NKWD i wywieziony w głąb Rosji. Zaciągnął się do armii gen. Andersa, z którą trafił po II wojnie światowej do Anglii, skąd wyjechał do USA. Od 1951 r. pracował w prasie polonijnej: „Nowy Świat” i „Nowy Dziennik” – od 1971 r. do 1981 r, kiedy przeszedł na emeryturę. W latach 30. w „Kurjerze Wileńskim” publikował szkice etnograficzne, m.in. dotyczące obrzędów i zwyczajów białoruskich.

Helena Głogowska

 

JURJA

Dzień 23 kwietnia (6 maja wg starego stylu) nazywany jest przez ludność białoruską wsi wileńskich Jurja; w środowiskach narodowości litewskiej dzień ten nosi nazwę Jurginie. Nazwa ta związana jest ze św. Jerzym, którego imię przypada właśnie na tę datę kalendarzową.

W czasie Jurja lud praktykuje wiele pradawnych obrzędów, które jednak bardzo mało mają wspólnego z osobą św. Jerzego. W licznych pieśniach ludowych śpiewanych w czasie Jurja nie ma wzmianki o tym świętym. Jurja uważane jest raczej za czas chwalenia sił przyrody, które budzą życie na wiosnę. W obrzędzie ludowym Jurja są szczątkowe formy pogańskiego kultu słońca; sięgają one czasów, gdy zjawiska przyrody uważane były za coś osobowego, żywego, z czym można było wejść w bezpośredni kontakt za pomocą pieśni, zaklęć, próśb, i tym dla siebie wyjednać pożądane zjawiska, np. urodzaj, pogodę, ciepło, rosę, deszcz itp. Ślady tych dawnych wierzeń spotykamy w białoruskich pieśniach ludowych, które śpiewane są w okresie Jurja, to znaczy przez dwa tygodnie, począwszy od 23 kwietnia (6 maja).

Wieczorami zbierają się w gromadę dziewczęta i młode mężatki koło jednej chałupy, zazwyczaj znajdującej się przy końcu wsi pod ugorem, siadają na kamieniach, „bierwionach”, albo na płocie i zaczynają przeciągłym, zawodzącym głosem śpiewać obrzędowe swe pieśni.

Oto białoruski tekst naczelnej pieśni obrzędowej, którą spisałem we wsi Mieguny pow. święciańskiego.

 

Jurja, dobry wieczar!
Jurja, padaj kluczy!
Piatro, naszto kluczy,
Juria, ziamlu admykać!
Rasu wypuskać,
Jurja, naszto rasa?
Rasa dla karou,
Trawa dla wolikau!

 

Po odśpiewaniu tej pierwszej pieśni następują inne, których już kolejność jest dowolna; wszystkie one śpiewane są na jedną melodię. Identyczne teksty i melodię spotyka się w środowiskach narodowości litewskiej.

Oto również popularna piosenka białoruska śpiewana w czasie Jurja.

 

Ach ty nasz miesiacu,
Ty na jaśnie staisz,
Jaśnieńka świecisz.
Świaci miesiacu
Ziamlu i wadu
I mianie maładu,
Z milińkim na radu.
Aż na moj nialuby
Jon pry boku lażyć,
Jon ciażej kałody,
Kałody dubowaj.

 

Prawie we wszystkich tekstach obrzędowych pieśni przewija się zawsze erotyczny wątek; wstawiane są dowolne imiona osób, które związane są z aktualnemi we wsi plotkami. Przytaczam taką charakterystyczną piosenkę.

 

Oto – to! Chto tuju haru kapau,
Czornaju ścieżku daptau? Oto–to!
Oto–to! Władziuczok haru kapau,
Czornaju ścieżku daptau! Oto–to!
Oto–to! Da Anielki chadziuszy
Padaraczki nasiuszy. Oto–to!
Oto–to, Ot tabie padaraczki
Czyrwonyja karalaczki. Oto–to!

 

W pieśniach wychwalani są chłopcy z własnych wsi, z obcych zaś wiosek są krytykowani i wymyślani. Obok tej tendencyjności daje się zauważyć jednak ogólną cześć dla młodości, urody, zdrowia i życia. Podaję przykład takiej pieśni:

 

Oto–to! Na czyjej to wulicy
Niaudałuje małajcy? Oto–to!
Na trapszanskaj wulicy
Niaudałyje małajcy! Oto–to!
Oto–to! Na wulicu nia wychodziać
Oto–to! Na wulicy nia wychodziać
Na kozach wyjażdżajuć. Oto–to!
Oto–to! Na kozach wyjażdżajuć.
Pamiałom podhaniajuć. Oto–to.
Oto–to! Kozy baradatyje,
Dziaciuki smarkatyje. Oto–to.
Oto–to! Na czyjej to ulicy
Udałyje małajcy? Oto–to!
Oto–to. Na miagunskaj ulicy
Udałyje małajcy. Oto–to!
Oto–to! Na ulicu nia wychodziać.
Na konikach wyjażdżajuć. Oto–to!
Oto–to! Koniki waranyja,
Chłopczyki udałyje. Oto–to!

 

Są też liczne pieśni odnoszące się do życia, doli i niedoli młodych mężatek. Przykład:

 

Wierba kudrawaja
Nia stai nad rakoj,
Nia raunujsia sa mnoj.
Mianie czużaja maci
Rana kładzieć spać
I pozna prabudżaić
Ustań dzicia swajo,
Umyj bieła lico,
Idzi u kamoraczku
Paczaszy hałowaczku.

 

W niektórych pieśniach daje się zauważyć reminiscencje jakichś dawnych wypraw wojennych.

 

Pajechau Jurka
Z karalom na wojnu.
A za im matula,
A za im radnaja
Tak żałosna płaczyć.
I ciażyńka uzdychaić.
Czaho matula,
Czaho radnaja
Tak żałosna płaczyć,
Ciażyńka uzdychaisz?
Prywiazu ja tabie
Tonkuju pralniaczku,
Zwonkuju tkajlaczku,
Tabie niawiestaczku,
A mnie żonaczku.

 

Pieśni, które śpiewane są w czasie Jurja, jest bardzo wiele i nie sposób zacytować wszystkie. Ograniczyłem się do podania najcharakterystyczniejszych.

Opowiadają starzy ludzie, że dawniej Jurja obchodzono we wsiach bardzo uroczyście. Oprócz pieśni, praktykowano na łąkach gumniskowych, dziedzińcach i wygonach liczne zabawy, jak Ciereszka, Jaszczar, Karawody, Miacielica itp. Zwyczaj ten w bardzo szybkim tempie ginie. Dzisiejsza młodzież wstydzi się tych pieśni i zabaw, woli tańczyć „argentyńskie tanga z figurami”. Giną ostatnie szczątki śladów po pradawnych wierzeniach naszych przodków, rwą się nici łączące dawne i obecne czasy

J. Dubicki
„Kurjer Wileński” nr 111, z dn. 23.04.1936 r., s. 6

O Antonim Lucjanie Nekandzie-Trepce (cz. III)

Антон Люцыян Нэканда-Трэпка (1879-1942) – укладыш

3. Aktywność Antoniego Nekandy-Trepki w białoruskim ruchu narodowym zaczęła się na dobre po zamieszkaniu w Wilnie. W 1922 r. został dyrektorem Wileńskiego Gimnazjum Białoruskiego, w którym uczył też fizyki i matematyki. Był nim do końca 1923 r. Po raz drugi dyrektorował w latach 1928-1930, załatwiając gimnazjum uprawnienia matury państwowej, co pozwalało młodzieży po gimnazjum białoruskim studiować na uczelnich polskich. W gimnazjum białoruskim uczył się też jego syn Kazimierz, co nie podobało się reszcie rodziny. Poza tym Antoni Nekanda-Trepka aktywnie działał w Towarzystwie Szkoły Białoruskiej – był zastępcą przewodniczącego w latach 1926 i 1928, w Białoruskim Towarzystwie Naukowym – w 1924 r. był członkiem zarządu – skarbnikiem, w 1928 r. – przewodniczącym, w latach 1931-1939 – skarbnikiem; od 1927 r. był członkiem Rady Muzealnej, która działała przy BTN. W 1921 r. był przewodniczącym Białoruskiego Towarzystwa Wydawniczego. W Wileńskim Białoruskim Komitecie Narodowym w 1926 r. reprezentował białoruskie kooperatywy. Był też członkiem Białoruskiego Towarzystwa Dobroczynności (w 1931 r. – członkiem jego Komisji Rewizyjnej) oraz Towarzystwa Oświaty Białoruskiej (1933 r.).

Mimo że Antoni Nekanda-Trepka nie angażował się sam w politykę, to często był pośrednikiem w rozmowach z Polakami ze względu na szerokie znajomości i powiązania. 25 marca 1922 r. razem z delegacją Białorusinów  był na audiencji u prezesa Rady Ministrów Ponikowskiego. Przemawiał tam wraz z Fabianem Jaremiczem i Bronisławem Taraszkiewiczem. Mówił o nadużyciach administracji, która swoją nietolerancją narodowościową  i religijną budzi na kresach wschodnich nowy dysydentyzm, który w dziejach Polski odegrał już zgubną rolę w wieku XVIII. 18 kwietnia 1922 r. uczestniczył z nimi też  w raucie wydanym przez Józefa Piłsudskiego z okazji podpisania aktu przejęcia Wileńszczyzny przez Polskę. W związku z wyborami do Sejmu w 1922 r. 8 października na białoruskim wiecu wyborczym w Wilnie wybrano Białoruski Komitet Wyborczy, w którym znalazł się także Antoni Nekanda-Trepka. Wprawdzie nie angażował się bezpośrednio w kampanię wyborczą, ale będąc wówczas dyrektorem Wileńskiego Gimnazjum Białoruskiego w dniach 11-14 kwietnia 1923 r. zorganizował w Wilnie I zjazd pedagogów białoruskich szkół średnich z Zachodniej Białorusi. Zabiegał też w Warszawie o równouprawnienie Wileńskiego Gimnazjum Białoruskiego oraz o dofinansowanie go przez państwo i uznanie matury. Ponieważ jego postulaty nie zostały spełnione, 1 stycznia 1924 r. podał się do dymisji. Podjął wówczas pracę nauczyciela w nowo powstałej Państwowej Szkole Technicznej w Wilnie, gdzie kształcili się także Białorusini, m.in. Jerzy Olechnowicz, Leon Łuckiewicz. Wykładał tam elektrotechnikę oraz był kierownikiem laboratorium mechaniki, w 1930 r. został kierownikiem Wydziału Elektrycznego. Był lubiany przez uczniów, którzy nazywali go Edisonem. Był zafascynowany radiem, które w okresie międzywojennym dopiero zaczynało się upowszechniać. W jego popularyzacji także w środowisku białoruskim odegrał niemałą rolę. Wygłaszał na temat radia publiczne odczyty, m.in. w Towarzystwie Szkoły Białoruskiej, pisał artykuły, np. w „Kalendarzu Białoruskim na 1927 r.”.

W 1928 r. w procesie Białoruskiej Włościańsko-Robotniczej Hromady wystąpił jako świadek, w jej obronie. Zeznawał, że gimnazjum białoruskie, którym kierował, utrzymywało się z ofiar, udzielanych przez posłów białoruskich oraz z opłat uczniów. Bronił Antoniego Łuckiewicza i Józefa Sznarkiewicza: „Łuckiewiczów Jana i Antoniego dobrze znam. Antoni Łuckiewicz jest krzewicielem kultury białoruskiej; jest on człowiekeim niezamożnym; brat jego Jan umarł z nędzy, pomimo posiadania muzeum. Sznarkiewicza również znam dobrze, ponieważ pracował on w Towarzystwie Szkoły Białoruskiej w Wilnie. Prowadził on przeważnie pracę kulturalno-oświatową, interesował się wydawnictwem i muzyką”. Mówił o własnym zaangażowaniu w ruch białoruski: „W roku 1919 powstała Białoruska Socjalistyczna Hromada, której twórcami byli studenci. Do Hromady tej należałem, jak również Łuckiewicze. Socjalistyczna Hromada istniała i w roku 1905. Władze rosyjskie Łuckiewiczów nigdzie nie zsyłały. Po roku 1905 Łuckiewicze wydawali gazety białoruskie. Łuckiewicze organizatorami Białoruskiej Socjalistycznej Hromady nigdy nie byli. Popierali ją tylko duchowo. Socjalistyczna Hromada szła ówcześnie z Polską  Partią Socjalistyczną. W programie Białoruskiej Socjalistycznej Hromady było również umieszczone hasło „Ziemia dla włościan bez wykupu”. Mówiąc o BWRH stwierdzał, że „była mile widzianą wśród mas białoruskich, ponieważ „niosła kulturę na wieś”. My nie liczyliśmy na to, że BWR Hromada była partią polityczną, a uważaliśmy ją za organizację kulturalno-oświatową”.

Po rozgromieniu BWRH Antoni Nekanda-Trepka z Antonim Łuckiewiczem, Włodzimierzem Samojło i Radosławem Ostrowskim zaangażował się działalność Centrasajuzu – Centralnego Związku Białoruskich Kulturalno-Oświatowych Organizacji i Instytucji. W 1930 r. został jego prezesem. W Centrasajuzie doszło do nieporozumień grupy Antoniego Nekandy-Trepki, Antoniego Łuckiewicza i Włodzimierza Samojło z Radosławem Ostrowskim na tle finansowym. Odbył się Sąd Obywatelski. Pozwani zwrócili się do redakcji „Kurjera Wileńskiego” o zamieszczenie wyroku w gazecie: „Wielce Szanowny Panie Redaktorze! Za pośrednictwem „Kurjera Wileńskiego” (Nr 102 z dnia 17.IV.34 r.) niżej podpisani, pp. Antoni Łuckiewicz, Włodzimierz Samojło i Antoni Trepka, zostali pozwani na Sąd Obywatelski spowodu zarzutów publicznie przez nich uczynionych panu Radosławowi Ostrowskiemu, Dyrektorowi Filji Białoruskiego Państwowego Gimnazjum im. J. Słowackiego w Wilnie. Niniejszem upraszamy Pana Redaktora o wydrukowanie w „Kurjerze Wileńskim” załączonego wyroku w tej sprawie Sądu Obywatelskiego. Łączymy wyrazy szacunku i poważania. Antoni Łuckiewicz, W. Samojło, Antoni Trepka.

Sąd Obywatelski w składzie: superarbiter – Bronisław Krzyżanowski i arbitrzy Stanisław Bagiński, Eugenjusz Kozłowski, Włodzimierz Wiszniewski i Seweryn Wysłouch po rozpoznaniu zatargu pomiedzy pp. Radosławem Ostrowskim z jednej i Antonim Łuckiewiczem, Włodzimierzem Samojło i Antonim Trepką z drugiej strony dnia 14 listopada 1935 r. orzekł: A) Uznać, że rozporządzanie się p. Radosława Ostrowskiego w czasokresie od 1930 do początku roku 1934 pieniędzmi, przeznaczonemi dla rozmaitych społecznych organizacji białoruskich było chaotycznem i arbitralnem, co mogło zasadnie wywoływać podejrzenia nierzetelności; Sąd nie był w stanie odpowiedzieć na postawione mu zagadnienie, czy p. Ostrowski dopuścił się nadużyć pieniężnych na swoją własną rzecz; B) Uznać, że stosunek p. Ostrowskiego do uniwersyteckiej młodzieży białoruskiej, a także do szeregu poszczególnych działaczy białoruskich nie stał na wysokości zadania i celów, którym p. Ostrowski winien był służyć, w szczególności stosunek jego do studentów w korporacji Skorynja był demoralizującym pod względem społecznym; C) Sąd stwierdza, że miał na względzie niezdrową atmosferę powstałą wskutek zasilania przez te lub inne źródła konfidencjonalnemi zapomogami białoruskich organizacyj społecznych, na czele których stały w urzędowej lub faktycznej roli poszczególne jednostki z listy wszystkich uczestniczących w procesie niniejszym. (-) Br. Krzyżanowski (-) St. Bagiński (-) S. Wysłouch (-) Wł. Wiszniewski (-) Eug. Kozłowski”.

Antoni Nekanda-Trepka w 1933 r. został prezesem Towarzystwa Oświaty Białoruskiej, które wydawało pismo „Rodny Kraj”. Efektywnej działalności towarzystwa przeszkadzały wzajemne animozje między Ostrowskim, Łuckiewiczem i Nekandą-Trepką. Najbliższy współpracownik Antoniego Łuckiewicza, Antoni Nekanda-Trepka, próbował nakłonić zwolenników tej grupy do wydawania czasopisma białoruskiego, którego zadaniem miało być zwalczanie grupy Ostrowskiego – tak odnotowało w sprawozdaniu Ministerstwo Spraw Wewnętrznych. Na ogólnym zebraniu Towarzystwa Oświaty Białoruskiej 15 kwietnia 1934 r. postanowiono zawiesić w prawach członków Antoniego Łuckiewicza, Włodzimierza Samojło, Antoniego Nekandę-Trepkę i Wincentego Hryszkiewicza. Oznaczało to zwycięstwo zwolenników Radosława Ostrowskiego. Ostatnim akordem aktywności na niwie białoruskiej Antoniego-Nekandy-Trepki był wybór go 12 lutego 1939 r. do zarządu Białoruskiego Towarzystwa Naukowego. Zarząd w składzie: Antoni Łuckiewicz (przewodniczący), Antoni Nekanda-Trepka (skarbnik), Mikołaj Szkielonek (sekretarz), Bolesław Grabiński, Marian Pieciukiewicz, Jan Stankiewicz wybrano na trzy lata. Niebawem wybuchła II wojna światowa, a Wilno doświadczyło od 1940 roku władzy sowieckiej, która nie oszczędziła działaczy białoruskich. Czy cieszył się z tego były mińszczanin Antoni Nekanda-Trepka? Na pewno nowe porządki nie napawały go optymizmem.

 

Zapłata za miłość do Białorusi

Antoniego Nekandę-Trepkę aresztowano w październiku 1939 r. w Wilnie. „Cierpliwość i silna wola zbawią życie ludzkie” – powiedział na pożegnanie żonie Julii, przypominając sentencję z celi więziennej w smoleńskim Domu Poprawczym w latach 1919-1920.  Przy rozstaniu prosił służącą Anielę, by opiekowała się jego żoną. Ludwika Dzierżyńska pisała w liście do Marii Nekandy-Trepki: „Jedno jest pewne, że ciężko zapłacił za swoją miłość do Białorusi i tego ludu, bo to właśnie było powodem  jego wywiezienia i jego późniejszych cierpień i tragicznego końca.
W moim rozumieniu był on socjalistą w szlachetnym i nieco utopijnym tego słowa znaczeniu. To był wpływ tamtego środowiska młodzieży, uwielbiającej ciemiężony lud i marzącej o wyzwoleniu  go z pod przemocy carskiej władzy. Oni naprawdę wierzyli, że lud wyposażony we władzę wprowadzi raj na ziemi. I z tymi iluzjami wuj wszedł w życie dorosłe, nie wyrzekając się swych dążeń. Był to człowiek dobry, wrażliwy na niedolę innych. (…) Kierował się przede wszystkim emocjami, uczuciem. Był – w moim pojęciu – antytezą tego, co nazywamy „dyplomata”, a wdał się w politykę. Ponadto był ufny; sam bardzo szlachetny i prostolinijny, nie zdawał sobie sprawy, jak przewrotni, kłamliwi i podli mogą być ludzie dążący do upragnionego celu, spotykając na tej drodze takich, którzy ten marsz hamują lub usiłują go przerwać. On był za dobry i zbyt uczciwy do takich zadań, jakie sobie postawił. Rodzina uznała to za dopust Boży, rodzaj amoku”.

Julia Nekanda-Trepka z wnukiem Markiem. Szczecin, 13 czerwca 1954 r. (Ze zbiorów Marka Nekandy-Trepki)

Antoniego Nekandę-Trepkę skazano na 10 lat łagru i wywieziono do obozu Jaja na Syberii, skąd w listopadzie 1940 r. przyszły od niego pierwsze wiadomości. Pracował tam ciężko fizycznie pod „gołym niebem”, a potem w kantorze. Do czerwca 1941 r. listy przychodziły regularnie. Prosił w nich o żywność – suchary i cebulę. Potem korespondencja się urwała. Julia Nekanda-Trepka przepisała te listy do zeszyciku i zachowała dla potomnych. Zostało ich cztery. Pierwszy list Antoniego Nekandy-Trepki do żony nie dotarł. Drugi był pisany 17 listopada 1940 r, a ostatni 19 lutego 1941 r. – wszystkie w języku rosyjskim.   „Dopiero w 1944 r. przyszła wiadomość drogą okrężną, że zmarł gdzieś na Syberii w 1942 r.” – pisał Kazimierz Nekanda-Trepka. Po zawarciu umowy Sikorski-Majski Antoni Nekanda-Trepka został zwolniony z obozu. Udało mu się nawiązać kontakt z bratem Władysławem, którego z żoną i synem Januszem zesłano do Kazachstanu.

O okolicznościach spotkania z wujem Toniem pisał po wojnie 11 kwietnia 1947 r. do Marii Gościewicz Janusz Nekanda-Trepka, który osiadł w Londynie: „Zaraz po zwolnieniu przyjechał do nas wujaszek Tonio, z którym skomunikowaliśmy się listownie. Z długą siwą brodą wyglądał jak św. Mikołaj. Wyglądał prawie dobrze. Twarz miał pełną, ale to były tylko pozory – był spuchnięty. Wszyscy postanowiliśmy dołączyć do jakichś placówek polskich, a my z tatusiem do wojska. Wiadomości, gdzie należy jechać, były mętne. Daliśmy się unieść owczemu pędowi jazdy na południe. Decyzja ta okazała się zabójcza dla wszystkich słabszych organizmów. Wtedy nie wiedzieliśmy, co ona oznacza. A oznaczała ona długie miesiące podróży w transportach po wszystkich krajach Azji Środkowej, bez żadnej opieki, biwakowanie nieraz na deszczu i chłodzie pod gołym niebem, coraz to skąpszą żywność, brud i robactwo. Słabsi marli nierzadko dziesiątkami. Wyczerpywały się siły, wykańczały nerwy. W czasie transportu, gdy jechałem osobno, gdyż młodzi jechali wagonami towarowymi, rozczepili pociąg i straciłem kontakt z resztą. Było to już pod koniec wędrówek. Praktycznie żadne możliwości poszukiwania nie istniały i tylko cudem lub nadzwyczajnym zbiegiem okoliczności dowiedziałem się, że mama, tatuś i wuj Tonio są ode mnie o około 20 km. Było to na Boże Narodzenie. Miałem wtedy zupełnie znośne warunki i szczęściem uzyskałem pozwolenie na sprowadzenie ojca i matki do siebie. Znalazłem ich w okropnych warunkach, w głodzie i nędzy. Mama jedynie była względnie zdrowa. Wujaszek Tonio był bardzo słaby, chwilami apatyczny, chwilami nienaturalnie podniecony. Ojciec bardzo poważnie chory. (…) Wróciłem do siebie, żeby dostać środek jakiś transportowy celem przywiezienia rodziców. Odmówili, ale po paru dniach przyjechali tatuś z mamą, wystarawszy się o jakąś podwodę. Wujaszek został. Mieliśmy się z nim komunikować listownie co do dalszych możliwości. Na nasz pierwszy list nie było żadnej odpowiedzi, na drugi – żadnej, na trzeci – nic. Pojechać nie można było, gdyż ja byłem chory, z tatusiem było bardzo źle, a mama po bohatersku robiła, co mogła. Później dostaliśmy wiadomość, że wujaszek Tonio zmarł w kilka dni po wyjeździe rodziców – natarł sobie nogę i umarł w parę dni na zakażenie ogólne”.

Marek Nekanda-Trepka na tle portretu dziadka Antoniego. (Szczecin, 1999 r.)

28 sierpnia 1946 r. Wiktoria Trepczyna, bratowa Antoniego, pisała z Libanu (Ghaziz) do syna w Polsce: „Tonio zmarł na zakażenie krwi. Natarł sobie nogę na pięcie. Szczegółów dokładnie nie wiem, bo na miesiąc przed śmiercią rozstaliśmy się, myśmy przenieśli się o 30 km dalej, tam gdzie był Janusz, a on nie chciał z nami jechać. Pochowany – sieło Czornaja Rieczka stacja Tokmak – Dżambulskaja obłast’”.

Nie wiadomo, gdzie został pochowany. Jedynie na cmentarzu ewangelicko-reformowanym w Warszawie na grobie Kazimierza Nekandy-Trepki, męża Marii Nekandy-Trepki z Białej, znajduje się tabliczka symboliczna Antoniego Lucjana i Władysława Nekanda-Trepków.

Julia Nekanda-Trepka z Anielą po wojnie znalazły się
w Polsce, ostatecznie w Szczecinie. Zamieszkały tam razem z rodziną syna Kazimierza, jego żony Hanny i syna Marka, którym się opiekowały. Julia zmarła w 1962 r., wcześniej w wypadku zginęła Aniela.

Kazimierz Nekanda-Trepka ukończył Gimnazjum Białoruskie w Wilnie (1926) i Szkołę Główną Handlową w Warszawie (1936). Przed wojną pracował w bankowości w Warszawie, po wojnie osiadł z rodziną w Szczecinie, był jednym z organizatorów Banku Rolnego i asystentem w Szkole Handlowej w Szczecinie. Zwolniony z pracy na początku lat 50., pracował jako główny księgowy w różnych instytucjach, działał w Stowarzyszeniu Księgowych Polskich i TNOiK. W latach 60. wrócił do pracy do Banku Rolnego – pracował na samodzielnych stanowiskach. Od 1972 r. był na emeryturze. Zostawił wspomnienie o swoim ojcu. Zmarł 14 listopada 1992 r. w Szczecinie.

KONIEC

Helena Głogowska

O Antonim Lucjanie Nekandzie-Trepce (2)

Антон Люцыян Нэканда-Трэпка (1879-1942) – укладыш

 2. Julia (Dziuta) Bagniewska w latach 1931-1939 (z roczną przerwą w roku szkolnym 1937/1938) mieszkała w Wilnie u wujostwa Julii i Antoniego Nekandów-Trepków, ucząc się tam w gimnazjum im. Elizy Orzeszkowej. Trepkowie nie mieli swego domu, tylko wynajmowali, dlatego w pamięci Pani Julii zachowały się kolejne mieszkania – na ul. Rydza Śmigłego, Kalwaryjskiej 23, Antokolskiej 54, Garbarskiej 7/5 – w domu sędziego Dowgiałły. Owdowiała wcześnie Maria Łowicka wysłała ją z Kalejczyc na Białostocczyźnie do Wilna, aby się tam uczyła w porządnej szkole. Zakwaterowała się u Trepków, gdyż Julia Trepkowa była rodzoną siostrą jej matki – Marii Łowickiej. Obie urodziły się w Mińsku jako córki Marii i Ryszarda Janowskich. Ryszard Janowski (1845-1921) był znanym w Mińsku lekarzem – okulistą i ginekologiem. Ukończył medycynę w Moskwie i w Mińsku z doktorem Grzybowskim miał klinikę. Jego żona Maria z Hłasków pochodziła z Czerepiety w powiecie lepelskim na Witebszczyźnie. Ojciec Ryszarda – Karol – był mińskim urzędnikiem.

Pani Julia wspominała: „U Janowskich były trzy córki: moja mama Maria (ur. w 1891 r.), Julia (ur. w 1887 r.) i najstarsza Kazimiera, która wyszła za mąż za socjalistę Sierhieja Skandrakowa oraz dwóch synów – Władysław młodszy od mamy o rok czy dwa, najmłodszy – Wacław. Ciocia Kazia skończyła agronomię na Uniwersytecie Jagiellońskim. Do I wojny światowej była dyrektorem stacji doświadczalnej w Hory-Horkach. Jak rewolucja wybuchła, jechała z rodziną do Mińska, do dziadka, który był sam, bo babcia już nie żyła. Jechali trzy miesiące. Dziadek nie doczekał”.

Julia Bagniewska, wspominając atmosferę domu wujostwa, opowiadała o ich służącej: „Aniela była jak członek rodziny. Rządziła całym domem. Wujek Toniuk, jak przyszło po niego NKWD, odchodząc powiedział: „Aniela, opiekuj się panią”, i Aniela opiekowała się nadzwyczajnie. Jak nie miały nic do jedzenia w Wilnie, to Aniela chodziła na wieś za Wilno kopać kartofle, brała wełnę do przędzenia, żeby zarobić. Ciocia też dorywczo pracowała, opiekowała się dziećmi. Aniela Kazia wychowywała, nami się opiekowała – mną i siostrą, a potem Markiem. Pilnowała, żebyśmy ubierały ciepłe pończochy i grubsze majtki. Była Białorusinką, katoliczką z okolic Postaw – Szarkowszczyzna, gmina Prozoroki. Bardzo zabawnie mówiła. Kiedyś, jak wujostwo mieszkali jeszcze na Antokolu, zajmowali pierwsze piętro, ale ubikacja była na strychu. Na łazienkę była odgrodzona część kuchni – stała tam wanna. Na piętro prowadziły drewniane schody. I kiedyś Aniela: „A rubli po schodach latają”. A wujek Toniuk na to: „Anielu to łap, będziesz miała pieniądze”. Aniela nie umiała ani pisać, ani czytać. Ciocia Jula ją uczyła i nauczyła. Pisała, ale nie uznawała znaków przestankowych, pisała jednym ciągiem. Zabawne strasznie listy przychodziły, gdy wujostwo latem mieszkało w Kalejczycach i Aniela zdawała im sprawozdania w listach. Kiedyś najmłodszy brat mamy i cioci mieszkał u wujostwa, a Aniela w kuchni na kredensie miała taki wielki butel z jagodami czarnymi, zasypany cukrem na sok. I pisała cioci, że coś się stało, bo „butel z jagodami pękł i my z panem Wacławem po kuchni latali bez majtków jak ściekłe”. Kiedyś ciocia mówiła: „Anielu, jakżeż ty piszesz?” – „Tak, jak mnie pani nauczyła”.

Julia Bagniewska wspominała Antoniego Nekandę-Trepkę wraz z jego towarzystwem, Włodzimierzem Samojło-Sulimą („Mamoczką”) i Antonim Łuckiewiczem. Zapamiętała jak portretował go Piotr Sierhijewicz. Jak bardzo się denerwował, że trzeba było siedzieć bez ruchu i pozować artyście. Zresztą na portrecie da się to zniecierpliwienie zaobserwować w wyrazie twarzy. Obecnie portret ten znajduje się w Szczecinie u Marka Nekandy-Trpki, wnuka Antoniego, a w 2003 r. był eksponowany na wystawach prac Piotra Sierhijewicza w Gdańsku i w Białymstoku.

Dzięki Marii Nekandzie-Trepce otrzymałam też wspomnienia, spisane przez Wandę Dzierżyńską, siostrę Antoniego (publikowame były w „Czasopisie” w 2006 r (nr. 7-8 – 12). Przywoływała w nim niektóre historie z jego życia – przeprowadzki, choroby, portretowanie…: „Tu w tym mieszkaniu na Antokolu zaszedł fakt, któren przykuł brata mego na trzy miesiące do łóżka. Było to przed samą Wielkanocą. Tonio poszedł do łaźni, znajdującej się o parę domów dalej. Tam pośliznął się, upadł i uderzył nogę tak silnie, że zemdlał. Uderzenie to spowodowało długą chorobę. Święta spędził w łóżku, a o wstaniu nie było i później mowy. Gdy sprowadzani do domu lekarze nic zaradzić nie mogli, odwiozła go bratowa do kliniki uniwersyteckiej. Był to jeden ze słonecznych dni wiosennych, gdy pewnego razu go odwiedziłam. Był umieszczony w głównym pawilonie na parterze. Już od drzwi widzę w blasku wiosennego słońca jego pogodną twarz. Ze zdziwieniem obserwuję jakieś jego zagadkowe ruchy rąk, które wykonywa w prawo i lewo. Dopiero po zbliżeniu się widzę, że jest to dzielenie się darami bożemi z sąsiadami leżącemi obok, a nie otrzymującemi żadnej żywności z domu.

Jeszcze miesiąc trzeba było przeleżeć, lecz nareszcie nastąpiło orzeczenie profesora, że z nogą jest dobrze i że szpital można opuścić. Z żywością jemu właściwą zrzucił szpitalne szatki, przywdział własne ubranie i nieciekaw obiadu, który właśnie przyniosła Aniela, siadł do dorożki, odrodzony, szczęśliwy, i odjechał.

 

Przenosiny na Garbarską

Po tylokrotnej zmianie mieszkania, zawsze usprawiedliwionej widokami lepszych warunków lokalu, braterstwo moi zamieszkali przy ulicy Garbarskiej. Na piętrze, słońce wschodnie i zachodnie, balkon z widokiem na Katedrę, Górę Zamkową i plac. Ruch śródmieścia pozostawał na Świętojerskim, tu dawały się słyszeć tylko kroki pieszych przechodniów. Rankami zaś i wieczorami rozlegały się dzwony pobliskich kościołów. Najbliższy był Bonifratrów, stary zakupturzony zakonnik, naprzeciw jak na dłoni wspaniała Królewska katedra z prastarą pogańską dzwonnicą. Na prawo wspaniały Ś-ty Jan wciśnięty w wąską ulicę. Nieco dalej Bernardyni, Ś-ty Michał i cacka gotyku Ś-ta Anna. A Dominikanie, a Ś-ta Katarzyna?! Byliśmy wówczas szczęśliwi świadomością, że to jest wszystko nasze, niezaprzeczenie nasze. Mieszkanie w śródmieściu udostępniało rzecz prosta udział w życiu umysłowym miasta. Oceniał to Tonio należycie i przeniesienie się na Garbarską uważał za bardzo pomyślną konjunkturę dla siebie. Miło tu było i przytulnie. Cierpliwe poprzestawanie na najniezbytniejszych sprzętach przez szereg lat musiało wreszcie pogodzić się z tem, że do mieszkania Braterstwa wkroczyło trochę komfortu w postaci gustownego garnituru mebli z dużym lustrem i nowego bufetu. Miejsce dla swej pracy obrał sobie Tonio u drzwi na balkon. Tu miał o każdej porze dnia widok na katedrę i górę Zamkową. Miał tu niewielki stoliczek, służący mu za biurko, arenę jego zmagań się z niejedną trudnością. Najczęściej zastawało się go przy tym jego biurku. Wstaje, wita się, ale widać, że myśl czemś mocno zajęta. Ześrodkowany skupiony wyraz. Widać, że ma coś trudnego do przerobienia, jakieś zagadnienie do rozstrzygnięcia, jakiś zawód do przebolenia lub jakąś własną omyłkę już nie do odrobienia. To wszystko w narzuconem wolą opanowaniu. Za chwilę jest z nami zrównoważony, spokojny, rozmawia o rzeczach pobieżnych. Prosty stoliczek inscenizował biurko. Pewnego razu ktoś zażartował, że pan  Profesor dla swej powagi powinien zdobyć się na biurko rzeczywiste. „Myślicie, że będę mądrzejszy pracując przy biurku?” – pyta śmiejąc się. Pamiętam jeden dzień. Jest początek czerwca – pogodny, gorący dzień. Bratowa załatwiła interesa w mieście i wraca po południu do domu. Aniela gotuje obiad. Dziewczynki już powróciły ze szkoły. Rozlega się dzwonek. I to pan przyszedł. Wchodzi z teką napełnioną papierami i umieszcza tę tekę na swoim stoliczku koło balkonu. W tej chwili żona daje mu list syna. List przynosi pomyślne wiadomości, które wnet się omawiają przez rodziców. Z jadalni słychać brzęk talerzy i za chwilę Aniela prosi państwa na obiad. Chciał jeszcze pobiec do ciemnego składziku, gdzie mokną wywołane wczoraj klisze. Lecz z Anielą nie można walczyć, trzeba siadać do stołu. Popołudniowe słońce zaczęło właśnie operować nad jadalnią i promienie jego złocą przedwcześnie swą głową panu domu, ciemne sploty małżonki i czarne głowy makolągw siostrzenic. „Ot panoczek dziś niczego sobie wygląda” – mówi Aniela, przynosząc drugą potrawę. „Aż i popatrzeć przyjemnie. A wczoraj zupełnie jak po chorobie wyglądał. Koniecznie jemu malować zachciało się. Ja jemu mówię, Kaziś, pan nasz dziś bardzo zmęczony, nadto kiepsko wygląda, a on jak przystał, to żadne moje gadanie nie pomogło. I kab hetomu malarzowi dogodzić, panoczek sausiem siebie zamoryu, siedziaczy tak bez ruchu całe pół godziny. Pahladziem jakij budzie portret. Nie kracz – mówi pan – portret będzie dobry, bo majster pierwszorzędny”. Anieli uwaga była słuszna. Bywały dnie, kiedy przychodził wyczerpany, blady. Dla słabych płuc i wątłej organizacji praca pedagogiczna była poważnym wysiłkiem. Odpoczynek poobiedni, tak niezbędny przy tym wydatku sił, nie zawsze był stosowany. Żałował nań czasu, dowodząc, że wypocznie kiedyś w grobie. Wrodzona czynność miała zawsze tysiąc rzeczy do wykonania i walczyła niestety skutecznie z potrzebą odpoczynku. Ten pedagog nieposieda trzymał siebie krótko. Słowo “trzeba” było dla niego bezapelacyjnym rozkazem. Jednak to surowość względem siebie nie wystarczała na wytłumaczenie portretu Siergiejewicza. Takiego Tonia oglądaliśmy tylko w chwilach ostatecznego przygnębienia lub ciężkiej choroby. Pogoda duszy i pogoda twarzy nawet jego badawczemu umysłowi nie dała się zetrzeć. Gdy myśl zgnębiała obnażała, sondowała rebus istnienia. Uczucie ratowało jej surowe wyniki, wielką słodyczą wydobyta z głębin duszy. Nie był optymistą, zbyt był na to głęboki. Lecz obnoszenie smutku i goryczy uważał za oddziaływanie szkodliwe. Natomiast jasnym dziecięcym uśmiechem pozdrawiał wszystko, co na miłość i współczucie zasługiwało. Wypieszczoną przez długie lata ideę pracy dla ludu realizował teraz w swej pedagogicznej działalności. Praca w szkole technicznej nie polegała tylko na wykładach i pokazach. Tu profesor jak w szkole średniej musiał ucznia uczyć osobiście. Zdaje się, że zdarzały się powody udawania się uczni do Tonia wprost do jego mieszkania, gdy sobie z materiałem wykładowym poradzić nie umieli. Poza wykładami podjął się kierownictwa kasą samopomocy nauczycieli P.S.T. w Wilnie. Oto list Kolegi inżyniera Tarłowskiego jako przyczynek do jego pracy. Tutaj przytaczam go dosłownie: “Sz. P. Inżynierze! Nie mogąc przyjść na dzisiejsze posiedzenie uczestników kasy P.S.T. pragnę chociaż listownie, Panu wyrazy mego uznania, więcej podziwu dla Jego imponującego zapału i niepospolitej wytrwałości, z jaką Pan na tym terenie pracuje, dla swojej idei jedyną mając pobudkę przeświadczenie o jej doniosłości i owocności. Nie mogę przy tem nie skłonić się specjalnie przed tą niezmienną życzliwością, z jaką obok troski o prowadzonej przez Pana instytucji traktuje Pan zawsze każdego bez różnicy klienta. Zechce Pan Panie Inżynierze przyjąć wyrazy mego wysokiego poważania i szczerego szacunku. Henryk Tarłowski”. A był to zdecydowany przeciwnik w poglądach społecznych i politycznych”.

Taki wizerunek Antoniego Nekandy-Trepki przekazali jego najbliżsi. A dowody na jego aktywność białoruską pozostały w archiwach i bibliotekach – w dokumentach i w wydawnictwach.

 

„Z głową i butami” w ruchu białoruskim

Dlaczego Antoni Nekanda-Trepka, wyznania ewangelickiego, stał się wybitnym działaczem białoruskim, skoro wywodził się ze środowiska polskiej szlachty, jako potomek Stanisława Nekandy-Trepki, który ożenił się z Antoniną Niesłuchowską.

Jego siostra Wanda wspominała: „Gdy ojciec przyjechał do Mińska i dostał posadę przy kolei Libawo-Romeńskiej, potrzebował mieszkania. Wskazano mu mieszkanie u pp. Niesłuchowskich. W oficynie było parę kawalerskich pokoi. Jeden z nich był wynajmowany przez dr. medycyny Antoniego Ziemięckiego. Do drugiego właśnie wprowadził się inżynier Stanisław Trepka. Swojskość biła od brzóz stojących przy ganku, prowadzącym do domu od niebrukowanego dziedzińca, porośniętego trawą. A atmosfera? Atmosfera domu, podwórza, tego małego państwa, pośród zalewu obczyzny, była tak swojska, jak „Ojcze nasz” odmawiane rano i wieczorem. Stanisław Trepka siadł do napisania listu do Rodziców. Zawiadamiał ich, że dostał mieszkanie u ludzi inteligentnych i dobrych i że chciałby mieć taką siedzibę z brzozami u proga i ciszę ranków i wieczorów niezmąconą obcemi odgłosami: „Jest to pierwsza noc spędzona pod własnym dachem. Wasze myśli, stroskane o mnie, czuję koło siebie. Lęk już jest zażegnany. Środowisko, w którym mi żyć przeznaczono, spełnia moje najśmielsze życzenia. Obawa rusycyzmu i nałamywania się do obcości odpada zupełnie. Mateczko droga, zmów dziękczynną modlitwę za łaskę dla syna swego. A ojczulek niech ani na chwilę nie wątpi, że leit-motivem życia na Białejrusi jest polskość”. Stanisław Trepka ożenił się z Antoniną Niesłuchowską. Ponieważ był wyznania ewangelickiego, umówiono się, że synowie ze związku będą ochrzczeni w kościele ewangelickim, zaś córki – w rzymskokatolickim, którego wyznawcami byli Niesłuchowscy. W domu Niesłuchowskich krzewiono tradycje polskości, co też odpowiadało Stanisławowi Trepce.

Jak to się więc stało, że poeta Jan Niesłuchowski (1851-1897), brat Antoniny wychowany w polskich tradycjach, stał się klasykiem literatury białoruskiej – Janką Łuczyną? Należał do pokolenia, które roznieciło białoruskie przebudzenie narodowe na początku XX w. Siostrzeńca i poetę łączyły bliskie więzy rodzinne, zwłaszcza wspólne pobyty w Zacierzewiu koło Nowego Świerżnia. Na zachowanym zdjęciu rodzinnym (z 1895 r.?) z Janem Niesłuchowskim w centrum, widnieje też jego siostrzeniec Antoni, wówczas gimnazjalista. Otrzymałam je od Marii Nekandy-Trepki z Białej Podlaskiej i opublikowałam w „Nivie” (nr 50, z 16.12.2001 r., s. 1). Pobyty w Zacierzewiu (obecnie Żacierava), gdzie po śmierci Lucjana Niesłuchowskiego, ojca Jana i Antoniny, gospodarzyła jego żona Antonina z córką Wiktorią, zbliżały Jana Niesłuchowskiego i całą rodzinę przyjeżdżajacą z Mińska z ludem białoruskim. Dlatego też język białoruski był ich „drugim językiem ojczystym”, jak pisała we wspomnieniach siostrzenica Janki Łuczyny – Wanda, która od wczesnego dzieciństwa jeździła do Zacierzewia i potem utrwaliła jego obraz w akwarelkach. O języku białoruskim pisała: „Osłuchał się z nim każdy z nas od dzieciństwa. Pogłębialiśmy tę znajomość za każdą bytnością na wsi. Brzmienie jego humorystyczne dla naszego ucha było nam w tej samej mierze miłe. Słuchaliśmy z przyjemnością lapidarnych wyrażeń i całych zdań w tym prastarym dialekcie”.

Syn Antoniego Nekandy-Trepki – Kazimierz – w 1980 r. pisał w liście do Marii Nekandy-Trepki: „Matka Antonina była siostrą Jana Niesłuchowskiego, który pod pseudonimem Janka Łuczyny napisał i wydał w 1903 r. zbiorek wierszy po białorusku pt. „Wiazanka”. Prawdopodobnie stąd zainteresowania Ojca sprawą białoruską, gdyż często bywał jako uczeń w majątku Zacierzew, gdy mieszkał tam wuj Jan N”. Po ukończeniu gimnazjum w Mińsku w latach 1897-1903 Antoni Nekanda-Trepka studiował w Instytucie Technologicznym w Petersburgu, który ukończył jako inżynier-technolog. Studia w Petersburgu zapewne również rozwinęły zainteresowania i wciągnęły go w rodzący się ruch białoruski. Tam w kręgu białoruskich działaczy, m.in. Wacława Iwanowskiego, Jana i Antoniego Łuckiewiczów, Franciszka Umiastowskiego, działał w kole studentów białoruskich. W 1903 r. był jednym z założycieli Białoruskiej Rewolucyjnej Hromady. W 1909 r. znalazł się w wydawnictwie „Zahlanie sonca i u nasza wakonca”. Te pierwsze kontakty z ruchem białoruskim zapewne w znacznym stopniu wyznaczyły jego przyszły los. Jego staraniem zapewne ukazał się w Petersburgu zbiorek utworów w języku białoruskim „Вязанка” Jana Niesłuchowskiego.

Po ukończeniu Instytutu Technologicznego w Petersburgu podjął studia w Liege w Belgii, które ukończył z wyróżnieniem w 1904 r. jako inżynier elektryk. Po studiach pracował jako konstruktor w fabryce mechanicznej Lilpopa, Raua i Loewensteina w Warszawie, a następnie jako inżynier w Handlowym Biurze Akcyjnym Towarzystwa „Siemens-Halske”, w latach 1905-1914 był kierownikiem filii w Warszawie Towarzystwa Elektrycznego „Westinghouse” z siedzibą w Moskwie. Do 1916 r. pracował w Biurze Handlowym Towarzystwa Akcyjnego „Volka” w Rewlu. W latach 1916-1918 był dyrektorem fabryki maszyn rolniczych w Wielkim Tokmaku na Ukrainie, a w latach 1920-1921 jej przedstawicielem w Warszawie. W 1918 r. powrócił do Mińska i uczył fizyki i kosmografii w polskim gimnazjum żeńskim oraz w białoruskim Instytucie Pedagogicznym. Wówczas był już żonaty. Ożenił się w 1906 r. z Julią Janowską, córką mińskiego lekarza Ryszarda Janowskiego. 30 lipca 1907 r. w Mińsku przyszedł na świat ich syn Kazimierz.

Na początku 1919 r. został wywieziony razem z Wacławem Iwanowskim przez bolszewików jako zakładnik do Smoleńska, skąd wrócił w ramach wymiany więźniów w 1920 r. Osiadł w Warszawie, gdzie był przedstawicielem Litwy Środkowej do spraw gospodarczych. W 1921 r. wraz z Leonem Dubiejkowskim, Bolesławem Druckim-Podbereskim znalazł się tam w Tymczasowym Zarządzie Białoruskiego Towarzystwa Pomocy Ofiarom Wojny. W 1921 r. osiadł też w Wilnie, gdzie intensywnie włączył się w białoruską działalność narodową. Kierował działalnością Związku Wileńskiego Kooperatyw. Jego syn Kazimierz pisał we wspomnianym wyżej liście: „Ojciec poświęcił się całkowicie działalności kulturalnej i pedagogicznej – bierze czynny udział w pracach Towarzystwa Szkoły Białoruskiej i był następnie przez parę lat dyrektorem Białoruskiego Gimnazjum w Wilnie. Jak wyżej wspomniałem, brał czynny udział w organizacjach białoruskich społeczno-oświatowych, natomiast nie był zaangażowany w działalności politycznej, gdyż uważał, że ktoś musi robić pracę oświatową, uświadamiającą lud. Napisał i wydał podręczniki po białorusku z fizyki i kosmografii”.


Cdn
Helena Głogowska