Супраць гарцаў Паляўнічай Рэчы Паспалітай

Акцыя Дэмакратыя аказвае ціск на дэпутатаў і дэпутаткі, якія ў сеймавых камісіях мелі займацца зменамі ў Законе аб паляванні (Prawo Łowieckie). Парламентарыі атрымалі ад людзей 22 тысячы паведамленняў электроннай пошты! Створаная для далейшай працы над законапраектам падкамісія мела сабрацца 19 снежня 2016 г.. Аднак з-за крызісу, выкліканага рашэннямі маршалка Сейма Кухцінскага, гэтыя працы былі адкладзеныя. Дэпутаты вернуцца да іх у новым годзе – 9 студзеня 2017 года. Члены Акцыі Дэмакратыя ў Новы год хочуць увесці новыя планы і ідэі, і сумесна выступіць супраць міністра аховы асяроддзя Яна Шышкі. Як кажуць, сіла ў сумеснай каардынацыі дзеянняў., і ў падтрымцы гэтых дзеянняў інтэрнаўтаў. Вакол супраціву крывавым забавам паляўнічых змабілізаваны вялікія сілы. Амаль 35 тысяч чалавек падпісалі зварот, каб спыніць працу над законапраектам. У лістападзе АД замовіла даследаванне, якое ясна паказвае, што жыхары Польшчы выступаюць супраць прапанаваных рашэнняў. Галасоў пратэсту большае. Акрамя парламенцкай апазіцыі негатыўна выказваецца аб праекце Краёвая камісія «Салідарнасці» і Саюз польскіх лесаводаў. Міністр Шышка, акрамя дадатковых прывілеяў, хоча даць паляўнічым і фінансавы бонус. Закон прадугледжвае перакінуць выдаткі звязаныя з «паляўнічымі шкодамі» з асацыяцый паляўнічых на Дзяржаўныя лясы. Гэта тычыцца страт, панесеных сялянамі з-за прысутнасці дзікіх жывёл. Леснікі рашуча выступаюць супраць змен Шышкі і 13 снежня прыйшлі пратэставаць пад Сейм. Міністэрства аховы асяроддзя (МАС) інфармавала:

«Ажыццяўленне прапанаваных рашэнняў забяспечыць рацыянальнае вядзенне паляўнічай гаспадаркі. Законапраект значна пашырае каталог запісаў, якія адпавядаюць чаканням уласнікаў угоддзяў ахопліваных паляўнічымі гурткамі, а таксама забяспечвае разгляд меркаванняў грамадзян, перш за ўсё пры вызначэнні паляўнічых гурткоў», – падкрэсліваў намеснік міністра АА Анджэй Канечны.

Рада Міністраў прыняла праект закона аб унясенні змяненняў у Закон аб паляваннях, прадстаўлены МАА. Ён прадугледжвае, у прыватнасці, умацаванне паўнамоцтваў уласніка або вечных карыстальнікаў маёмасці пры стварэнні паляўнічых угоддзяў, павышэнне ўзроўню планаў выканання палявання, а таксама магчымасць стварэння забароны палявання на маёмасці і патрабаванне да раскрыцця інфармацыі, якая датычыцца арганізацыі калектыўнага палявання.

«Выконванне палявання з’яўляецца законнай дзейнасцю, строга вызначанай законам для таго, каб кантраляваць колькасць паляўнічых жывёл з мэтай, сярод іншага, абмежавання шкод, якія наносяцца жывёламі ў сельскай і лясной гаспадарцы. Наколькі важным з пункту гледжання нацыянальнай эканомікі з’яўляецца рэгуляванне колькасці насельніцтва жывёл, паказвае прыклад пашырэння афрыканскай чумы свіней (АЧС) на тэрыторыі Польшчы», – інфармаваў прэс-сакратар міністэрства Павел Муха і дадаваў: «Перашкоджванне або прадухіленне ажыццяўлення палявання ў першую чаргу небяспечнае. Лес быў адкрыты, ёсць адкрыты і будзе адкрыты для ўсіх грамадзян. У той жа час людзі павінны мець на ўвазе, што ажыццяўленне палявання з’яўляецца дзейнасцю ад імя дзяржавы, і сваю падтрымку мае ў дбанні аб грамадскія інтарэсы – шкоды, нанесеныя дзікімі жывёламі, пагрозу рызыкі няшчасных выпадкаў на дарогах агульнага карыстання, АЧС. Закон утрымлівае палажэнні, якія даюць інструменты, каб клапаціцца пра дзяржаўныя інтарэсы».

Папраўка да Закона рэалізуе рашэнне Канстытуцыйнага суда ад 10 ліпеня 2014 г., якога не выканала кааліцыя ГП-ПСЛ. Законапраект улічвае захаванне маёмасных правоў уласнікаў зямельных участкаў, на якіх знаходзяцца паляўнічыя акругі, і абмяркоўвае шырокі спектр грамадскіх кансультацый па ўсталяванні межаў акруг.

Увядзенне гэтага закона прадугледжваюць выкананне:

1) рашэнне Канстытуцыйнага суда ад 10 ліпеня 2014 г. (КС за несумяшчальныя з Асноўным законам прызнаў існуючыя правілы не дазваляючыя ўладальніку або вечнаму карыстальніку нерухомасці выказаць меркаванне пра ўключэнне яе ў паляўнічую акругу і паказаў на недастаткова рэгуляваныя абавязацельствы прадстаўлення інфармацыі ўладальнікам маёмасці якая была ўключана ў паляўнічую акругу);

2) увядзенне прававых механізмаў для ўмацавання нагляду міністра АА над Асацыяцыяй польскіх паляўнічых (PZŁ) і дысцыплінуючых арандатараў і кіраўнікоў паляўнічых угоддзяў у парадку ажыццяўлення штогадовых планаў палявання.

У Законапраекце прадугледжваецца магчымасць выступлення ўласніка або вечнага карыстальніка маёмасці, ахопленай паляўнічай акругай у суд, каб усталяваць забарону палявання з-за яго рэлігійных перакананняў або маральных прынцыпаў (у любы час, уладальнік або карыстальнік можа папрасіць суд аб зняцце гэтай забароны). Гэта рашэнне ўяўляе сабой кампраміс паміж правамі ўласніка або карыстальніка, які выступае супраць палявання і неабходнасці рацыянальнага палявання, якое з’яўляецца складовай часткай аховы навакольнага асяроддзя.

Важнай зменай будзе магчымасць спыніць паляўнічаму гуртку дамову арэнды, калі ён не рэалізуе гадавога плану паляванняў на па меншай меры 80 адсоткаў у кожным з трох гадоў запар. Гэтае рашэнне таксама дапаможа ў барацьбе супраць АЧС.

Акрамя таго, у адпаведнасці з праектам папраўкі, сеймік ваяводства (у рэзалюцыі) будзе выконваць у межах ваяводства падзел угоддзяў на паляўнічыя акругі і гурткі, а таксама ўводзіць змены ў іх межах. Інфармацыя мае быць абвешчаныя на вэб-сайце маршалкоўскай управы або мэрый гарадоў. Згодна з праектам паправак, уладальнікі ці карыстальнікі змогуць пастаянна пытацца у маршалкоўскай управе пра кампенсацыі пры прыняцці паляўнічай сеткі акруг, што можа істотна абмежаваць яе выкарыстанне ў адпаведнасці з існуючымі правіламі.

Праект папраўкі таксама ўводзіць патрабаванні да раскрыцця інфармацыі ў дачыненні да калектыўнага палявання. Арандатары або кіраўнікі палявання павінны прадаставіць пісьмовае паведамленне аб планаваных калектыўных паляваннях: мэрыі гарадоў і лясніцтвы – прынамсі на 14 дзён раней. Гэтая інфармацыя мае быць прадастаўлена кампетэнтным органам мясцовага самакіравання для грамадскасці ў паведамленні або на вэб-сайце ва ўстанове – не пазней, чым на працягу пяці дзён з дня яе атрымання. Уладальнік, арандатар ці карыстальнік угоддзяў будзе мець магчымасць, не пазней, чым за 3 дні да пачатку калектыўнага палявання выказаць свой супраціў. Ён будзе прыняты пад увагу, але толькі тады, калі паляванне будзе пагражаць бяспецы або жыццю людзей. Гэтае рашэнне не адносіцца да індывідуальнага палявання – па тэхнічных прычынах было б немагчыма паведаміць загадзя любога ўладальніка маёмасці пра паляванне аднаго чалавека.

Згодна з праектам паправак, падкормка жывёл (асабліва калі гэта можа паўплываць на змяншэнне шкоды, нанесенай імі ў сельскагаспадарчых культурах і лясной гаспадарцы) будзе патрабавацца ад арандатараў і кіраўнікоў палявання дамоўленасці з уласнікам (уладальнікам або арандатарам) вызначэння месца на кармушку. У той жа час падкормка перастае быць абавязковай, калі будзе выконвацца ў залежнасці ад патрэбаў, напрыклад для таго, каб гарантаваць жывёлам выжыванне ў складаных умовах надвор’я (напрыклад, пры марознай зіме) або абмежавання шкодаў у сельскагаспадарчых культурах.

Акрамя таго, па зменах Дзяржаўная паляўнічая страж будзе абавязана супрацоўнічаць з Паліцыяй, Асацыяцыяй польскіх паляўнічых і Лясной стражай.

Міністр АА Ян Шышка, шматгадовы паляўнічы, звярнуўся да Леха Блёха, старшыні галоўнай рады Асацыяцыі польскіх паляўнічых і прыпамінае яму:

«Паляванне з’яўляецца элементам аховы навакольнага асяроддзя, у сэнсе закона азначае абарону паляўнічых жывёл (дзікіх жывёл) і гаспадаранне іх рэсурсамі ў адпаведнасці з прынцыпамі экалогіі і прынцыпамі рацыянальнай сельскай гаспадаркі, лесаводства і рыбалоўства. У адпаведнасці з вышэйпаказаным законам у Польшчы рэалізуецца мадэль палявання, якая на першую чаргу ставіць ахову і развядзенне жывёл, і толькі пасля яе набыццё. Гэтая мадэль заснавана на некалькіх здагадках:

1. Дзічына ў вольным стане, як дабро нацыянальнага значэння, з’яўляюцца ўласнасцю Дзяржаўнага скарбу.

2. Дзічына ў вольным стане, як дабро ўсёй краіны, знаходзіцца ва ўласнасці Дзяржаўнага скарбу.

3. Міністр нясе адказнасць за навакольнае асяроддзе і з’яўляецца вышэйшым органам дзяржаўнага кіравання ў галіне палявання.

4. Плошча краіны дзеліцца на паляўнічыя акругі, дзе «паляўнічая акруга гэта абшар для палявання».

5. Гаспадаранне дзікімі жывёламі базіруе на штогадовых планах палявання і доўгатэрміновых планах размнажэння.

6. Адзіная арганізацыя – Асацыяцыя польскіх паляўнічых – вядзе паляўнічую гаспадарку ад імя дзяржавы і выконвае іншыя задачы, пастаўленыя дзяржавай.

(…) Варта рашуча падкрэсліць, што сістэма палявання ў польскіх умовах мае дасканалую сістэму. Гэта адбываецца таму, што, у адрозненне ад сістэмы ліцэнзавання, танней і лепш прыстасавана да мазаікі сельскагаспадарча-ляснога асяроддзя і разбудаванай цывілізацыйнай інфраструктуры. Гэта стварае аптымальныя ўмовы для жывёл. Толькі сістэме паляўнічых акругаў можна прыпісаць садзейнічанне адносна высокай колькасці і відавому багаццю жывёл у Еўропе. Паказаны ў законе мінімальны памер паляўнічай акругі з’яўляецца гарантам належнага кіравання папуляцыямі дзікіх жывёл, таму што гэта магчыма толькі на вялікіх плошчах. Заканадавец даручыў вядзенне паляўнічай гаспадаркі АПП. Адна спецыялізаваная грамадская арганізацыя лепш абароніць інтарэсы сваіх членаў, але і дазваляе належны кантроль за дзейнасцю, якая ажыццяўляецца. Акрамя таго, з’яўляецца моцным голасам польскіх паляўнічых на міжнародным узроўні. Толькі як адзіная таксама мае магчымасць эфектыўнай барацьбы з афрыканскай чумой свіней. (…) Таму, з улікам вышэйсказанага, я лічу такую мадэль функцыянавання палявання ў краіне самай аптымальнай і не планую якіх-небудзь заканадаўчых змяненняў у гэтай галіне.

Darz Bór – Jan Szyszko.

Адам Вайрак:

Хопіць, што паляўнічы палічыць, што ты мяшаеш яму ў паляванні, і будзе мець магчымасць выдаліць цябе з лесу. Такіх змен у законе аб паляванні хоча міністр. Шышка ўяўляе сабой кансерватыўнае лобі. Лічыць, што ўсюды і заўсёды трэба паляваць і гэта з’яўляецца самым важным у свеце! Паляўнічыя будуць не толькі ў стане выгнаць чалавека з лесу, які належыць дзяржаўнай казне, але і вытурыць уладальніка з яго зямлі. Хопіць палічыць, што мяшае паляваць паляўнічым. Уладальнік зямлі павінен будзе даказаць у судзе, што яго нязгода на палявання вынікае з рэлігійных вераванняў!

Кожны паляўнічы мог увайсці ў неабгароджаны прыватны ўчастак – 100 метраў ад будынкаў – і паляваць. Цяпер уладальнік павінен даказаць, што, напрыклад, яго рэлігійныя перакананні забараняюць паляванне, і таму не хоча каб хтосьці паляваў на яго ўласнай зямлі. Ёсць палажэнне аб «перашкодзе палявання». Але не сказана, якая можа быць гэта перашкода. Няма запісу, што гэта мае быць наўмыснае дзеянне. Калі няма запісу аб мэтазгоднасці дзеянняў, гэта можа датычыць кожнага: грыбніка, фатографа дзікай прыроды.

Я не думаю, што ўсе паляўнічыя, пардон, прагныя ідыёты, – кажа Адам Вайрак. – Таму што вядома, што гэтае палажэнне будзе ў канчатковым рахунку супраць яго. Запіс пра перашкодзе паляванням цалкам мяняе доступ да лясоў. І не толькі таму, што яны змогуць выгнаць мяне з майго лугу. Гэта як ядзерная зброя ў руках паляўнічых, людзей, якія хочуць авалодаць нашымі лясамі! На маю думку, міністр Шышка, які так гучна пратэставаў супраць прыватызацыі лясоў, сёння дэ-факта хоча іх прыватызаваць.

У Польшчы налічваецца каля 100 тысяч паляўнічых.

Адам Кароль: Думаю, што перш за ўсё ўплыў на папраўкі да закона аб паляванні мае той факт, што міністр Шышка паляўнічы? Чаму папраўка да закона аб паляваннях ідзе супраць грамадзян Рэчы Паспалітай, якія не з’яўляюцца паляўнічымі (іх можна выгнаць з лесу, нават і яго ўладальніка, на падставе таго што перашкаджае ў паляванні)? Ці так у цэлым сфармуляванымі палажэннямі не будуць злоўжываць, так як іх інтэрпрэтацыя залежыць ад паляўнічых?

Ці гэтая папраўка ў адпаведнасці з Канстытуцыяй, калі права паляўнічага на забіванне мае прыярытэт над правамі грамадзян карыстацца лясамі?

Чаму планы паляванняў маюць быць вызваленыя ад ацэнкі ўздзеяння на навакольнае асяроддзе? Паляванне на аленяў або сарнаў мае ўплыў на на рэдкія і ахоўныя віды, такія як рысі і ваўкі.

Чаму ў паляванні могуць прымаць удзел дзеці паляўнічых? Ці міністру Шышка залежыць на тым, каб дзеці навучыліся забіваць і захапляцца дарослымі, якія страляюць безабаронных жывёл і атрымліваць асалоду ад іх смерці? Ці з’яўляецца гэта выхаваннем маладога пакалення ў духу прыязнасці са светам прыроды?

Гэта фермеры, не выконваючы правілаў і палажэнняў біяасекурацыі, нясуць адказнасць за распаўсюд віруса АЧС – кажуць паляўнічыя. АПП запэўнівае, што паляванне на дзікоў ажыццяўляецца на пастаяннай аснове і ў адпаведнасці з планам. Паляўнічыя бароняцца такім чынам ад абвінавачання іх саміх у тым, што не спраўляюцца са сваімі абавязкамі ў барацьбе з АЧС, а міністр сельскай гаспадаркі сказаў, што АПП трэба распусціць. У адпаведнасці з прынцыпамі Галоўнага ветэрынара пры ажыццяўленні санітарных забойстваў тэрмін іх рэалізацыі не павінен быць даўжэйшы чым да 20 снежня 2016 года.

Добрая змена” ў руках „спецыялістаў” рашае, каго забіць, каго з’есці, каго выгнаць з уласнага поля?

Міраслава Канстанчук

Deglomeracja po podlasku, czyli przenieśmy Bielsat do Białegostoku

Pod koniec roku Ministerstwo Spraw Zagranicznych zdecydowało o obcięciu dotacji dla telewizji Bielsat o dwie trzecie. Według nieoficjalnych informacji decyzja ta jest efektem niedawnego ocieplenia stosunków między oficjalną Warszawą a Mińskiem – rząd liczy na ożywienie współpracy gospodarczej i chce się w ten sposób przypodobać Łukaszence. „To faktycznie oznacza likwidację stacji” – uważa szefowa Bielsatu Agnieszka Romaszewska-Guzy.

Czy rzeczywiście? Niekoniecznie. Jest jeszcze jedno wyjście – przeniesienie siedziby Bielsatu do Białegostoku, czyli tam, gdzie powinna była ona znaleźć się od samego początku. Taka decyzja nie tylko wpisałaby się w coraz popularniejszy nurt deglomeracji, czyli przeciwieństwa szkodliwego „warszawocentryzmu”, ale pozwoliłaby na poważne oszczędności. Pomijając koszty związane z przeprowadzką, funkcjonowanie Bielsatu w Białymstoku byłoby z oczywistych względów nawet dwukrotnie tańsze, niż w drogiej stolicy. Po przenosinach Bielsat mógłby być może liczyć także na dodatkowe finansowanie ze strony podlaskiego i białostockiego samorządu, którym powinno zależeć na ulokowanie tak ważnej instytucji w stolicy Podlasia. Można by też pomyśleć o zbliżeniu formatu stacji do reprezentowanego przez Radio Racyja, czyli większym włączeniu spraw mniejszości białoruskiej Podlasia.

Na Warszawie świat się nie kończy

Odpływ młodych i zdolnych absolwentów liceów z białoruskim językiem nauczania do Warszawy i za granicę to poważny problem, o którym na łamach „Czasopisu” napisano już wiele. Nie da się na dłuższą metę utrzymać tożsamości białoruskiej na Podlasiu, jeśli nie zatrzymamy tych ludzi na miejscu. Niekoniecznie w Hajnówce czy Gródku, bo to mało realne, ale na przykład w Białymstoku. Siedziba Bielsatu w Białymstoku byłaby silnym impulsem dla regionalnego rynku pracy – opłaca się dobrze znać język białoruski i rozwijać się zawodowo w tym kierunku, bo w stolicy Podlasia są atrakcyjne miejsca pracy, o które walczą najlepsi.

Ktoś powie: dziś w warszawskiej redakcji Bielsatu pracuje mało podlaskich Białorusinów, większość dziennikarzy to Białorusini z Białorusi, albo wręcz warszawiacy. Zgoda. Ale nic nie stoi na przeszkodzie, by zamiast w Warszawie, pracowali oni w stolicy Podlasia. Osobiście widzę same zalety takiego rozwiązania. Po pierwsze – o wiele niższe koszty utrzymania. Po drugie – blisko do domu (zwłaszcza, jeśli ktoś mieszka na Grodzieńszczyźnie). Po trzecie – bliżej realnych spraw polsko-białoruskiego sąsiedztwa, takich jak np. współpraca transgraniczna czy kolejki na granicy, ale także kultura i problemy społeczności białoruskiej w Polsce. Po czwarte – z doświadczenia wiem, że Białorusini i Ukraińcy, którzy wyemigrowali do Warszawy, mają nie do końca prawdziwy obraz polskiej rzeczywistości. Patrzą na nią przez pryzmat bogatej stolicy i często wydaje im się, że tak jak w Warszawie jest w całym kraju. Bielsat robiony z Białegostoku pozwoliłby uniknąć tego patrzenia przez różowe okulary, zbytniego idealizowania polskiej rzeczywistości. Mniej salonowości, więcej realnego przyziemnego życia – to przydałoby się nie tylko Bielsatowi, ale generalnie ogólnopolskim mediom jako takim.

Straż Graniczna, Służba Celna, Frontex

Bielsat to tylko jeden przykład, ale kandydatów do zdeglomerowania (przeniesienia poza stolicę) jest więcej. Straż Graniczna, Służba Celna czy unijna agencja ds. granic FRONTEX – nie ma żadnego powodu (poza tradycją centralizmu w radzieckim stylu), by siedziby tych instytucji mieściły się w stolicy. Naturalną ich siedzibą powinno być jakieś większe lub średnie miasto wzdłuż wschodniej granicy. Niekoniecznie Białystok – dobrą lokalizacją mógłby być także Lublin, Rzeszów, Przemyśl lub Chełm. Przy tym jestem w stanie sobie wyobrazić, że Komenda Główna Straży Granicznej mieści się np. w Hajnówce. Właściwie dlaczego nie – w Niemczech czy Czechach wiele instytucji centralnych ma swoją siedzibę (właśnie: centralę, a nie siedzibę oddziału) w miastach tej wielkości, a wszystko to w imię deglomeracji, czyli równomiernego rozwoju całego kraju.

Warto wspomnieć też o rządowym Ośrodku Studiów Wschodnich, który obecnie mieści się, a jakże, w Warszawie. A czy nie lepiej by było, gdyby analizy poświęcone Białorusi i Litwie powstawały w oddziale OSW w Białymstoku, Ukrainą i Mołdawią zajmowali się analitycy z Lublina, a Czechy i Słowacja były opisywane z Krakowa?

Pierwsze jaskółki deglomeracji

To samo można powiedzieć także o innych instytucjach centralnych. W Warszawie powinien pozostać Sejm, Senat, Kancelaria Prezydenta i większość ministerstw. Ale nie wszystkie – Ministerstwo Gospodarki Morskiej i Żeglugi Śródlądowej powinno raczej mieścić się na Wybrzeżu, Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego mogłoby być zlokalizowane np. w Krakowie. Przykładem niech będzie pobliska Litwa, gdzie podobnych zmian już dokonano – kilka ministerstw przeniesiono niedawno z Wilna do Kowna. Z kolei w Niemczech też nie wszystkie ministerstwa mają siedziby w Berlinie, niektóre pozostały na stałe w dawnej stolicy RFN, czyli w Bonn.

Idźmy dalej. Kraków doskonale nadaje się na siedzibę centralnych instytucji o prawnym charakterze, mógłby się tam mieścić Sąd Najwyższy, Trybunał Konstytucyjny i Rzecznik Praw Obywatelskich. W Gdańsku mogłaby mieć siedzibę Najwyższa Izba Kontroli i Instytut Pamięci Narodowej (w końcu to tam narodziła się „Solidarność”). W Łodzi – siedziba NFZ i innych centralnych instytucji służby zdrowia oraz tych związanych z transportem i logistyką (Poczta Polska, spółki kolejowe). Poznań z kolei mógłby stać się „polskim Frankfurtem” – warto tam przenieść, wzorem Niemiec, siedzibę NBP, Giełdy Papierów Wartościowych oraz państwowych i quasipaństwowych banków (np. Bank Gospodarstwa Krajowego).

Idea deglomeracji zdobywa coraz większe poparcie i powoli przebija się do świadomości decydentów. Są już pierwsze efekty. Siedziby dwóch ogólnopolskich instytucji: Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury oraz Narodowego Centrum Nauki zlokalizowano w Krakowie. W Bydgoszczy miał znaleźć swoją siedzibę planowany Zarząd Dorzecza Wisły (pracę nad reformą ustanawiającą tę instytucję jednak wstrzymano). Z kolei prestiżowa Polska Agencja Kosmiczna ma od niedawna swoją siedzibę w Gdańsku.

Jak to wygląda za granicą?

Wzorem deglomeracji są Niemcy, gdzie stołeczny Berlin wcale nie jest najoczywistszym miejscem do życia i kariery. Wprost przeciwnie. Berlin to po prostu miasto będące siedzibą rządu, niektórych urzędów centralnych i większości ministerstw – ale nie wszystkich. O wiele większe znaczenie mają takie miasta jak Frankfurt (stolica gospodarcza), Hamburg czy Monachium. Nikogo w Niemczech nie dziwi ścieżka kariery, polegająca na przeniesieniu się rodowitego berlińczyka do Frankfurtu czy Hanoweru, bo w stolicy osiągnął już wszystko, co się dało. Dotyczy to zwłaszcza dziennikarzy – redakcje najważniejszych ogólnokrajowych dzienników znajdują się w Monachium i Frankfurcie, Berlin znalazł się dopiero na trzecim miejscu.

Siedziby urzędów centralnych są przy tym rozmieszczone nie tylko w największych miastach, ale także w tych średniej wielkości. Siedzibą Sądu Konstytucyjnego jest niespełna trzystutysięczne Karlsruhe, które nawet nie jest stolicą landu. To 21 w kolejności miasto Niemiec pod względem liczby ludności. W Polsce również proponowano podobne rozwiązanie (z Przemyślem lub Suwałkami jako siedzibą Trybunału Konstytucyjnego), zostało ono jednak wyśmiane.

Na szczeblu regionalnym również jest ciekawie. Stolicą landu wcale nie musi być największe miasto, ale drugie lub trzecie w kolejności. Gdyby ten model zastosować u nas, stolicą województwa podlaskiego byłaby Łomża, a Sejmik obradowałby na przykład w Hajnówce.

Identyczna sytuacja jest w Szwajcarii. Stołeczne Berno nie jest wcale najważniejszym miastem w kraju. O wiele większe znaczenie mają Zurych, Genewa czy Bazylea, a instytucje centralne rozmieszczone są także w mniejszych miastach. Z kolei w Szwecji urzędy centralne i instytucje unijne mieszczą się także w Uppsali, Malmoe i Goeteborgu, a nie tylko w stołecznym Sztokholmie.

Ktoś powie: w porządku, ale to wszystko są wysokorozwinięte kraje, o innej, zachodniej tradycji. Spójrzmy więc na nasze postkomunistyczne podwórko. W Czechach niemal wszystkie centralne instytucje wymiaru sprawiedliwości i wiele innych mieszczą się w Brnie. To drugie największe miasto kraju jest faktycznie drugą stolicą republiki. Oprócz tego siedziby urzędów centralnych mieszczą się także w Ostrawie, Ołomuńcu i maleńkiej Opawie na czeskim Śląsku. Na Słowacji siedzibą Sądu Konstytucyjnego są Koszyce, siedziba Poczty Słowackiej mieści się w Bańskiej Bystrzycy, a siedziba ogólnokrajowego Specjalnego Sądu Karnego znajduje się w zaledwie 22-tysięcznym Pezinku (to tylko niektóre przykłady). Na Litwie część ministerstw przeniesiono niedawno do Kowna, w Gruzji w ramach deglomeracji parlament przeniesiono do Kutaisi.

Da się? Jak widać. Po tych wszystkich zmianach świat się nie zawalił, również pozawarszawskie siedziby zdeglomerowanych polskich instytucji (np. Agencji Kosmicznej w Gdańsku) doskonale się sprawdziły. Warto więc zawalczyć o siedzibę Bielsatu w Białymstoku. W sytuacji, gdy obcięto finansowanie tej stacji, przeniesienie Bielsatu na Podlasie może wręcz zadecydować o jej dalszym istnieniu. Zwłaszcza, jeśli marszałek i prezydent miasta zdecydują się ją wesprzeć choćby niewielkim grantem. Radio Racja daje radę, dlaczego więc z Bielsatem miałoby być inaczej?

Jakub Łoginow

Halina Maksimjuk. Ruzdvo

Ja vrodiłasie pud kuneć listopada, i jak tôlko my pospivali odsviatkovati môj deń narodženia, načynavsie pôst, Pilipuvka. Mama velmi pilnovała, kob my tohdy ne jili zamnôho mjasa (ono v nedilu dostavali, i tôlko na obid), kob ne było žadnych pohulanok, a i spivati inšych piseń kromi koladok ja ne mohła.

Roždžestvo Chrystovo, anhieł proletieł
On letieł po niebie, ludiam piesni pieł
Vsie ludi likujtie, sioj dień toržestvujtie
Dnieś Chrystovo Roždžestvo…

Tak spivała moja mama, potum dołučavsie tato, a na kunciovi i ja, jak vže słova siak-tak pudchvatiła.

– Mamo, mamo! A što vpečeš pud Ruzdvo? – pytałasie ja.

– Što-leń prydumaju, – odkazuvała mama.

– A koli vže prydumaješ? – dopytuvałasie ja. – Do zavtra pospiješ? Bo mni velmi chočetsie znati.

A mama ono krutiła hołovoju i smijałasie.

– Zrobimo kovbaski, upeku sałtisona i može jakojuś šynku i polendvičku uvendzimo, – hovoryła mama večerom do tata.

– A bočku ne zrobiš? – pytavsie tato.

– Nu, jak ne bude zatłusty, takoho pererosłoho prydałosie b uvendziti.

– A tisto jakoje vpečeš? – znov cikaviłasie ja. – Ja b chotiła makôvcia, – maryłosie mni. – U tiotki v Knorozach to vse je makôveć.

– Jak pojidemo do Knorozôv, to tam sobi pojisi, – smijavsie tato.

– A koli ne pojidemo, što tohdy? – dopytuvałasie ja.

Na tyždeń pered sviatom pryjizdžav diaďko Gryša i pomahav tatovi zakołoti paršuka. My tohdy šče hodovali v Bilśku svini. Ja vse velmi płakała, jak čuła, jak toj pudsvinok kvičyt. Ale mama hovoryła, što nema inšoho vychodu, što musimo štoś jisti, bo inakš povmirajemo z hołodu.

– Po toje ž my paršuki i hodujemo. Odiahajsie i pomahaj smaliti, – kazała mni mama.

Ja odiahałasie, brała žmuch sołomy, prypaluvała od tata abo od diaďka i pomahała obsmaluvati zakołotoho paršuka, kob ne było šersti na skôrci. Potum toho paršuka myli i načynali rozbirati. Ja vse pomahała mami połoskati kiški, potum mama jich velmi dovho čystiła, kob nadavalisie na kovbasy.

Časť sołoniny topili na šmaleć, na kotorum posli smažyłosie placki, kotlety abo jiječniu, častku solili (lodôvki my tohdy ne mili, ono kładôvku). Mama časom soliła i kuńpu, ale ja tohdy jiji ne lubiła (u takôj kuńpi ja zasmakowała namnôho puznij), tato višav jiji v kładôvci, a potum po kusočku prynosiv sobi na večeru abo brav na kanapki do roboty.

Potum baťki rzali mjaso na kovbasy, mama joho soliła, dopravlała perciom, hurčycioju, čosnykom, dovho misiła jak tisto, a koli vže było hotove, to načyniałosie kovbaski. Ja velmi rvałasie pomahati, mni velmi podobałosie, jak tato krutiv mašynkoju, mama natiahała kišku na takuju trubku i mjaso vychodiło z trubki prosto do kiški. Takije fajny kovbaski robilisie! Mama vse odnu maleńku odvaruvała, kob vyznačyti, čy vona dobre posolana. I pry situj roboti my vse spivali koladki.

Niebo i ziemla, niebo i ziemla…

Moji baťki velmi hože spivali, ja vže pro site zhaduvała. Na dva hołosy…

Nova radosť stała, jaka nie byvała,

Nad viertepom zviezda jasna,

Svietom vossijała…

Ja takim sposobom naučyłasie vsich koladok, kotory znali moji baťki.

Potum mama šykovała polendvičku, trochu šynki i bočku, i tato site vsio vendziv. A mama šče robiła sałtisona i kišku-kašanku. Toho odrazu ne možna było jisti, ono čykałosie na sviato. Tato pered samym Ruzdvom pryvoziv jôłku, a ja z mamoju jiji vbirali. Višali bombki, cukierki, małyje jabłyčka, na samy veršok gvjazdu, a potum prystrojuvali šče anielskim vołosom i kłali vatu na hulki, kob vyhladało, jakby snih napadav. Jôłka ne była velika, ale takaja choroša! I tohdy načynałosie čykanie na Sviatoho Mikołaja. U nas prezenty pud jôłkoju znachodilisie na peršy deń Ruzdva.

Ale vperuč była Kolada. My ciły deń ničoho ne jili, ždali do peršoji zôrki. Mama smažyła rybu, robiła sałatku z buračkôv (mniam!), varyła ščôłok (to kompot z sušanych jabłyk i hrušok), boršč z hrybami, šykovała sledi, kutiu, kapustu, tato z kładôvki prynosiv kvašany hurki i marynovany hrybočki. Pud obrusok kłali trochu sina, i my siadali do večery. Treba było poprobuvati kažnoji stravy. Ja, nejadok, nijak ne mohła dati sobi rady z borščom, až mama litovałasie nado mnoju i odnosiła moju talirku do kuchni. Ryba z buračkami smakovała mni najbôlš. A tato vzdychav – škoda, što nema kiselu z ovsa. Ja dumała, što to neviď-jakoje dobro toj ovsiany kisil, ale za para lit, koli ja joho poprobuvała, to lepi ne budu pisati, što stałosie. Odne znaju napevno: kiselu z ovsa ne lublu, velmi ne lublu, i nema nijakoji šansy na toje, kob ja v jôm zasmakovała.

Po večery my šče spivali koladki, a potum išli spati. Ja dovho ne mohla zasnuti, bo vsio čykała na Mikołaja, ale divnym trafom nikoli ne mohła joho dočykatisie, a rano, koli tôlko odpluščyła očy, bihła zahlanuti pud jôłku, i tam kažnoho roku ležali prezenty.

Ale raz ja toho Mikołaja narešti pobačyła. Što pravda na katolićkie Ruzdvo, ale vsio taki. Vôn pryjšov do mojich koležanok, u kožuchovi i futranôj šapci. Na plečach niôs mišok z prezentami. Pytavsie vsich diti, čy dobre zachovuvalisie, čy baťkôv słuchalisie, čy v školi dobre jim ide i čy napevno vony povinny dostati prezenty, a može rôzhi? Kažnomu davav jakiś pakunok, naveť ja dostała pačečku horoškuv. Ono posla ja pytałasie mamy pro odnu rč, kotoroji nijak ne mohła poniati:

– Mamo, a čom toj Mikołaj hovoryv hołosom Siemieniukovoji?

Ne pomniu, što mni mama tohdy odkazała, ale tôlko čerez dva roki ja vsio dokładno zrozumiła.

Pometaju, jak odnoho razu my pojichali na peršy deń Ruzdva do Knorozôv. Deń byv morôzny, svitiło sonečko, usiudy było biło. Baťki vpravilisie, my odiahnulisie i pujšli na autobus. Potum velmi dovho tupali z Chrabołôv do Knorozôv, ale sitym razom ja, musit, i ne marudiła, bo było zimno, i kob rozohrtisie, ja čuť ne bihła. Nu i mni velmi spišałosie, kob pochvalitisie pered mojimi svojakami, štó ja dostała od Mikołaja. I šče velmi chotiłosie pobačyti moju novu dvojurodnu sestru, Katiu, kotora nedavno vrodiłasie v diaďka Gryšy. Ja była cikava, čy vona od chrystinuv mnôho pudrosła, čy vže bude mohła z nami bavitisie?

Bratôv doma ne było, pujšli koladovati na sioło, Katia pudrosła, ale mało, a Sonia sidiła i vsio jiji kołychała, kob vona ne płakała. U dvery raz-po-raz chtoś stukav, prychodili koladniki z hožymi gvjazdami, krutili jimi i spivali koladki:

Ja umom chodiła v horod Viflijem

I była v viertiepie i vidała v niem…

Spivali divčata, potum pryjšli chłopci, zaspivali Niebo i ziemla, a potum znov chtoś pryjšov, i tak čuť ne ciły deń čerez chatu perejšło tôlko koladnikôv, što ja stratiła rachunok. Narešti pryjšli moji braty, ale zavelmi zo mnoju ne chotili hovoryti, ono štoś pošeptali pomiž soboju, a potum stali ličyti hrošy. Ale kôlko zakoladovali, to navet diaďkovi i tiotci ne chotili skazati. A potum vony šče i nam zaspivali jakujuś koladku, posla čoho i ja odvažyłasie zaspivati, i nam vsim dali trochu hrošy za koladovanie. Chłopci zaraz začali planovati, što sobi kuplat, ale mni ne chotiłosie słuchati, i ja pujšła kołychati Katiu.

Pomniu, što jak Katia pudrosła, to velmi polubiła vôdku. I odnoho razu, jak my pryjichali do jich na Ruzdvo, vona same vernułasie z koladovania z povnoju žmenioju hrošy. Siła za stołom i jak začarovana diviłasie na butel z horłkoju.

– Katiu, – skazała do jiji moja mama, – dati tobi horłki?

Katia ono pudtaknuła.

– Dobre, – skazała moja mama velmi považnym hołosom. – Ale musiš oddati mni vsi hrošy, kotory ty dostała za koladovanie.

Katia bez odnoho słova oddała vsie hrošy, a mama naliła jôj kilišok vôdki. A vona chłopnuła tuju horłku i naveť ne skryviłasie. Usi tohdy velmi smijalisie. A ja zanic by toji horłki ne vypiła, tak vona mni smerdiła. Na ščastie, po jakômś časi apetyt na vôdku v Kati zusim projšov.

Koli ja stała starša, začała v Bilśku choditi koladovati z koležankami. Baťko odnoji z jich zrobiv nam gvjazdu i my odvečôrkom načynali choditi po chatach. Lude prymali nas dobre, bo v misti tohdy koladnikôv było mało. Ja dumaju, što teper u našum Bilśku chodit jich namnôho bôlš, jak tohdy. Usio pominiałoś. Lude narešti perestali bojatisie, a što najvažnijše, ne vstydajutsie ni svoji viry, ni movy.

A pud kuneć styčnia abo na počatku lutoho odbyvalisie „chojinki” v školi i v tatovuj roboti.

Pomniu, jak u 1969 roci zameło vsi dorohi, do škoły nichto ne pujšov, ale „na chojinku” to vsi pošvendolili. Snihu nameło čuť ne rômno zo strchami. Moja mama akurat była gruba z mojeju sestroju i jôj velmi tiažko było iti, vona raz-po-raz zastrahała v snihovi. A my, diti, to vsi povercha bihali, my tohdy šče lohki byli.

U školi najvažnijšy byli vystupy. My dovho cvičyli razny pisni i viršyki, a potôm vystupali pered baťkami i znakomymi. Kažna klasa šykovała štoś inšoho. Pometaju, jak ja chotiła tanciovati Zasiali górale… Ale, nažal, pani mene do sitoho ne vybrała. Ja hovoryła viršyka pro jôłku: W lesie wyrosła. W lesie szumiała… Potum spivali Hu-hu-ha, jaka zima zła… i šče mnôho vsiakoho inšoho. A ja šče hovoryła, chto vystupaje i što bude robiti. Usio odbyvałosie v velikuj gimnastyčnuj sali. U kutkovi stojała vysoka jôłka, prystrojona bombkami i anielskim vołosom. Koło jôłki nam vse stavlali scenu i schôdki. Po vystupach my tanciovali, a baťki sidili kružka sali i gandoryli. A potum my rozychodilisie po klasach, prychodiv Mikołaj i rozdavav nam pački. Uperuč baťki sami musili robiti ditiam tyje pački, ale posla vsio šykovała škoła, baťki ono płatili hrošy.

Na jôłci v tatovuj praci było trochu inakš. Bo tam najperuč my tanciovali, hovoryli Mikołajovi viršyki i dostavali od joho jakijeś cukierki abo batoniki. A potum prychodiv jakiś diadko czy tiotka i čerez mikrofon vyčytuvali diti po nazviskach, i Mikołaj davav kažnomu pačku. Tam byli perevažno jakijeś sołodki rečy: čykolada, cukierki, batoniki, horoški. Časom prydavali jabłyko abo pomaranču.

Pomniu, jak odnoho roku baťki posłali mene na takuju jôłku zusim odnu. Ania same prychvorła i mama ne mohła pujti, a tato, musit, pojichav do Ploskuv. Styrčała ja tam jak jakiś kułok, bo vsi byli z baťkami abo prynajmi zo svojimi sestrami čy bratami. Uže chotiła stamtôl utečy, ale na ščastie načali vyčytuvati nazviska. Koli ja včuła svoje, to pudyjšła i vziała pačku. A potum vyčytali naše nazvisko šče raz i dovho nichto ne pudychodiv. A vony znov vyčytali i šče raz povtoryli. Ja pudyjšła do toji pani i skazała, što to, musit, bude moja sestra Ania, ono vona ne pryjšła, bo zachvorła. I pani mni tuju pačku dała.

Tak što ja vernułasie dochaty z dvoma pačkami. Zadovolona, a jakže. A tato posla hovoryv, što pački dajut od tretioho roku, a našuj Ani tohdy było ono dva. Ale nichto toji pački ne odnosiv nazad, a mni prypało bôlš cukierkuv. I pomarančy tohdy tam byli. Jak vony mni smakovali! Tohdy to byv rarytas! Ja b jich tohdy i kilo zjiła sama odna. A teper prodajut tyje pomarančy ciły rôk, povno jich usiudy, a moji diti naveť na jich ne hlanut…

Jan Maksimiuk. Raźvitańnie z 19-m stahodździem

Praviły stvareńnia papiarovaha peryjadyčnaha vydańnia nie źmianilisia ciaham dvuch apošnich stahodździaŭ.

Za 200 apošnich hadoŭ źmianilisia metady vytvarańnia papiery, a taksama technalohija druku i sposaby razpaŭsiudu papiarovych hazetaŭ i časopisaŭ, ale asnova žurnaliscka-vydavieckaha pracesu zastałasia raniejšaj. Spačatku treba teksty, ad štatnych žurnalistaŭ abo ad vonkavych karespandentaŭ ci dapiščykaŭ; potym idzie redakcyjnaje planavańnie, apracoŭka i makietavańnie vydańnia; potym razmnažeńnie vydańnia ŭ drukarni; narešcie razpaŭsiud siarod čytačoŭ praz sietku prodažu abo padpisku. Heta davoli doŭhi i pracajomki praces, jaki z vydaviecka-redakcyjnaha boku anhažuje ludziej z roznymi prafesijnymi kvalifikacyjami.

Z boku spažyŭca-čytača taksama patrabujecca niemały vysiłak – treba kupić vydańnie ŭ kijosku abo aformić padpisku, a potym pazbavicca makulatury. Nijakaha takoha vysiłku nia robiać maje dzieci. U ichnim žyćci papiarovyja hazety i časopisy NIE PRYSUTNIČAJUĆ. Usio, što jim treba i chočacca pračytać, jany znachodziać u internecie i čytajuć tam, na ekranie ci to kamputera, ci to roznych multymedyjalnych pryładaŭ i cacak, nazvy jakich mnie staromu i ŭ hałavu nia lezuć.

Ja dumaju, što padobnyja čytackija pavodziny svaich dziaciej nahladaje siońnia pieravažnaja bolšaść baćkoŭ na śviecie. Niama ŭ našych dziaciej času i achvoty čytać artykuły ŭ papiarovych vydańniach, navat kali takija vydańni i znojducca pad rukoju, bo našmat zručniej uklučyć kamputar, pahladzieć fotki i videaklipy ŭ Facebook’u, Instagram’ie ci na YouTube.

Siońnia ŭžo niemahčyma ŭjavić sabie surjoznaje papiarovaje vydańnie biez svajoj internetnaj versii. Novyja peryjadyčnyja vydańni ŭźnikajuć naohuł tolki ŭ internetnaj versii, a niekatoryja šyrokaviadomyja mižnarodnyja vydańni admovilisia ad raniejšaj papiarovaj versii (naprykład, Newsweek u 2013 hodzie). Taki majem suśvietny trend, i jaho nastupstvy datyčać taksama našych papiarovych biełaruskich peryjodykaŭ u Biełastoku.

Sučasnyja technalohii raspaŭsiudu infarmacyi ŭ internecie dazvolili źvieści ŭsie raniejšyja vydaviecka-redakcyjnyja funkcyi praktyčna da adnaho čałavieka z „mašynaj”, jakaja źmiaščajecca ŭ kišeni.

Kali ja pačynaŭ žurnalisckuju karjeru ŭ Nivie naprykancy 1980-ch, nakład tydniovika byŭ kala 3,5 tysiač. Siońnia jon try razy mienšy. Ja nia viedaju, jak źmianiŭsia nakład Czasopisu za apošnija 25 hadoŭ, ale ž jon napeŭna nie pavysiŭsia, praŭda?

Biezumoŭna, isnuje nie adna, a niekalki pryčynaŭ taho, što ludzi na Padlaššy čytajuć biełaruskija peryjadyčnyja vydańni ŭ štoraz mienšaj stupieni (pra niekatoryja pryčyny, źviazanyja z prablemami viedańnia litaraturnaj movy i kiryličnaj azbuki u nas, ja pisaŭ u raniejšych feljetonach).

Siońnia mnie zachaciełasia źviarnuć uvahu na jašče adnu pryčynu hetaha zaniapadu – anemičnuju, amal nieprykmietnuju aktyŭnaść našych biełaruskich vydańniaŭ u internecie, kudy ŭžo pieraniesłasia pieravažnaja bolšaść aktualnych čytačoŭ Czasopisu i dzie zdaŭna znachodziacca ŭsie jaho patencyjalnyja čytačy.

Skažu koratka: internetnaja versija Czasopisu pavinna stać pieršasnaj, a papiarovaja – druhasnaj. Heta značyć, siły i finansavyja srodki redakcyi treba pieraraźmierkavać na častaje (najlepš – štodzionnaje) abnaŭleńnie MULTYMEDYJALNYCH žurnalisckich materyjałau na internetnaj staroncy, kali redakcyja jašče choča paspadziavacca na čytackuju padtrymku siońniašnich školnikaŭ i liceistaŭ. Ich nijakim tekstam na papiery ŭžo nie zavabiš. Im treba prykolnyja fotki i videaklipy dy… minimum tekstu. Siońnia takuju žurnalistyku ŭmiejuč rabić na svaich smartfonach navat 12-hadovyja žeŭžyki, i ŭ niekatorych ź ich „spažyvieckaja publika” ŭ dziasiatki razoŭ bolšaja, čym u Czasopisu.

Hučyć strašna, ja viedaju. Ale kali my nie raźvitajemsia z našaj addanaściu žurnalistycy rodam z 19-ha stahodździa, my prapali.

Міхал Мінцэвіч. Святая Ноч.

Чарговы год віфлеемская зорка рассвятляе нашы хаты. Зноў калядны стол і просвіра або куцця – знак Бога. І адно свабоднае месца для чаканага госця, як памяць пра словы Госпада: „як вы зрабілі гэта аднаму з Маіх меншых братоў, так зрабілі і Мне” (Мф., 25:40). Ёлка – гэта сімвал райскага дрэва, сімвал жыцця. І ад сэрца ўзятыя падарункі. Уся сям’я абменьваецца пажаданнямі. Неад’емным атрыбутам нашай праваслаўнай абраднасці з’яўляецца гвязда – зорка, якая аб’яўляе пра з’яўленне на свет Хрыста.

Любім Каляды за гэты незвычайны хатні на­строй, за тое, што наш Бог стаў Дзі­цят­кам, што за­ха­цеў мець Ма­ці і це­шыц­ца Ей­ным каханнем. Ха­цеў быць прытуле­ны, бе­за­ба­рон­ны, пла­чу­чы. І та­кім Бог астаў­ся на­заў­сё­ды. Не назойнічае чалавеку, ха­ця і лю­біць яго.

За ка­ляд­ным ста­лом ціх­нуць раней­шыя не­па­ра­зу­мен­ні, злосць, зай­з­д­расць. Яны ж у кан­чат­ко­вым раз­лі­ку не­і­стот­ныя. Да яд­нан­ня з Бо­гам кро­чым шля­хам яд­нан­ня з са­бою і ін­шы­мі.

Кож­ны ча­ла­век асэн­соў­вае сваё жыц­цё, якое ча­ста спа­ра­джае цяж­кія дум­кі. Што, па сут­нас­ці, з’яў­ля­ец­ца яго сэн­сам? Ад­ка­зу на гэ­тае пы­тан­не лю­дзі шу­ка­лі на праця­гу ты­сяч га­доў. Пы­та­лі ўлас­ных сэр­цаў, тур­ба­ва­лі свой ро­зум, кан­ст­ру­я­ва­лі фі­ла­соф­скія сі­стэ­мы, аде не знай­ш­лі за­да­валь­ня­ю­ча­га гэ­тае пы­тан­не ад­ка­зу.

Ка­лі б мы за­ха­це­лі ко­рат­ка аха­рак­та­ры­за­ваць эпо­ху, у якой жы­вём, пазыўным ло­зун­гам маг­ло б стац­ца сло­ва „сму­так” з усі­мі яго выт­вор­ны­мі: заклапо­ча­насць, кло­пат, прыг­не­ча­насць, ска­рэн­не, дэп­рэ­сія і г.п. Жы­вуць лю­дзі, якія ўклю­ча­юць тэ­ле­ві­зар толь­кі на праг­ноз над­вор’я, бо мяр­ку­юць, што толь­кі там мож­на па­чуць пра­мя­ні­сты праг­ноз для на­шых на­туж­лі­вых дзён. Ка­лі бя­руць га­зе­ты (у тым лі­ку і ду­хоў­нага зме­сту) з на­дзе­яй пра­чы­таць неш­та, што аг­рэе іх­няе жыц­цё іск­рай ра­дас­ці, як жа ча­ста пе­ра­жы­ва­юць рас­ча­ра­ван­не: і там за­па­на­ва­лі жаль, нара­кан­ні, пап­ро­кі за па­мыл­кі (чу­жыя), мар­мы­тан­не, не­за­да­валь­нен­не.            І памыляецца той, хто ду­мае, што гэ­тая жур­ба бя­рэц­ца са скла­да­ных грамадска-гаспа­дар­чых аб­ста­він – бо гэ­так дзе­ец­ца і ў ба­га­тых кра­і­нах. Ко­ліш­ні фі­ло­саф Фрыд­рых Ніц­шэ, за­яд­лы во­раг хрыс­ці­ян­ства і хрыс­ці­ян ска­заў пра сібарытаў: „яны выг­ля­да­юць не­да­стат­ко­ва збаў­ле­ны­мі, на іх тва­рах не адлюстроўва­ец­ца ра­дасць”.

У свя­точ­ныя дні па ўсіх кут­ках све­ту на ўсіх мо­вах бу­дзе га­вор­ка пра Святую ноч, за­гу­чаць ка­ляд­кі. Толь­кі гэ­тыя дзве тай­ны – На­ра­джэн­ня і Уваскрэсен­ня – ад­зна­ча­юц­ца ноч­чу. Гэ­та вя­лі­кія нач­ныя свя­ты з’яў­ля­юц­ца напоў­не­ны­мі вя­сел­лем па­чат­ка­мі на­ша­га збаў­лен­ня, ня­суць на­ві­ну дня, яко­га чакаем. Сім­ва­лі­зу­юць па­ча­так пе­ра­мо­гі ў ве­ка­веч­ны дзень. Та­му гэ­тыя тай­ны з’яўля­юц­ца свя­та­мі най­с­вя­цей­шай но­чы.

А што пра ноч мо­жам пра­чы­таць у Свяш­чэн­ным пі­сан­ні? Ноч мае ў са­бе неш­та з за­гад­ка­вай шма­т­абя­цаль­най двух­сэн­са­вас­ці. Ці не зна­мя­наль­ны час, у якім ніх­то не змо­жа дзей­ні­чаць (Іа­ан, 9:4) цем­рай і це­нем смер­ці, у якім мы, грэш­ні­кі, жы­вём (Лк., 1:79), ка­вар­най цем­рай, ахут­ва­ю­чай нас, у якой нель­га нам астац­ца (Іаан, 12:35-36)? Ці ж кож­ная ноч не на­гад­вае той но­чы, ка­лі Ён быў пра­да­дзены, ка­лі вый­шаў Іу­да, той, пра якую мож­на мер­ка­ваць, што зай­ш­ла ўжо да­лё­ка і на канец пры­хо­дзіць дзень (Рым., 13:12), но­чы, у якую не за­пат­ра­бу­юць ад ча­ла­ве­ка ду­шы (Лк., 12:20) і над якой па­ві­сае па­гро­за, што мо­жа абяр­нуц­ца ў бяз­дон­ную цем­ру? Ад­нак, ня­гле­дзя­чы на гэ­та, ноч гэ­та па­ра, у якую прый­дзе Зба­ві­цель на нач­ную тра­пе­зу (Мф., 12:6). Ноч мо­жа стаць па­рой ві­дзе­жаў, на­поў­не­ных суцяшэннем і Бо­жы­мі па­ра­да­мі (Дз., 16:9; 18:9), па­ра, ка­лі Сын ма­лі­тоў­на ўзні­мае сэр­ца Баць­ку (Лк., 6:12). А ці ноч, у якую Ён з’я­віў­ся на зям­лю ў цём­най стай­ні, не бы­ла на­поў­не­на спе­вам анё­лаў?

Сён­ня, мац­ней чым ка­лі-коль­ве­чы, трэ­ба нам ду­маць, што і на­ша ноч ператва­ра­ец­ца ў Свя­тую ноч. Дзень без ве­ча­ра яш­чэ не з’я­віў­ся. Ноч у сва­ёй сутнас­ці не з’яў­ля­ец­ца свя­той ноч­чу, не з’яў­ля­ец­ца жа­лас­най цем­рай, якую ча­ла­век ча­ста прак­лі­нае. Ад­нак на­ша ноч няў­моль­на вый­ш­ла на шлях пе­рат­ва­рэн­ня ў Святую ноч, бо на­ра­дзіў­ся Ён, Сын і Сло­ва Баць­кі на ве­ка­веч­насць, та­му што Ён, на­ро­джа­ны ноч­чу, не з’яў­ля­ец­ца Дзі­цём ча­су, дня і но­чы.

У гэ­ту адзі­ную ноч ас­вя­ча­ец­ца і збаў­ля­ец­ца кож­ная ноч. Мо­жам ноч пра­слаў­ляць, ве­ру­ю­чы, што і яна Бо­жая: „Твой дзень і Твая ноч” (Пс., 73:16). Ва­чы­ма на­шай ве­ры ба­чым у тую ноч ве­ка­веч­нае свят­ло.

Свя­тую ноч адз­на­ча­ем як зо­лак, пас­ля яко­га сон­ца больш не зай­дзе. Хрыс­ці­ян­скае ча­кан­не не ад­чай­нае, але сур’­ёз­нае, ра­зум­нае і да­стой­нае ча­ла­ве­ка, гэ­та муд­рае ўздзе­ян­не на дру­го­га ча­ла­ве­ка.

Вяр­та­ю­чы­ся да зга­да­на­га бяз­меж­на­га смут­ку хрыс­ці­ян, трэ­ба пад­­крэс­ліць, што ка­ляд­ная ра­дасць не па­дае на нас звер­ху і не­ча­ка­на. Яе нось­бі­та­мі з’яў­ля­юц­ца і аста­нуц­ца лю­дзі.

А на­шу сут­насць ві­даць на­ват на на­шых ву­лі­цах, на пра­хо­жых. У прын­цы­пе ўсе маюць сум на тва­рах. Ніх­то не су­зі­рае дру­го­га ча­ла­ве­ка, усе спя­ша­юц­ца, не віта­юц­ца ўза­ем­на і вель­мі рэд­ка заў­ва­жа­ец­ца ўсмеш­ку на вус­нах. А ка­лі б так сустра­ка­най асо­бе ўсміх­нуц­ца… Ці ж не мо­жа так быць, што тая асо­ба ча­кае гэ­та­га, што нех­та тую ўсмеш­ку заў­ва­жыць. І ў ад­каз тва­ры раз­ве­ся­ляц­ца пра­мя­ні­стай радас­цю, ка­ляд­най ра­дас­цю…

Мно­гія-мно­гія лю­дзі ма­юць пра­ва на на­ша за­ці­каў­лен­не, на на­ша сло­ва і на на­шу пад­трым­ку. І ў нас па­яў­ля­ец­ца аба­вя­зак, за­да­ча ў іх ка­рысць, на­ват у выг­ля­дзе сар­дэч­най дум­кі, пры­ві­тан­ня ці зга­дан­ня ў ці­хай ма­літ­ве. Мы пак­лі­ка­ны для дабрас­лаў­лен­ня ўсіх, ка­го су­стра­ка­ем.

Хто прыт­ры­моў­ва­ец­ца лю­бо­ві, той аста­ец­ца з Бо­гам, і Бог з ім.

Дадатковы сэнс

Дуэт Сон-Трава лаўрэатам гран-пры фестывалю Бардаўская Восень 2016. У дваццаць трэці раз у Бельску-Падляшскім і іншых месцах на Падляшшы прайшло свята бардаўскай ды аўтарскай песні. Адзіны ў свеце такога кшталту фестываль пацвярджае моц сучаснай беларускай музыкі і культуры. Сярод узнагароджаных – такасама моладзь з Падляшша.

На сёлетні конкурс запрасіў я свайго сябру, Матэвуша Сахажэўскага, бельскага актора з Крэатыўнага Цэнтра Культуры. Чалавек бывае на шматлікіх сцэнах таксама ў ролі вядучага канцэрты. – Цікава, я не думаў што ў нашых умовах можна так упрыгожыць сцэну, – сказаў. Пра ўзровень фестывалю можна казаць многа, таксама як пра патрэбу арганізаваць мерапрыемства, якое прэзентуе не зусім модны зараз жанр лірычнага ды аўтарскага выканання песень пад гітару. Адно застаецца для мяне ясным. Барды гэта не толькі адзіны такі фэст, але і на самым высокім узроўні з усіх, якія мне ў Бельску вядомыя. Пачатак дзевяностых гадоў, калі ідэя фестывалю фарміравалася, пазіцыя спевака з гітарай была яшчэ моцнай. У Польшчы з часоў палітычных перамен, пратэст-сонгі Яцка Качмарскага спяваліся амаль усімі. Абшар разваліўшагася Савецкага Саюза напаўнялі тады словы Уладзіміра Высоцкага. Гэтая была музыка, якая не патрабавала віртуознасці, затое была носьбітам істотных слоў. Як ні дзіўна, бардаўскага музыка якраз у Беларусі змагла выжыць да сённяшняга дня. Не па прычыне цівылізацыйнага заняпаду, а звычайна – мовы. Беларушчына, якая афіцыйна побач рускай мовы ў Рэспубліцы Беларусь, канешне, не дамінуе ў мэйнстрыме культуры ў Беларусі. Доўгі час была адной з прыкметаў супраціву да ўлады, мовай на якой гаворыць апазіцыя. Вядомыя беларускамоўныя музыкі дагэтуль забароненыя. Яны, дарэчы, з’яўляюцца выступоўцамі Бардаўскай восені, а сам фэст некаторыя лічаць святам беларускай культуры, якой па палітычных прычынах трэба было з’ехаць з краіны ў дэмакратычнаю Польшчу. Па гэтай прычыне аўтарскія песні, якія гучаць на беларускай мове, маюць дадатковы сэнс.

Бардаўская восень прымеркавана да бардаў, але час не стаіць у месцы. Класічных бардаў, з полымем у голасе, патрыятычным ці лірычным заклікам, восеньскім сумам у лірычным гучанні, зараз сустрэць цяжка. Канкурсанты фестывалю, як і жанры, мяняюцца. Такім чынам у конкурсе было некалькі дуэтаў, музыкі карысталіся электрычнымі гітарамі, некаторыя выступы лічу вельмі арыгінальнымі і незвычайнымі. Мой фаварыт, дуэт Морква-Цвет для прыкладу праспяваў зусім акторскую песню пра звар’яцелага генерала. Трыо Барока (раяль, акордэон ды кантрабас) выступіла з вялікай энергетыкай. Саліст, Андрэй Сянкевіч, выступіў з гітарай, карыстаючыся сучаснай тэхнікай каб даць інструманту іншае гучанне. Прыгадваў мне вядомага альтэрнатыўнага музыку Бэна Говарда. Ён пацвердзіў, што ведае яго і шукае ў яго інспірацыі. Нават Міхал Рубін, настаўнік музыкі з Віцебска, які стаў лаўрэатам прэміі Радыё Рацыя, сваёй крыху шалёнай экспрэсіяй даказваў, што час класічных бардаў ужо мінуў.

Фестываль суправаджалі канцэрты Лявона Вольскага ў Орлі, Сяргея Доўгашава з Алесем Ясінскім у Нарве ды Змітра Вайцюшкевіча сольны –

у Нараўцы. Адмысловыя прэзентацыі заўсёды адбываюцца ў арлянскай бажніцы.

Бывай, Бардаўская! Да наступнай восені.

Сяброўства і грошы

Польшча і Беларусь гатовыя ўмацняць сяброўства народаў і эканамічныя сувязі. 10 кастрычніка кіраўнікі МЗС Беларусі і Польшчы на сустрэчы ў Варшаве абмеркавалі ўвесь спектр двухбаковых адносін і дамовіліся развіваць супрацоўніцтва. Вітальд Вашчыкоўскі паказаў, што «збліжэнне і адкрытасць» якія адбываюцца паміз краінамі ў апошні год, маюць месца ў год 25-годдзя Дэкларацыі аб добрасуседстве, узаемаразуменні і супрацоўніцтве, падпісанай Польшчай і Беларуссю.

«За 25 гадоў наша супрацоўніцтва складвалася па-рознаму», – сказаў кіраўнік МЗС Польшчы, падкрэсліўшы, што ў рамках гэтага візіту Уладзіміра Макея быў зроблены маленькі, але важны крок да высвятлення пытанняў сумеснай гісторыі. «Міністр прывёз важныя матэрыялы з архіваў пра лёс многіх палякаў. Гэтая інфармацыя перададзена ў адпаведныя установы», – паведаміў Вітольд Вашчыкоўскі, падкрэсліўшы, што ў бліжэйшы час гэтыя дадзеныя стануць здабыткам грамадскасці.Акрамя гэтага, па словах Вітольда Вашчыкоўcкага, міністры абмяркоўвалі развіццё будучага двухбаковага эканамічнага супрацоўніцтва, сітуацыю ў рэгіёне, казалі аб тым, што адбываецца ў NATО, аб выніках саміту альянсу ў Варшаве, пра сітуацыю ў ЕС, яго праблемах. Тэмай перамоў было таксама прыгранічнае перамяшчэнне паміж краінамі. Па словах Вітольда Вашчыкоўскага, Польшча гатова да пачатку дзеяння пагаднення, які дазваляе жыхарам прыгранічных рэгіёнаў перамяшчацца паміж краінамі без віз, «але на пагранпераходах неабходна правесці пэўную мадэрнізацыю».

«Сённяшняя размова быў сумленнай, адкрытай», – ацаніў, у сваю чаргу, сустрэчу Уладзімір Макей. «Мы не адмаўляліся і ад абмеркавання праблем, якія ёсць у нашых адносінах, – дадаў ён. – Мы спрабуем вырашыць гэтыя пытанні». Паводле слоў беларускага міністра, з польскім калегам яны падвялі вынікі першых трох кварталаў 2016 года, якія можна ацаніць як плённыя ў польска-беларускіх кантактах практычна ва ўсіх сферах. «Мы б хацелі захаваць гэтую пазітыўную тэндэнцыю і ўжо вызначылі спектр пытанняў, над якімі будзем працаваць у наступным годзе», – зазначыў ён, падкрэсліўшы, што Беларусь і Польшча апынуліся на парозе новай якасці адносін, дзе не будзе месца для недаверу і ідэалагічных забабонаў.

ХХ Беларуска-Польскі эканамічны форум «Добрасуседства 2016» арганізаваны быў з 24 кастрычніка Беларускай гандлёва-прамысловай палатай сумесна з Польска-беларускай гандлёва-прамысловай палатай пры падтрымцы Пасольства Рэспублікі Польшча ў Рэспубліцы Беларусь і Аддзела садзейнічання гандлю і інвестыцыям Пасольства Рэспублікі Польшча ў Рэспубліцы Беларусь у мэтах развіцця двухбаковага гандлёва- эканамічнага супрацоўніцтва і актывізацыі кааперацыйных сувязей Беларусі і Польшчы ў розных сектарах эканомікі. ў Мінску сабраў каля 500 прадстаўнікоў беларускага і польскага бізнесу, органаў дзяржаўнага кіравання, дыпламатычнага корпуса, бізнес-асацыяцый, вядучых СМІ дзвюх краін. Мерапрыемствы арганізавана ў мэтах развіцця двухбаковага гандлёва-эканамічнага супрацоўніцтва і актывізацыі кааперацыйных сувязей Беларусі і Польшчы ў розных сектарах эканомікі. Праграма форуму ўключала пленарнае пасяджэнне і правядзенне трох секцый: «Міжрэгіянальнае супрацоўніцтва і развіццё», «Стварэнне спрыяльнага інвестыцыйнага клімату. Перавагі і рызыкі», «Умовы вядзення бізнесу. Адкрытая эканоміка і абарона рынку». Адбылася кантактна-кааперацыйная біржа паміж беларускімі і польскімі дзелавымі коламі.

У ходзе форуму былі падпісаны пагадненні аб супрацоўніцтве беларускіх прадпрыемстваў і бізнесмены дзвюх краін правялі шэраг ВЭБ-перамоваў і абмеркавалі магчымыя кірункі супрацоўніцтва і рэалізацыі сумесных праектаў у розных сферах.

У адкрыцці форуму прынялі ўдзел Старшыня Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь Міхаіл Мясніковіч, Намеснік Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь Міхаіл Русы, Віцэ-прэм’ер – Міністр развіцця і фінансаў Рэспублікі Польшча Матэуш Маравецкі, старшыня Беларускай гандлёва-прамысловай палаты Уладзімір Улаховіч, старшыня Польска-Беларускай гандлёва-прамысловай палаты Казімеж Здуноўскі.
Старшыня Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь Міхаіл Мясніковіч адзначыў, што Беларусі і Польшчы неабходна шукаць новыя ўзаемавыгадныя формы супрацоўніцтва. У сувязі з гэтым ён выказаў меркаванне, што форум мог бы прадметна разгледзець падыходы па актывізацыі інвестыцыйнага супрацоўніцтва і прамысловай кааперацыі.

Таваразварот Беларусі і Польшчы ў бліжэйшыя 2-3 гады можа дасягнуць 4 мільярды долараў. Пра гэта паведаміў намеснік прэм’ер-міністра Міхаіл Русы. «Узровень тавараабароту Беларусі і Польшчы па выніках бягучага года перавысіць адзнаку ў 2,5 млрд. долараў. А імкнуцца трэба да яго павелічэння. Урады дзвюх краін выбудуюць дарожную карту так, што ў бліжэйшыя 2-3 гады мы выйдзем на тавараабарот у 4 мільярды». Міхаіл Русы таксама звярнуў увагу ўдзельнікаў форуму, што па выніках 2015 года Польшча заняла 7-е месца ў рэйтынгу краін-інвестараў у эканоміку Беларусі. «Плануецца, што аб’ём прамых польскіх інвестыцый у эканоміку Беларусі па выніках года перавысіць 200 млн. USD. А яшчэ два гады таму ставілі задачу дасягнуць узроўню ў 100 млн. USD», – заўважыў віцэ-прэм’ер. У цэлым, паводле яго ацэнкі, сёлета краіны зрабілі нямала важных крокаў насустрач адзін аднаму. «Перш за ўсё, нам удалося працягнуць з новым польскім урадам канструктыўны, прагрэсіўны дыялог. Адноўленыя кансультацыі экспертаў па пытаннях транспарту, сельскай гаспадаркі, прамысловасці, функцыянавання пагранічных пераходаў, адукацыі, культуры і іншага. Рэалізаваны шэраг інвестыцыйных праектаў, пакладзены пачатак сумеснай вытворчасці ў Польшчы грузавых аўтамабіляў маркі МАЗ. МТЗ інвеставаў у далейшае развіццё ўласнай кампаніі ў Польшчы», – з задавальненнем канстатаваў М. Русы.
Новыя формы сумеснай працы сёння актыўна шукае беларускі і польскі бізнес. «Дзелавыя колы дзвюх краін адкрыты да дыялогу і поўныя рашучасці разам рэалізаваць вялікую колькасць ўзаемавыгадных і перспектыўных праектаў. Аб чым сведчыць колькасць удзельнікаў форуму «Добрасуседства-2016», – падкрэсліў ён.

Вялікая роля ва ўмацаванні двухбаковых кантактаў адводзіцца ўрадам дзвюх краін. «Задача ўрадавых структур – імкнуцца ліквідаваць бар’еры, аказваць ўсебаковую адміністрацыйна-інфармацыйную падтрымку канструктыўным ініцыятывам прадпрымальнікаў дзвюх краін. У гэтай сувязі – асаблівая падзяка беларускага боку міністэрству развіцця Польшчы за адэкватную, адкрытую і канструктыўную пазіцыю па супрацоўніцтве з Беларуссю, за гатоўнасць да аказання ўсебаковай падтрымкі развіццю гандлёва-эканамічных кантактаў паміж краінамі», – сказаў віцэ-прэм’ер Беларусі.

Тадэвуш Маравецкі, віцэ-прэм’ер Польшчы: У гэтым годзе мы святкуем 25-годдзе незалежнасці Беларусі. Заканамерным вынікам яго аб’яўлення было ўсталяванне кантактаў і дыпламатычных адносін паміж Варшавай і Менскам. На працягу чвэрці стагоддзя мы з’яўляемся раўнапраўнымі партнёрамі, якія імкнуцца выбудоўваць адносіны – палітычныя, эканамічныя і міжасобасныя – з карысцю для абедзвюх дзяржаў і грамадстваў. За гэты час у нашых узаемаадносінах былі розныя перыяды, але адзін факт застаецца нязменным: Польшча і Беларусь былі, ёсць і будуць паважаючымі адзін аднаго суседзямі. Такім павінен быць фундамент нашых адносін незалежна ад кан’юнктуры і палітычных плыняў. Таму я рады, што змог прыняць удзел у адкрыцці ў Мінску ХХ юбілейнага Беларуска-польскага эканамічнага форуму «Добрасуседства», быць сустаршынёй у час пасяджэння Беларуска-Польскай міжурадавай камісіі па эканамічным супрацоўніцтве, а таксама паўдзельнічаць у шэрагу сустрэч на самым высокім узроўні. Урад Польшчы, у якім я маю гонар быць віцэ-прэм’ерам, робіць захады па развіццю польска-беларускага супрацоўніцтва. Гэта ўпісваецца ў працэс паляпшэння стасункаў паміж Еўрапейскім саюзам і Мінскам і шырэй – паміж Беларуссю і Захадам. Мы перакананыя, што гэта ўзаемавыгадны працэс, ён адкрывае нямала магчымасцяў у розных сферах, у тым ліку ў галіне эканамічнага супрацоўніцтва, якое мне асабліва блізкае. Польская філасофія грунтуецца на перакананні, што нармалізацыя польска-беларускіх адносін павінна быць усебаковым працэсам, якія ахопліваюць усе сферы. У нашых адносінах ёсць больш і менш складаныя пытанні, але я перакананы, што пры наяўнасці добрай волі, добрасумленнай працы і пэўнай долі цярпення мы зможам максімальна развіць найбольш перспектыўныя сферы і вырашыць усе складаныя пытанні. Я рады, што выбудоўванне даверу паміж намі на розных узроўнях, які з’яўляецца асновай любога роду супрацоўніцтва, праходзіць паспяхова і эфектыўна, пра што сведчыць шэраг двухбаковых візітаў і ўзаемадзеянне ў асобных сектарах. Яго дынаміка ў гэтым годзе значна вышэйшая, чым на працягу апошніх дзесяці гадоў. Эканамічны абарот паміж Польшчай і Беларуссю ўжо прыкметны і дае канкрэтныя вынікі, але нашы планы могуць і павінны быць маштабнейшымі. У цяперашні час Польшча па выніках першага паўгоддзя 2016 гады – трэці па велічыні гандлёвы партнёр Беларусі, яна займае трэцяе месца сярод экспарцёраў у Беларусь і дзевятае сярод інвестараў. У сваю чаргу, для Беларусі мая краіна з’яўляецца шостым па велічыні экспартным рынкам. Гэта нядрэнная адпраўная кропка для развіцця супрацоўніцтва, гандлю і інвестыцый, якія могуць паглыбіць і стабілізаваць нашы адносіны. У апошнія месяцы назіраецца рост экспарту польскіх харчовых тавараў. Заканамерны крок – наступнае інвеставанне ў сектар перапрацоўкі сельгаспрадукцыі, стварэнне сумесных прадпрыемстваў, трансфер абсталявання і тэхналогій. Шырокае поле для супрацоўніцтва паміж нашымі краінамі прадастаўляе транспартна-лагістычная галіну. У Польшчы і Беларусі асаблівае геаграфічнае становішча, якое ў гісторыі часта было прычынай нашых бед, а цяпер можа стаць шанцам для развіцця. Мы хочам развіваць транспартныя магістралі, якія злучаюць Усход і Захад, а таксама Поўнач і Поўдзень. Мы хочам упісацца ў лакальныя, рэгіянальныя, а таксама транскантынентальныя праекты, як, напрыклад, «Адзін пояс, адзін шлях», важным звяном якога хочуць быць і Варшава, і Мінск. У апошні час наладжаны дыялог паміж міністэрствамі інфраструктуры і транспарту дзвюх краін, а таксама праведзены перамовы па аднаўленні воднага шляху Дняпро – Вісла і спрашчэнні доступу да польскіх партоў, якія могуць стаць для Беларусі канкурэнтнай акном у свет. Мы таксама гатовыя развіваць памежную інфраструктуру і ваколіцу пунктаў пропуску, каб агульная мяжа не падзяляла нас, а аб’ядноўвала, стварала новыя магчымасці і вымушала партнёраў з абодвух бакоў да супрацоўніцтва. Я разлічваю на тое, што аператыўнае ўзгадненне дагаворна-прававой базы – перш за ўсё падпісанне паміж Польшчай і Беларуссю дамовы аб прававых адносінах на мяжы – адкрые шлях для канкрэтных дзеянняў. Разам са мной у Мінск прыехалі не толькі прадстаўнікі кампаній, традыцыйна якія супрацоўнічаюць з Беларуссю, але і прадстаўнікі кампаній, якія шукаюць тут новыя кантакты і магчымасці, – усяго прадстаўнікі каля 100 польскіх кампаній, гэта значыць у некалькі разоў больш, чым звычайна было ўдзельнікаў на беларуска-польскі эканамічных форумах. Я перакананы і разлічваю ў гэтым пытанні на добразычлівасць беларускіх партнёраў, што польскія суб’екты правядуць аб’ектыўнае даследаванне рынку і ацэняць інвестыцыйныя магчымасці. Польскі сектар страхавання, банкаўскі і шырэй фінансавы сектар настолькі развіты, што не толькі могуць стаць важным інвестарам, але і дапамагчы беларускім кампаніям выйсці на еўрапейскія і сусветныя рынкі. Паспяхова рэалізуюцца польска-беларускія праекты ў будаўнічай галіне і сферы зялёных тэхналогій. Пакуль гэта не вельмі вялікія праекты, але яны паказваюць патэнцыял супрацоўніцтва ў гэтай галіне, асабліва ў плане спалучэння польскіх паслуг і прапановы па фінансаванні праектаў, што ў шэрагу выпадкаў ужо апраўдала сябе і прынесла ўзаемавыгадныя вынікі. Давайце прымножым гэты станоўчы вопыт, рэалізуючы чарговыя праекты. У Беларуска-польскім эканамічным форуме прынялі таксама ўдзел прадстаўнікі польскіх рэгіёнаў. Сумесныя ініцыятывы, якія рэалізуюцца на ўзроўні ваяводстваў, гарадоў, паветаў і гмінаў, дазволяць выкарыстаць не толькі эканамічны, але і міжасобасны патэнцыял. Такія магчымасці стварае таксама супрацоўніцтва ў галіне адукацыі, якое можна будзе актывізаваць дзякуючы падпісанаму летам паміж Польшчай і Беларуссю дамовы аб супрацоўніцтве ў галіне адукацыі. Ён дазваляе ажыццяўляць моладзевы абмен, вядома, пры наяўнасці жадання абодвух бакоў. Я перакананы, што яно таго варта, перш за ўсё ў прыгранічных раёнах. Выбудоўванне добрых адносін, узаемаразумення і даверу лепш за ўсё пачынаць з маладога пакалення. Гэта выгадная інвестыцыя ў будучыню. На працягу 25 гадоў Польшча і Беларусь супрацоўнічаюць як незалежныя і суверэнныя дзяржавы. Акрамя палітычных узаемаадносін, падмуркам і зместам супрацоўніцтва з’яўляецца эканамічны абмен і актыўныя кантакты паміж людзьмі. Яны не перарываліся нават у самыя складаныя перыяды нашых адносін. Тым больш сёння мы павінны выкарыстоўваць якія з’яўляюцца шанцы і ствараць новыя магчымасці. Асабліва ўлічваючы, што пасля 25 гадоў супрацоўніцтва мы сталі больш дасведчанымі, сталымі і лепш разумеем, што мы можам прапанаваць адзін аднаму».

(МіК)

На адстрэл

Як звярына ў лесе

У апошні час у паляўнічых колах і сярод эколагаў шмат размоў пра павялічванне адстрэльвання звярыны. Міністр аховы асяроддзя Ян Шышка ў канцы верасня абвясціў, што гадавое адстрэльванне дзікоў у сувязі афрыканскай чумой свіней (АЧС) можа павялічыцца да 250 тысяч штук. Хоць гэты лік можа шакаваць, усё адбываецца ў адпаведнасці з рэкамендацыямі Еўрапейскага Саюза. У Польшчы павінны жыць 135,5 тысяч кабаноў (0,5 асобіны за кв км). Аказваецца, што (па стане на 10 сакавіка 2016 году), ёсць іх каля 245 тысяч.

s1-str18

Рэчка Нараўка (Фота Янкі Целушэцкага)

«У гэты час у сувязі з АЧС кожны паляўнічы гурток абавязаны правесці інвентарызацыю і на аснове інвентарызацыі планаваць паляванні», – тлумачыў міністр. Да гэтага часу паляванне на дзікоў вагалася ад 200 да 250 тысяч кабаноў год. У сувязі з АЧС пачалася тая інвентарызацыя дзікоў. Амаль 35 тысяч асоб пачало на тэрыторыі ўсяе Польшчы вопіс дзікоў, працы маюць быць завершаны на працягу двух тыдняў – паведамляла Міністэрства аховы асяроддзя. Падлік дзікоў мае дачыненне да паведамленняў пра частыя выпадкі афрыканскай чумы свіней.

Міністэрства на сваім сайце тлумачыць, што падлік дзіка ўжо вядзецца ў шэрагу рэгіянальных упраўленняў Дзяржаўных лясоў, сярод іншага, у Беластоку, Гданьску і Кракаве. Толькі ў Беластоцкай дырэкцыі Дзяржлясоў інвентарызацыя праводзіцца ў 31 лясніцтвах – 22 размешчаных на тэрыторыі Падляшскага ваяводства і дзевяці ў Вармінска-Мазурскім. «У адпаведнасці з рашэннем Генеральнага дырэктара ДзЛ, акцыя падліку дзіка адбываецца ў той жа перыяд ва ўсіх надлясніцтвах адной дырэкцыі Дзяржлясоў. Падлік ажыццяўляецца па меншай меры на 10 адсотках лясных плошчаў надлясніцтваў ды на асобных участках пасеваў кукурузы і іншых месцаў пражывання якія ахвотна займаюць гэтыя жывёлы восенню», – тлумачыцца. У інвентарызацыі ўдзельнічаюць работнікі ДзЛ, Міністэрства сельскай гаспадаркі, Міністэрства ўнутраных спраў і адміністрацыі і члены Польскага саюза паляўнічых (ПСП). Вынікі гэтай працы будуць вядомыя ў пачатку лістапада.

Паводле ацэнак паляўнічых, у лясных раёнах у цяперашні час пражываюць каля 230 тысяч дзікоў. Міністэрства адзначае, аднак, што пасля вясны і лета іх колькасць можа быць значна вышэйшай. «У цяперашні час дзікі на працягу года пераходзяць нават тры кодлы (некалькі гадоў таму яны парасіліся толькі раз), а ў кожным з іх ёсць па некалькі дзічанят. Гэта звязана з павелічэннем пасяўных плошчаў кукурузы, якая стала асновай рацыёну гэтых жывёл. Жывёлы ўсё часцей выходзяць з лясоў ці сельскіх раёнаў ды шукаць месца ў гарадах» – адзначаецца. Міністэрства дадае, што акрамя дзікоў у апошнія гады таксама павялічыўся лік аленяў і сарнаў. За апошнія 5-6 гадоў колькасць сарнаў павялічылася больш чым на сто тысяч асобін (з 750 тыс. да 860 тыс.). Акрамя таго павялічылася колькасць аленяў, са 160 тыс. да больш чым 180 тысяч асобінаў.

Шкодныя і бабры. Рэгіянальнае ўпраўленне па ахове асяроддзя (РУПАА) у Беластоку плануе выдаць дазвол на забіццё трох тысячы баброў на працягу трох гадоў. Трэба звярнуць увагу, што бабры ахоплены частковай аховай. Адстрэльванне баброў таксама плануецца м. інш. у Варміі і Мазурах ды Карпатах. Па дадзеных Дзяржаўнага прэсагенцтва, РУПАА апраўдвае запланаванае павелічэння адстрэльвання ростам заплачаных кампенсацый за разбураныя бабрамі, напрыклад, дамбы на рыбаводных сажалках і затапленне палёў. Паўночна-ўсходняя Польшча з’яўляецца адным з рэгіёнаў, дзе баброў найбольш у краіне. Выплачваецца тут таксама самую вялікую кампенсацыю за шкоды зробленыя гэтымі жывёлам. У агульнай складанасці ў 2008-2015 гадах заплацілі кампенсацыі ў 16 мільёнаў злотых за так званыя бабровыя шкоды. – Тэрыторыі асабліва каштоўныя для захавання папуляцыі еўрапейскага бабра, якімі з’яўляюцца прыродныя запаведнікі і нацыянальныя паркі, у якіх нельга назначаць паляўнічыя ўчасткі-раёны, яны выключаны з гэтых правілаў – інфармуе РУПАНА. Па дадзеных ЦСУ, у Польшчы ў 2014 годзе было 100,2 тыс. баброў, з якіх 15 тысяч на Падляшшы (для параўнання ў 2000 годзе было 24,4 тыс. баброў, а ў 2011 годзе 78,1 тысяча).

 

Эколагі і паляўнічыя пратэстуюць

У любым выпадку падымаюць свой голас зацікаўленыя паляўнічыя і эколагі. Паляванне на дзікоў крытыкуецца ў асноўным паляўнічымі. Новы закон аб барацьбе з наступствамі АЧС спрычыняецца да таго, што за адсутнасць рэалізацыі паляўнічых планаў паляўнічыя павінны быць пакараны. Акрамя таго, дадатковыя абавязкі перашкаджаюць у працы паляўнічых, для якіх паляванне з’яўляецца дзейнасцю якая ажыццяўляецца ў вольны час, пасля працы. Таксама паляванне на звяроў выклікае незадаволенасць многіх груп абаронцаў навакольнага асяроддзя. Яны сцвярджаюць, што тут гаворка пра задавальненне амбіцый паляўнічых, а не захаванне прыроды. Хваляванні сярод эколагаў выклікае асабліва рашэнне перабіць баброў. На іх думку, рэгіянальныя кіраўніцтвы аховы навакольнага асяроддзя «не ў поўнай меры апраўдваюць нейкую альтэрнатыву метаду забойства дзеля прадухілення непажаданай актыўнасці баброў». Эколагі лічаць скандальным, што забойствы баброў таксама маюць праводзіцца на ахоўваных участках лесу, дзе дзейнасць бабра мае важнае значэнне для такіх знікаючых відаў, як чорны бусел, трохпальцы дзяцел, беласпінны дзяцел, бакас або малы арлец. Нагадваюць прытым, што на абарону гэтых відаў траціцца мільёны еўра з розных праектаў. – Можна зразумець, што бабры перашкаджаюць фермерам, аднак кур’ёзнай ідэяй з’яўляецца
пераслед баброў у ахоўных раёнах; дык дзе яны павінны знікнуць, калі не ў іх абсягу? Рэгіянальныя дырэкцыі ў вырашальным працэсе цалкам ігнаруюць рэтэнцыйную функцыю, якую выконваюць бабры. На малую рэтэнцыю ў выкананні чалавека таксама расходваюцца вялікія мільёны, – кажа Адам Богдан з фонду Дзікая Польшча.

 

Жывёлы ў цяжкім становішчы

Паляванне заўсёды канфліктавала эколагаў і паляўнічых. Для першых лічыцца забеспячэнне свабоды фауне і флоры. Чалавечае ўмяшанне павінна быць зведзена да мінімуму. Асяроддзе падтрымліваецца абаронцамі жывёл, якія крытыкуюць забойствы жывёл падчас паляванняў. Зусім іншы падыход паляўнічых, для якіх паляванне з’яўляецца хобі. Акрамя таго, што пашыраюць уласную цікавасць, падтрымліваюць прыроду. Кажуць яны, што адстрэльванні неабходныя для кантролю папуляцый асобных відаў. Сярод людзей, суседуючых з дзікімі жывёламі, часта даводзіцца чуць крытычныя галасы. Дзікоў і аленяў абвінавачваюць у знішчанні палёў і лугоў, бабры выклікаюць вялізныя страты, сума якіх лічыцца ў мільёнах. Несумненна, неабходны кампраміс паміж эколагамі і Міністэрствам аховы асяроддзя. Кампраміс, які не будзе засноўвацца на ідэалогіі, а на балансе прыбыткаў і страт. У гэтым выпадку лічыцца і прыроднае асяроддзе, і чалавек.

Польскі Саюз паляўнічых крытыкуе другі спецзакон аб АЦС. «Дакумент уносіць змены, якія паўплываюць на разбуральнае ўздзеянне на польскую прыроду», – напісана ў пазіцыі ПСП на другі спецыяльны акт з мэтай палегчыць барацьбу з інфекцыйнымі захворваннямі жывёл. Дыяна Пятроўская, прэс-сакратар ПСП, падкрэслівае ў меркаванні, што да самых недарэчных запісаў належыць запіс, які дае павятовым лекарам ветэрынарыі, ваяводам і міністрам магчымасць прыняцця аднаасабовых рашэнняў аб адстрэльванні ваўкоў, рысяў і лебедзяў у мэтах барацьбы з інфекцыйнымі захворваннямі. Спецзакон накладвае на паляўнічых абавязак забіць некалькі тысяч ахоўваных відаў. «Гэта азначае, што ў цяперашні час некалькі соцень чалавек у краіне, без нагляду змогуць прыняць рашэнне аб забойстве дзікіх звяроў. Не ўведзена ў той жа час ніякіх абмежаванняў на колькасць жывёл для адстрэлу ды крайні тэрмін для яго рэалізацыі». На думку ПСП, увядзенне закону ў сілу знішчыць дасягненні пакаленняў навукоўцаў, леснікоў, натуралістаў і паляўнічых, якія прывялі да аднаўлення і стабілізацыі папуляцыі многіх відаў жывёл і птушак, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення ў нашай краіне.

Лоўчыя таксама звяртаюць увагу на ўношаныя абавязацельствы выканання адстрэлаў на ахоўных тэрыторыях, такіх як нацыянальныя паркі або запаведнікі. Міністр сельскай гаспадаркі, ваявода альбо павятовы ветэрынарны ўрач зможа прывесці ПСП да забівання звяроў на строга ахоўнай тэрыторыі. Паляўнічы, каб быць у стане выканаць адстрэл на тэрыторыі нацыянальнага парку, павінен атрымаць згоду міністра аховы асяроддзя на ўваход у той парк. Абавязковыя і іншыя дазволы, такія як уезд туды транспартных сродкаў. За невыкананне санітарнага адстрэлу дзікай звярыны прадугледжаны фінансавыя санкцыі (яны былі скарочаныя па сенацкай папраўцы да закона).

«Польскія паляўнічыя, якія па законе маюць ахоўваць лясную звярыну і загаспадараць яе рэсурсы ў адпаведнасці з прынцыпамі экалогіі і прынцыпамі рацыянальнай сельскай гаспадаркі, лесаводства і рыбалоўства, не згодныя з гэтым рашэннем, якое прымушае іх стаць экзекутарамі, рэалізуючымі амбіцыі, ціск ці лабіраванне зацікаўленых груп. Накладанне штрафаў за адмову выканаць адстрэльванне дзікіх відаў, у тым ліку будучых пад аховай, з’яўляецца замахам на легальна функцыяніруючую арганізацыю, створаную законным шляхам» – піша Пятроўская. Прэс-сакратар нагадвае, што паляванне залежыць ад цэлага шэрагу незалежных ад чалавека фактараў, як умовы надвор’я, вегетацыі раслін, фазы месяца. У той жа час у законапраекце не прымаецца пад увагу ніякіх абставін, якія перашкаджалі б у выкананні адстрэлаў. «Гісторыя Польшчы, па-за перыядам вайны, не ведае падобнага замаху на прыродныя рэсурсы Польшчы, як закон фарсіраваны міністрам Кшыштафам Юргелем. Пад падставай абмежавання АЧС, некалькі сотняў чалавек даб’ецца кампетэнцый, якія да гэтага часу былі абмежаваныя толькі дзяржавай, напрыклад, стратэгіі кіравання папуляцыямі ахоўных відаў», – адзначала прадстаўніца прэс-службы ПСП. На думку ПСП самай важнай праблемай з’яўляецца тое, што да выдачы загаду не трэба праводзіць ніякага аналізу, гэта проста аднамернае рашэнне.

«Хопіць загадаць паляўнічаму гуртку забойства 100 дзікоў, калі на яго тэрыторыі іх усяго 20, і такі адстрэл будзе ажыццяўляцца ў адпаведнасці з законам, і, такім чынам, за яго невыкананне гурток будзе абавязаны заплаціць грашовы штраф. Палажэнні гэтага закону не прыносяць абмежавання распаўсюду хваробы, таму што на месца забітых кабаноў прыйдуць чарговыя. Гэта асабліва важна на прымежнай усходняй польскай тэрыторыі, дзе на месца польскіх здаровых дзікоў прыходзяць хворыя дзікі з Беларусі ці Украіны», – хочуць даказаць паляўнічыя з Польскага саюза паляўнічых.

 

Паляўнічыя і людзі

Калі ўступіў у сілу Закон аб паляванні, у краіне зашумела. «Паляўнічы з паляўнічага гуртка мае быць панам на маёй маёмасці? А я зусім як той адстрэльваны дзік ці алень, які не мае права на абарону!». Паляўнічы закон выклікаў шмат эмоцый. Меў свае заўвагі амбудсмен. Унутраны супраціў да забойства жывёл павінен быць дастатковай прычынай для выступлення заявай аб забароне паляванняў на маёмасці, – казаў Адам Боднар, упаўнаважаны па правах чалавека. Амбудсмен выступіў да Яна Шышкі, міністра аховы асяроддзя, каб той даў тлумачэнні з паправак Закону аб паляванні. Адным з ключавых пытанняў, якое ў апошні час выклікала сур’ёзныя сумневы, з’яўлялася абмяжоўванне канстытуцыйных правоў уласнікаў маёмасці, якія ўваходзяць у паляўнічыя раёны ў адпаведнасці з палажэннямі гэтага закона. Канстытуцыйны Суд у сваім рашэнні ад 10 ліпеня 2014 г. пастанавіў, што дзейсны тады артыкул 27 пункт 1 Закона аб паляванні пра тое, што санкцыянуецца ахапленне рэжымам паляўнічага раёну нерухомасці без прадстаўлення адпаведных юрыдычных сродкаў абароны правоў уласніка маёмасці, быў несумяшчальны з Канстытуцыяй. Гэтае палажэнне спыніла сваё дзеянне 22 студзеня 2016 г. 21 верасня ўрад прыняў праект папраўкі Закону аб паляванні, дзе ўмацоўваюцца правы ўласнікаў нерухомасці пры стваранні паляўнічых раёнаў, што адпавядае рашэнню Канстытуцыйнага суда. Гэтыя правілы прадугледжваюць магчымасць дамагацца кампенсацыі за страты, выкліканыя ахапленнем нерухомасці паляўнічым раёнам ды права патрабаваць ўстанаўлення забароны палявання на маёмасці, матываваным павагай да светапогляду (напрыклад, рэлігійнага або маральнага). Запісы аб кансультацыі з уладальнікамі ўласнасці пры стварэнні раёнаў, або магчымасць выступлення па кампенсацыі амбудсмен прыняў з задавальненнем. Але адносна працэдуры падачы заяўкі на забарону палявання па рэлігійных і маральных падставах сумняваецца. «Са зместу становішча вынікае абавязацельства прадэманстраваць паказ рэальных сувязяў са сваёй рэлігійнай дактрынай і кіраванне ў жыцці гэтымі рэлігійнымі прынцыпамі, якія прызнаюць непрымальнымі паляванні на жывёл або паказваюць на маральныя прынцыпы, якія знаходзяцца ў супярэчнасці з паляваннем на дзічыну», – звяртаў увагу Адам Боднар. Спасылаючыся на польскае і еўрапейскае права, прыйшоў да высновы, што гэтае пытанне трэба разглядаць у больш шырокім плане і матываваць свой супраціў на паляванне на сваёй тэрыторыі таксама іншымі меркаваннямі, напрыклад, эканамічнымі.

«Прадбачаныя ў праектаваным арт. 27Б б Закона аб паляванні рашэнне трэба ацэньваць негатыўна з пункту гледжання канстытуцыйна гарантаваных правоў і свабод, перш за ўсё выказанага ў арт. 53 у пункце 7 Канстытуцыі негатыўнага аспекту свабоды сумлення і веравызнання, уключаючы права да нераскрывання этычных перакананняў або рэлігіі. Гэты запіс грунтуе на баку дзяржаўнай улады забарону на пытанні веры», – нагадваў амбудсменам у лісце міністру. На думку ўпаўнаважанага па правах чалавека, неабходнасць прадэманстраваць рэальную сувязь са сваім светапоглядам не з’яўляецца неабходнай для рэалізацыі грамадскіх задач, звязаных з ажыццяўленнем паляўнічай гаспадаркі. «На мой погляд, гэта якраз унутраны супраціў да забівання жывёл павінен быць дастатковым для выступлення з заявай аб стварэнні забароны на паляванне на сваёй маёмасці. Няма ніякай неабходнасці для прааналізавання судом прычын для такога супраціву, тым больш, што ацэнка доказаў была б цяжкай. Я хачу звярнуць увагу, што рашэнне таго, каб даказаць фактычную сувязь са сваёй рэлігійнай дактрынай або маральных прынцыпаў ужо прысутнічала ў праекце закона працэдаваным парламентам сёмага тэрміну і ўжо тады было пастаўлена пад сумнеў, у тым ліку Хельсінскім фондам па правах чалавека », – папракаў амбудсмен.

Папраўка да Закона аб паляванні, якая была прадстаўлена Міністэрствам аховы асяроддзя, была прынятая ўрадам. Сярод змен ёсць між іншым узмацненне паўнамоцтваў уладальнікаў і карыстальнікаў нерухомасці пры стварэнні раёнаў палявання і ўсталявання забарону на паляванне на сядзібах.

Прапановы змен маюць гарантаваць рашэнне Канстытуцыйнага суда ад 10 ліпеня 2014 г. (КС за несумяшчальныя з Асноўным законам прызнае існуючыя правілы не дазваляючыя ўладальніку або вечнаму карыстальніку нерухомасці выказаць меркаванне пра ўключэнне іх маёмасці ў паляўнічы раён і паказаў на недастаткова рэгуляваны інфармацыйны абавязак прадстаўляць інфармацыю уладальнікам, чыя маёмасць была ўключана ў паляўнічы раён, а таксама дастасаванне да патрабаванняў Канстытуцыі і ўкараненне механізмаў, якія дазволяць узмацніць нагляд міністра аховы асяроддзя над Польскім саюзам паляўнічых.

Згодна з праектам, сеймік ваяводства (у рэзалюцыі) зробіць у межах ваяводства падзел на паляўнічыя раёны, а таксама змены ў іх межах (інфармуючы аб гэтым на вэб-сайце маршалкоўскай управы, а таксама праз мясцовыя органы ўлады). Тады ўладальнікі маёмасцяў, якія будуць уключаныя ў паляўнічы раён, будуць мець магчымасць выказаць свае заўвагі. «Згодна з праектам паправак, уладальнікі ці карыстальнікі змогуць пастаянна пытацца ў маршалкоўскай управе аб кампенсацыі, калі ахапленне маёмасці паляўнічым раёнам істотна абмяжуе яе выкарыстанне ў адпаведнасці з існуючымі правіламі» – гаворыцца ў камюніке Інфармацыйнага цэнтра ўрада.

У праекце таксама прадугледжваецца магчымасць, у якой уладальнік або карыстальнік нерухомасці ў такой сітуацыі выступае ў суд, каб усталяваць на сваёй тэрыторыі забарону на паляванне з-за сваіх рэлігійных перакананняў або маральных прынцыпаў (забароны таксама можна будзе зняць).

Уладальнікі нерухомасці будуць мець магчымасць падымаць падобныя пярэчанні, не пазней, чым за тры дні да пачатку калектыўнага палявання. Яно будзе прынята, але толькі калі паляванне будзе пагражаць бяспецы або жыццю людзей. У той жа час, арандатары або кіраўнікі паляўнічых раёнаў будуць мусілі паведамляць пра такое калектыўнае паляванне на 14 дзён наперад.

Мае быць узмоцнены нагляд міністра аховы асяроддзя над ПСП.

Прадугледжваецца абавязак прадстаўлення міністру аховы асяроддзя штогадовай інфармацыі аб выкананні задач, указаных у законе аб ПСП. Міністр можа таксама запатрабаваць рашэнні, прынятыя Нацыянальным кангрэсам дэлегатаў ПСП, Вярхоўнай паляўнічай радай і Галоўнай управай ПСП. Акрамя таго, суд – па заяве міністра – можа адмяніць нязгоднае з законам або статутам ПСП рашэнне гэтых органаў ПСП. Важнай зменай будзе магчымасць спыніць дамову на арэнду паляўнічаму гуртку, які не рэалізуе гадавога паляўнічага плану па меншай меры на 80 адсоткаў, у кожным з трох гадоў запар. Гэтае рашэнне таксама мае дапамагчы ў барацьбе супраць афрыканскай чумы свіней (АЧС).

Зменены ў Законе ўжо ўступілі ў сілу – праз 14 дзён з дня яго апублікавання ў афіцыйным бюлетэні, за выключэннем палажэнняў, якія будуць прымяняцца ў іншых выпадках.

Міраслава Кастанчук

Jan Maksimiuk. Klavijatura dla łacinki.

cz10_2016_cz-b-6Kaliści moj brat-kamputarščyk skazaŭ mnie, što adzin mahistrant biełaruskaj filalohii ź Biełastoku pryznaŭsia jamu, što napisaŭ svaju mahisterskuju pracu „polskimi litarami”, a potym „pieraviarnuŭ” jaje na kirylicu pry dapamozie kanvertera, jaki brat pastaviŭ u internecie (http://cyr.setpro.pl/).

U pieršy momant ja mocna ździviŭsia: jak ža tak – chłopiec zakančvaje biełaruskuju filalohiju va ŭniversytecie i nie navučyŭsia pisać pa-biełarusku kirylicaj?! Ale potym majo zdziŭleńnie pamienšała. Mahčyma, jon i navučyŭsia pisać kirylicaj, ale adna reč pisać rukoju na papiery, a inšaja – na kamputary.

Kab pisać kirylicaj na kamputary, to treba, pa-pieršaje, pastavić sabie kiryličnuju klavijaturu, i pa-druhoje – navučycca joju karystacca. Symbali na standartnych kiryličnaj i łaciničnaj klavijaturach nie supadajuć. A pastavić niestandartnuju kiryličnuju raskładku klavijatury, dzie bolšaść symbalaŭ supadała b „fanetyčna” z łaciničnaj klavijaturaj – davoli składanaja sprava. Zna¸na lahčej pisać pa-biełarusku na polskaj klavijatury.

I tak dumajuć nia mienš za 90% ludziej na Padlaššy, jakim jašče chočacca mieć jakoje-niebudź dačynieńnie da biełaruskaj movy ŭ narmalnym žyćci, to bok pa-za školnymi ¸rokami. Usie jany, kali im zachočacca napisać niešta pa-biełarusku na kamputary, skarystajuć pierš za ŭsio polskuju klavijaturu.

Kali naŭkoła ŭsia infarmacyja idzie praz łacinski alfabet – ci to polski, ci to anhielski – nichto nia budzie duryć hałavy sabie i inšym kirylicaj. Heta datyčyć navat bolšaści našych žurnalistaŭ, jakija ŭmiejuć karystacca kirylicaj, ale dla kantaktaŭ u sacyjalnych sietkach u internecie vybirajuć zručniejšuju ¸acinicu. Zmahacca z hetym „łaciničnym trendam” u piśmienstvie našaj mienšaści – usio roŭna što plavać suprać vietru. Kirylica jak asnoŭnaja hrafika biełaruskaj hramatnaści ŭ Polščy asudžanaja na nieminučuju śmierć.

Značyć, praktyčny i racyjanalny vychad dla žyvych adzin – pačać pryzvyčajvacca samim i pryzvyčajvać inšych da łacinki ŭ biełaruskaj movie.

Jak ja ¸žo kazaŭ u „Časopisie” miesiac tamu, možna pisać pa-biełarusku i „polskimi litarami”. Pryhadaju, što niekali biełaruskija tatary zapisvali biełaruskija teksty i arabskim alfabetam. Adnak suprać vykarystańnia „polskaha varyjantu” biełaruskaj hrafiki ja maju try kontrarhumenty.

Pa-pieršaje, vykarystańnie polskaha alfabetu ŭ afarmleńni biełaruśkich tekstaŭ stvaraje prykraje ¸ražańnie, što majem dačynieńnie ź niejkim „nedaraźvitym” varyjantam polszczyzny kresowej, a nie z samastojnaj movaj. Biełaruskaja łacinka ŭ takim varyjancie, jakim pišu hety tekst ja, takoha ŭražańnia nie vyklikaje. Asobnaja ad polskaj mova maje asobnuju ad polskaj hrafiku, i heta adrazu vidać, navat tym, jakija biełaruskaj movy nia viedajuć.

Pa-druhoje, vykarystańnie biełaruskaj łacinki – danina pavahi nacyjanalnaj tradycyji, jakaja hetuju versiju łaciničnaha zapisu vyłučyła jak najbolš adekvatnuju dla ŭsich biełarusaŭ. Kali my pišamsia biełarusami, to pavinny šanavać toje, što było napracavanaje papiarednimi biełaruskimi pakaleńniami, a nie vyskokvać, jak Pilip z kanapiel, z svaimi pravapisnymi impravizacyjami.

Pa-treciaje, biełaruskaja łacinka – vielmi estetyčnaja hrafičnaja systema. U joj biełaruski zapis vyhladaje nadzvyčaj pryhoža, nia toje, što ŭ polskaj hraficy.

Zručnaja dla padlaskich biełarusaŭ raskładka klavijatury dla Windows, na jakoj možna pisać biełaruskaj łacinkaj, isnuje užo bolš čym piać hadoŭ. Tut, dziakujučy majmu bratu: http://svoja.org/kbd.html#attachments. Instalacyja razkładki patrabuje ŭsiaho paŭtary chviliny. Klavijatura nazyvajecca Pudlaśka i „padčaplajecca” pad polskuju movu na kamputary. Hetaj raskładkaj možna pisać jak biełaruskamoŭnyja, tak i padlaskamoŭnyja teksty.Tam ža, pad instalacyjnym fajlem, znojdziecie i nahladnuju instrukcyju, jak pisać litary z dyjakrytykami: ¸, š, ž, ¸, ć, ¸, ¸, ń, ł, ê, ô, ď, ť. Praściej nie byvaje.

Выклікаць абурэнне

Чаго не скажуць абаронцы пушчы?

Польскае грамадства пытаецца словамі Адама Вайрака, які жыве ў Белавежжы, а працуе ў газеце з найбольшым уплывам на грамадскую думку: «Пушча памірае, а мы хочам, каб яе ратаваць», прыводзіўшы словы міністра Яна Шышкі. – Дык для чаго тая ўся валтузня?» І ведае просты адказ: «Гэта вельмі простая рэч, і вельмі добра паказвае, як мы глядзім на лес. Сапраўды, у некаторых дрэвастоях Белавежскай пушчы ў цяперашні час маецца чарговая градацыя яловых караедаў. Па гэтай прычыне малая доля ялін – каля 10 адсоткаў, на працягу некалькіх гадоў – памірае. І на самай справе гэта так, што ў гаспадарчых лясах не бачыцца масавага адмірання дрэў. Пушча гэта зусім іншае. Сутнасць яе ў тым, што яе частка адмірае, а частка абнаўляецца. Яліна масава памірае праз градацыю караедаў і масава адраджаецца. Гэта відавочна. Калі гэтыя яліны выразаць, увесь працэс разбурыцца. Дрэвы таксама паміраюць. Памерлыя старыя дрэвы маюць геніяльную экалагічную ролю. Так што ў сапраўды мёртвых ялінах яшчэ больш жыцця, чым у жывых. Па словах міністра, сама пушча не справіцца. «Калі бульбянішча за­атакуе каларадскі жук, ці поле само справіцца з ім? Справіцца. Ды бульбы мала там застанецца. Вось з гэтым жукам вядзецца барацьба», – журналіст прыводзіць словы міністра і даказвае: «Гэта проста паказвае, як пан міністр не разумее, што такое пушча. Нават калі возьмем таго караеда. Ён ад 2011 года забіў яліны масай паўмільёна кубічных метраў. Значыць, каля 10 адсоткаў усіх белавежскіх ялін. Пушча надзвычай разнастайная. Калі б параўнаць яе з чымсьці, дык з вельмі багатым лугам, дзе ходзіць нейкі жучок і нешта есць. Але адразу кідаецца на яго цэлая маса яго ворагаў і таксама яго з’ядае. Так дзейнічае прырода, хтосьці кагосьці з’ядае. Вядома, яна праз нейкі час адродзіцца сама. Пасля, калі прыйдзе наступны ўрад – і я спадзяюся, што ён прыйдзе – і скажа, што «будзем ахоўваць», яна неяк «выліжацца». На самай справе, мы як грамадства страцім найбольш. Будзем пазбаўлены кантакту з сапраўдным лесам, сфармаваным у значнай ступені праз прыроду. Праз міжвідавыя ўзаемадзеянні, канкурэнцыю паміж відамі дрэў, праз загрызанне, караеда, пажары, праз усё тое, з чым у нармальным лесе змагаемся. Гэта і ёсць сутнасць дзікай прыроды. Але гэты працэс будзе спынены». Адам Вайрак спадзяецца, што гэта выкліча такое абурэнне і такую грамадскую рэакцыю, што праз працягу некалькіх гадоў не будзе выйсця і ўся Белавежская пушча апынецца пад аховай.

Палемізуе з радыкальнымі тэзісамі, якія ставіць Адам Вайрак і частка эколагаў, між іншымі доктар Марцін Макоўскі ды пералічвае, дзе пункты Вайрака няправільныя. У дыскусіі на тэму прапанаваных выразак у Белавежскай пушчы гаворка ідзе не пра таргі на веды – натуральная сістэма такіх багатых дрэвастояў гэтак жа складаная, як неўралогія, і гаворыцца тут больш пра ідэі, а не навуковыя падрабязнасці. Пытанне гучыць так: ці чалавек павінен фармаваць прыроду вакол нас ці – з усімі вынікаючымі наступствамі гэтага рашэння – мае пакінуць яе някранутай?

Як адзначае М. Макоўскі, так прадстаўленае пытанне не было б у нічым спрэчным, калі б не пакручастая аксіялогія выкарыстоўваная эколагамі, якія называюць сябе «абаронцамі пушчы». Прыгадвае яна тэзіс, які ў васямнаццатым стагоддзі паставіў у адносінах да людзей Жан-Жак Русо. Ён сцвярджаў, што цывілізацыя робіць нас горшымі, у той час стан, да якога мы павінны імкнуцца, гэта ідэал «высакароднага дзікуна». Чалавека этычнага, някранутага руйнуючай яго культурай, цывілізацыяй і сацыяльнымі сувязямі. Падобна аргументуе Адам Вайрак – прырода тут святая. Нельга яе кранаць, перашкаджаць ёй, фармаваць. Найлепш увогуле выключыць з гэтага працэсу чалавека, які толькі шкодзіць «добрай» натуры. Што не кажа вядомы журналіст? Перш за ўсё таго, што на прыроду можа глядзець іначай. Антрапалагічны элемент, з якім Вайрак не пагаджаецца, прадстаўляе сёння, сярод іншых, міністр Ян Шышка. У якіх пытаннях яны думаюць па-рознаму? Аргумент першы: Польшча не ведае, як клапаціцца аб пушчы, трэба разлічваць на

 

ўмяшанне звонку?

Адам Вайрак слушна адзначае, што раёны Белавежскай пушчы «з’яўляюцца найбольш добра захаванымі раўніннымі лясамі ва ўмеранай зоне», якія «прыцягваюць даследчыкаў з усяго свету». У той жа час ён дадае, што спадзяецца таго што будуць накладзены фінансавыя санкцыі ў дачыненні да Польшчы Еўрапейскай камісіяй, і па крайняй меры, будзе забаронена польскаму Міністэрству аховы асяроддзя рабіць планавую высечку мёртвых дрэў. Праблема заключаецца ў тым, што ліст, на якім Вайрак абапіраецца, спасылаючыся на заклапочанасць ЕС з гэтай нагоды, паходзіць ад студзеня 2016 года, і з таго часу шмат што змянілася. Па-першае, еўрапейскія палітыкі занепакоеныя не столькі высечкай, як стратай месцаў пражывання і відаў прыярытэтных з пункту гледжання Саюза. Як адзначыў міністр Шышка, увесь час вядзецца перапіска і кансультацыя з камісарам па справах асяроддзя Кармену Вельяй, увесь час празрыста інфармуецца ён пра тое, што адбываецца з пушчай. Ніхто не чакае што Польшча «спатыкнецца» і фактычна забароны ёй не пагражаюць.

М. Макоўскі заўважае, што асобнай справай з’яўляецца зрабіць высновы са сваіх уласных слоў – што павінен зрабіць Адам Вайрак, калі ён хоча лічыцца экспертам у гэтай тэме. Чаму ні адна краіна ў Саюзе не мае такіх эфектных участкаў прыродных тэрыторый фармату Белавежскай пушчы? Чаму ў гэтых адносінах Польшча з’яўляецца ўнікальнай і «прыцягвае даследчыкаў з усяго свету»? Ці Францыя, Вялікабрытанія і Германія не мелі падобных нізінных лясоў? Ці вычаравала іх у Польшчы нейкая чарадзейка? Такі багаты і разнастайны дрэвастой існуе ў Польшчы, бо ў адрозненне ад тых, хто хацелі б палякаў разлічваць і загадваць як паводзіць сябе, тут умелі клапаціцца аб лесе і забяспечыць яго. Гэта адбывалася таксама дзякуючы свядомаму фармаванню раёнаў Белавежжа чарговымі пакаленнямі лесаводаў. Таму калі хтосьці тут хацеў бы даць урокі экалогіі, дык Польшча астатняй частцы Еўропы, а не наадварот, – лічыць доктар Марцін Макоўскі.

Другі тэзіс: пушчу лепш

 

пакінуць самой сабе,

што чалавек у ёй – парушальнік і непатрэбны элемент. Гэты матыў найчасцей паяўляецца ў аргументах эколагаў і Адама Вайрака. Журналіст неаднаразова кажа, што марыць аб забароне высечак ва ўсёй пушчы, а не толькі на плошчы нацыянальнага парку. «Трэба ахапіць абаронай не толькі самыя каштоўныя кавалкі пушчы, але і тыя, пераўтвораныя чалавекам, каб яны змаглі спантанна рэнатуралізавацца», – кажа ён, як быццам натуралізацыя зноў вярнула б прыроду да этычнага статусу вольнага развіцця, якое парушыла дзеянне чалавека. Вайрак таксама кажа, што ён не хацеў бы каб прыродзе «дапамагалі», таму што там самая прыгожая, дзе чалавек яе не чапаў, а фатальная яна там, дзе ён яе «падтрымлівае». Яго ідэальнай абаронай усіх дрэвастояў было б пакінуць іх на волю лёсу, каб маглі «залізацца». І гаворка тут не толькі аб нацыянальных парках, але ў цэлым – аб гаспадарчым лесе, запаведніках і г.д. Эмбарга на экалагічную інжынерыю таксама павінна ахапіць азёры і горы. У рэшце рэшт, «неяк так атрымалася, што трохпальцага дзятла знойдзем там, дзе чалавек не ўмешваецца ў прыроду», – сцвярджае журналіст. Што з гэтага вынікае?

Па-першае, ніхто ў Міністэрстве аховы асяроддзя не плануе высякаць ахоплены захоўваннем нацыянальны парк у Белавежскай пушчы, на што прабуюць намякаць праціўнікі ўмяшання. Санітарнымі высечкамі ахоплена тэрыторыя трох гаспадарчых надлясніцтваў. Без іх маштаб градацый дрэў заражаных яловым караедам і некалькі іншых відаў можа закрануць да 1/3 усёй плошчы лесу, пра які гаворка. «Караед з адной заражанай яліны каланізуе наступныя трыццаць» – адказвае міністр Шышка. У апошнія гады лесаводам адабралі інструмент для барацьбы з караедам і толькі тады, калі яны не маглі высякаць дрэвы, гэтая чума распаўсюдзілася, у выніку чаго дэ-факта страціліся асяроддзі пражывання важныя для Еўрапейскага Саюза.

Па-другое, беспрэцэдэнтная колькасць паваленых сухіх дрэў пагражае неверагоднымі па сваіх маштабах пажарамі. Хто возьме на сябе адказнасць за гэта? Ці калі выбухне пажар, не трэба яго гасіць? Пажар жа ж, як кажа Вайрак, таксама з’яўляецца натуральным элементам самарэгулявання экасістэм.

Па-трэцяе, Белавежская пушча можа справіцца сама, але гэта будзе выглядаць зусім інакш, чым раней. У многіх месцах здамінуе яе адзін від (напрыклад, агрэсіўны граб) і, такім чынам, яна збяднее.

Па-чацвёртае, ніхто не кажа аб поўным сячэнні знежывелага дрэвастою. З менш за 180 гектараў, запланаваных да высечкі, 1/3 гэтага абшару Міністэрства мае намер пакінуць самому сабе (для далейшых назіранняў), а на 2/3 – хворыя дрэвы высечы, на іх месцы пасадзіць маладыя (разнастайныя, што будзе спрыяць найбольшай колькасці відаў звяроў). Магчыма, не паявіцца там трохпальцы дзяцел, але іншыя віды птушак, насякомых і жывёл, якія раней там не выступалі. Статус-кво ў прыродзе не існуе, таму змяненне біялагічнай нішы цягне за сабой змяненне відаў, якія існуюць у ёй. Ці гэта блага?

Па-трэцяе. Пушча гэта векавое старадрэўе, некранутае чалавечай рукой, таму ў яго нельга ўмешвацца.

Вайрак кажа, што «ў Белавежскай пушчы нейкім цудоўным чынам і праз свядомае дзеянне польскіх каралёў і рускіх цароў тое ўмяшанне чалавека было невялікім». Ён таксама абвінавачвае міністэрства ў прыкладанні сякеры да манументальных, маючых больш чым сто гадоў дрэвастояў. На яго думку, цяперашнія дзеянні не маюць прэцэдэнту і «леснікі са сваёй лясной гаспадаркай з’явіліся ў пушчы толькі ў 20-я гады мінулага стагоддзя». У гэты момант журналіст не так ставіць свой тэзіс, толькі звычайна лжэ або наўмысна апускае нязручныя для яго факты. І яны выглядаюць наступным чынам: тое, што бачым у цяперашні момант, нават не раўняецца па маштабах рабаўніцкай палітыцы, якая праводзілася ў Белавежскай пушчы захопнікамі і прыватнымі фірмамі Другой Рэчы Паспалітай.

Сам царат, які быццам бы свядома абараняў гэты рэгіён, прымерваўся да яго эксплуатацыі ў 1911 годзе. Расію спыніў пройгрыш з Нямеччынай. Чаго не зрабілі расіяне, скончылі, будуючы 300 км вузкарэйкавай чыгункі для транспарціроўкі сыравіны, часткова захаванай да нашых дзён. Менш чым за чатыры гады яны высеклі больш за 5 мільёнаў кубічных метраў дрэў. Часткова або цалкам агалілі каля 10 тысяч га лесу. Фатальны стан, у якім апынулася Пушча, спрыяў масаваму ўварванню караеда, з якім ваявалі ў 1919-1923 гадах.

Адам Вайрак, вядома, таксама ведае пра дзейнасць брытанскай дрэваапрацоўчай кампаніі, якую звычайна называлі «Цэнтурыяй». The Century European Timber Corporation атрымала ад польскіх улад дазвол на высечку 7,2 мільёна кубаметраў драўніны над Нёманам і ў Белавежскай пушчы. Калі ўрад усвядоміў, якімі метадамі вядуцца працы, сарганізаваў агульнанацыянальную кампанію грамадскага збору грошай на выплату кампенсацыі за разбіты па польскай ініцыятыве кантракт. Генеральна, у 1916-1939 гады высеклі больш чым 10 мільёнаў кубічных метраў, што складвае 1/3 частку рэсурсаў Белавежскай пушчы. Яе дрэвастоі былі ператвораны ў спосаб непараўнальны з сённяшнімі абшарамі высечак мёртвых дрэў.

Тут гаворка толькі пра дваццатае стагоддзе, а задакументаванае ўмяшанне чалавека ў гэтыя раёны пачынаецца ад Сярэднявечча. Калі хтось, хто называе сябе «абаронцам пушчы», хавае гэтыя факты, мабыць дзейнічае па злой волі. Падобна паўпраўдай можна палічыць распаўсюджванне чутак пра высечку векавых дрэў. Шкада, што Вайрак не дадае, што ў адпаведнасці з законамі, прынятымі папярэднім урадам, больш за стогадовы дрэвастой становіць адносна значную частку пушчы, дзе адно з дзесяці дрэў мае як мінімум сто гадоў. Не ўсё яны там, на самай справе, такія старыя.

 

Постскрыптум

Падобных нестыковак і інсінуацый больш у тэкстах эколага і журналіста. З аднаго боку ён сцвярджае, што, напрыклад, высечка дрэў не будзе прыносіць вялікага прыбытку («Гэта невялікія грошы. Гэта хутчэй ідэалагічная вайна»), а праз хвіліну сам сабе пярэчыць, кажучы, што леснікі «трактуюць Пушчу ў якасці скарбонкі» і разлічваць адно «на дадатковыя кубічныя метры драўніны». Аргументацыя Вайрака ў значнай ступені характэрна для людзей, якія не могуць пагадзіцца з прыматам чалавека над прыродай. Журналіст цвёрда перакананы ў сваёй рацыі. Так свята, што ад імя ўсёй нацыі кажа: «Палякі хочуць, блін, запушчанай Пушчы». Канец гісторыі. Няма ні пасадак, ні ратунку ад караеда». Праз момант дадае: «Я бачу ў польскіх палітыкаў вялікі недахоп ўпэўненасці ў працэдурах, да аддавання ўлады грамадству, празрыстасці». Такая праўда, – сцвярджае доктар Марцін Макоўскі, журналіст і публіцыст, па адукацыі гісторык і філосаф, дактарант Польскай акадэміі навук. – Ці лекар, калі аперыруе рак, пытаецца пра грамадскую думку? На адным гектары Белавежскай пушчы выступае дзесяткі тысяч відаў раслін і жывёл. Трэба мець крыху сціпласці, калі прапануем «лапаталагічныя» вырашэнні ў працэсе, дынаміку якога немагчыма зразумець толькі чытаючы публіцыстыку.

 

Міраслава Кастанчук