Tomasz Sulima. Pod wiatr

Było tolerancyjnie, wielokulturowo, z akcentem na otwartość, dialog i porozumienie, które przed wiekami dawały prawdziwą siłę. Jednym słowem po Jagiellońsku – z odwołaniem do wielkiej litewsko-rusko-polskiej dynastii, dzięki której Rzeczpospolita panowała od morza do morza. Z takimi hasłami wchodziliśmy przed trzynastu laty do Unii Europejskiej, jako lider swego regionu, przykład dla państw powstałych po upadku Związku Radzieckiego, że transformacja jest możliwa. Dzisiaj jesteśmy świadkami spektakularnego odwrotu od idei Wspólnoty Europejskiej. Ten nowy wiatr przyniósł nie tylko napięcia na linii Warszawa-Bruksela, pogorszenie relacji z kolejnymi państwami, ale przede wszystkim znacząco zepsuł poziom debaty społecznej, a imperatywem do działania uczynił ksenofobię. Na białoruskiej i prawosławnej, a dzisiaj po prostu wymierającej Białostocczyźnie ciszę przerywają okrzyki „Polska dla Polaków!”, wznoszone podczas marszów ONR. Dwa incydenty, które niedawno miały miejsce na Podlasiu i Mazurach, dobitnie pokazują, do jakiej zmiany doszło.

Zacznę od własnego podwórka. Początek lipca. Jedziemy ze znajomym filmowcem, by przygotować dokumentację do projektu na temat szeptuch. Podlasie jest w Polsce matecznikiem tego zjawiska, a ono magnesem dla turystów, którzy w ostatnich latach zaczęli odkrywać kulturowe i społeczne wartości okolic Puszczy Białowieskiej. Tuż za Orlą rozwidlenie dróg prowadzi do Dubicz Cerkiewnych i Redut. Zatrzymujemy się. Cyryliczne napisy na przydrożnych dwujęzycznych tablicach zostały zamalowane niebieską farbą. Natychmiast przekazuję informację do mediów. Wkrótce miało się okazać, że aktu wandalizmu dokonano kilka dni wcześniej, ale nikt z miejscowych nie poinformował o tym sołtysa lub odpowiednich służb. Symptomatyczne. Doskonale pamiętam dyskusję sprzed sześciu lat wokół dwujęzycznych tablic w gminie Orla. O tym jak silna w naszym narodzie bywa stygmatyzacja własnej kultury i języka najlepiej świadczyła niechęć miejscowych, którzy języka białoruskiego w przestrzeni publicznej po prostu nie chcieli. W końcu język administracji, choć nie używają go na co dzień, doskonale rozumieją. Obok drogowego znaku na wysepce z zielenią leżał przewrócony drewniany kierunkowskaz kulturowego szlaku „Drzewo i Sacrum”. Na nim również tą samą farbą zamalowano zapisane cyrylicą nazwy miejscowości. W podobny sposób zamalowano tablicę przy wjeździe do Redut od strony Orli. Wiem, że komenda policji w Bielsku Podlaskim tematem się zajęła, ale nie znam szczegółów dochodzenia

Motyw narodowościowy wydaje się oczywisty. W grę wchodzi również rodzaj prowokacji, która miałaby skłócić lokalną społeczność. Sprawcy działali na ograniczonym terenie, między Dubiczami Cerkiewnymi a Orlą. To mogli być turyści, przecież są wakacje. W maju 2012 roku dwujęzyczne tablice w gminie Orla zamalowano zielonym sprayem podczas długiego weekendu. A jeżeli sprawcy to wnuki, które przyjechały do Redut na wakacje? Byłby to najmocniejszy dowód na to, jak narodowa idea, lansowana przez obecne władze, wpływa na umysły młodego pokolenia, które mieszka w miastach, gdzie nie ma cyrylicy w przestrzeni publicznej, gdzie nie używa się innego języka i gdzie nie widać odrębności. Wpisuje się to w teorię stygmatu społecznego, którą przed laty dość dobrze opisała prof. Elżbieta Czykwin. Atak o podłożu etnicznym na własną grupę pokazywałby przepaść, wykopaną między pokoleniami powojennych Białorusinów, obecnych Polaków.

A jeżeli sprawcy to wnuki, które przyjechały do Redut na wakacje? Byłby to najmocniejszy dowód na to, jak narodowa idea, lansowana przez obecne władze, wpływa na umysły młodego pokolenia, które mieszka w miastach, gdzie nie ma cyrylicy w przestrzeni publicznej, gdzie nie używa się innego języka i gdzie nie widać odrębności. Wpisuje się to w teorię stygmatu społecznego, którą przed laty dość dobrze opisała prof. Elżbieta Czykwin. Atak o podłożu etnicznym na własną grupę pokazywałby przepaść, wykopaną między pokoleniami powojennych Białorusinów, obecnych Polaków.

Od mieszkanki Zaleszan dowiedziałem się, że w grupie hajnowskich narodowców działał potomek rodziny, która straciła najbliższych z rąk oddziału „Burego”. Nie jest tajemnicą, że idee narodowe zyskują wśród młodych prawosławnych na Białostocczyźnie coraz więcej zwolenników. Wystarczy pobieżna obserwacja patriotycznej odzieży, w której chodzą uczniowie białoruskich gimnazjów i liceów. Takie koszulki były przed rokiem do kupienia u handlarzy na Grabarce podczas święta Spasa. Wszechobecnej propagandzie hiperpatriotyzmu trudno się oprzeć, ponieważ nie mamy konstruktywnej alternatywy. W rezultacie potomek bieżeńców może publicznie wykrzykiwać hasła przeciw przyjmowaniu do Polski uchodźców.

Podejrzewam, że nigdy nie dowiemy się, kim był sprawca wandalizmu w Redutach i czym się kierował. Jedno natomiast jest pewne. Tracimy młode pokolenie. Powoli zaczynają to dostrzegać hierarchowie Cerkwi. Obawiam się jednak, że o dwadzieścia lat za późno.

Ten narodowy walec, który toczy się przez Polskę, jest nie do zatrzymania. Jeżeli polskość jest zagrożona, a polski interes narodowy musi walczyć o swoją pozycję, to dla nas, Białorusinów, nie jest to dobra wiadomość. Od zakończenia wojny do postalinowskiej odwilży oficjalnie nas nie było, później do końca komuny funkcjonowaliśmy pod pełną kontrolą władzy ludowej. W dobie III RP otrzymaliśmy podmiotowość, a co za tym idzie mogliśmy się ubiegać o dofinansowanie, które zapewniło naszym organizacjom przeżycie. Przez ten czas nie zdołaliśmy wykształcić takiej elity, która pozwoliłaby nam na wewnętrzny rozwój. W rezultacie własny los oddaliśmy w ręce państwa polskiego. Gdy u władzy zmienił się wiatr,  staliśmy się dla niektórych wręcz niebezpieczni, niczym V kolumna. Czyżby białoruskość stała się niepotrzebnym balastem w cywilizacyjnym rozwoju?

Od dziesięciu lat służę w piskiej parafii ewangelickiej i nigdy dotąd nie spotkałem się z taką obrazą uczuć religijnych. Jako ewangelicy staramy się wdrażać na co dzień nauczanie Chrystusa o miłości do bliźniego poprzez opiekę nad osobami potrzebującymi i nigdy nie pytamy ich o wyznanie czy pochodzenie. Niestety, w naszym kraju przyzwolono na dzielenie obywateli na mniej lub bardziej „polskich”. Takie podziały rozbijają społeczność, jaką tworzymy w naszych miastach i wioskach jako katolicy, ewangelicy, prawosławni, czy osoby innych wyznań i religii. Jako społeczeństwo musimy się z całą stanowczością przeciwstawiać zachowaniom, które burzą spokój i ład społeczny oraz powodują, że nasi sąsiedzi, przyjaciele czują się odrzuceni, wykluczeni. Jestem przekonany, że ten incydent nie podzieli nas, ale jeszcze bardziej scementuje i wzmocni w dalszej służbie na rzecz osób potrzebujących i wykluczonych.

Ks. Marcin Pysz
proboszcz parafii ewangelicko-augsburskiej w Piszu
prezes Ewangelickiego Stowarzyszenia Betel

Niemal dokładnie miesiąc po wybryku w gminie Orla, w nocy z 4 na 5 sierpnia, nieznani sprawcy zniszczyli elewację kaplicy ewangelickiej w Białej Piskiej na Mazurach. Poza obelżywym malunkiem, tuż pod krzyżem pozostawiono napis „Tu jest Polska”. Zerwano również tablicę informującą o zajęciach terapeutycznych, prowadzonych przez ewangelickie stowarzyszenie „Betel” w ramach Środowiskowego Domu Samopomocy. Na terapię uczęszczają tam osoby różnych wyznań, pomoc dociera szeroko do miejscowości całego powiatu. Motyw? Wydaje się, że podłoże również i tutaj ma charakter narodowościowy i wyznaniowy. Ewangelicy to w potocznym rozumieniu Niemcy, a antyniemiecki trend w debacie publicznej przybiera w ostatnich tygodniach na sile. W tym wypadku była jednak reakcja. Parafia ewangelicko-augsburska w Piszu, jako właściciel budynku, złożyła wniosek o ściganie i ukaranie sprawców w związku ze zniszczeniem mienia oraz obrazą uczuć religijnych. Potomkowie niemieckich ewangelików na Mazurach nie nakładają na siebie społecznego stygmatu. Będą walczyć.

W poprzednich latach dochodziło do zamalowania dwujęzycznych tablic na pograniczu polsko-litewskim i polsko-niemieckim. W 2014 roku zdewastowano elewację drewnianego meczetu w Kruszynianach. Sprawców wandalizmu na tle narodowościowym i wyznaniowym nie udało się ustalić.

Эка-істэрыка на катастрофе пушчы?

Белавежская пушча (Фота Янкі Целушэцкага)

Выпадак, які сёння вырас да статусу нацыянальнай істэрыкі, пачаўся так… у 2007 годзе. Ляснік з Белавежы знайшоў на 29 елках у краявідным запаведніку ім Уладыслава Шафера караедаў. Гэта тэрыторыя пад строгай аховай, таму ён напісаў ліст Ваяводскаму кансерватару прыроды, што ў сувязі з пагрозай пераселення караедаў на здаровыя дрэвы, неабходна зрабіць санітарную высечку гэтых 29 ялін. „Выразаць у запаведнку?? Ніколі!” – кінуліся да справы эколагі з падляшскага філіяла Майстэрні дзеля ўсіх істот. І пачаўся абмен афіцыйнымі лістамі. Выйграў у судовым працэсе бок, які дзейнічаў ад імя безабаронных дрэў і караедаў. Высечка спынілася. Вядома, караеды не чакаючы ніякіх дазволаў ці забарон паляцелі на яловы лес, абселі яго, множачыся адзін караед на трыццаць чарговых дрэў, і пладзіліся, і жэрлі. Ужо ў студзені 2009 года леснікі паведамілі, што калоніі насякомых ёсць на 2 656 дрэвах. Так пачалося нашэсце караеда на Белавежскую пушчу. Па гэты дзень ён забіў 834 тысячы дрэў і змяніў у могільнікі наступныя гектары лесу. Загінула 8 працэнтаў дрэвастою.

Былы ляснічы Артур Гампель паказвае дакументы. Мяркуе, хто найбольшы спрычыніліся да катастрофы Белавежскай пушчы. «Эка-тэрарысты».

Яловы караед таксама ж істота, якая мае права на тое каб множыцца і з’ядаць яліну – такі высакародны аргумент выкарысталі некалькі гадоў таму экалагічныя актывісты і ў афіцыйным разборы заблакавалі былі санітарную высечку дрэў, занятых шкодным жуком. Справа тады датычыла выразкі толькі гэтых 29 дрэў. З таго сапраўды пачалася катастрофа ў Белавежскай пушчы? Пралівае святло на гэта Артур Гампель, былы супрацоўнік Дзяржаўных лясоў. Дакументы, якія паказвае, сведчаць аб тым, як адбылося распаўсюджванне папуляцый жукоў караеда, у выніку якога загінула 8 працэнтаў дрэвастою Белавежскай пушчы: „На дадзены момант паказваю невялікую частку вельмі шырокай дакументацыі. Пакуль не дапусцілі, як боку ў справе Падляшскага аддзялення Майстэрні дзеля ўсіх істот, не было ніякіх праблем з кантролем папуляцыі яловага караеда ў Белавежскай пушчы.

Сітуацыя рэзка змянілася, калі свае патрабаванні агучыла вышэйзгаданая арганізацыя з патрабаваннем адмовы ад барацьбы з яловым караедам.

На пачатковым этапе можна было выдаліць адзінкавыя заражаныя елі ў зонах, ахопленых рознымі формамі абароны. Нароўні з адмоўнымі рашэннямі адносна выдалення такіх дрэў Генеральнага дырэктара па ахове навакольнага асяроддзя, яловы караед пачаў інтэнсіўна множыцца, забіваючы сотні чарговых ялін. З году ў год сітуацыя пагаршалася і, нягледзячы на выразна сфармуляваныя леснікамі пагрозы, адмовы змагацца з бесперапынна ўзрастаючай градацыяй працягваліся.

На сённяшні дзень у Белавежскай пушчы былі заражаны і памерлі каля мільёна елак, якія растуць на плошчы ў некалькіх тысяч гектараў. У раптоўны шляху адбылося хуткае змяненне ўсіх лясных экасістэм, а таксама памерлі дрэвастоі вельмі каштоўнай барэальнай елі. Агромнае распаўсюджванне жука караеда заінфекавала таксама сотні векавых соснаў, якая звычайна не падыходзяць казуркам, але ў такіх моцных градацыях таксама выбіраюць яны іншыя дрэвы, спрабуючы вывесці наступныя пакаленні. Варта тут выразна падкрэсліць, што хваіна з’яўляецца надзвычай каштоўным відам у Белавежскай пушчы, тым больш, што вельмі цяжка аднаўляецца яна ў Белавежскай пушчы натуральным чынам. У выніку гвалтоўных прасвятленяў сасновага дрэвастою хвойкі таксама хварэюць на сонечныя апёк, атакуюць іх іншыя казуркі, напрыклад красец баровы (przypłaszczek granatek), які на працягу кароткага перыяду часу забівае векавыя хвоі.

Градацыя караеда выклікала распаўсюд іншых насякомых, якія, як супольнасць энтамафауны, робяць знішчэнні ў дрэвастоях розных узроставых груп, пачынаючы з дваццацігадовага маладняку да старадаўніх дрэў.

Праславутым цвіком у труну было ў 2012 годзе рэзкае скарачэнне вясечак тагачасным міністрам аховы асяроддзя, без якіх-небудзь правілаў іх устанаўлення, а адзінай умовай для гэтага былі патрабаванні некаторых актывістаў з няўрадавых арганізацый, якія называлі сябе экалагічнымі. У выніку скарачэння высечкі і леснікі Белавежскай пушчы не змаглі адэкватна абмежаваць забіваючую дрэвы папуляцыю насякомых, якія размнажаліся вельмі хутка.

У выніку раптоўнага адкрыцця значнай часткі паверхні з-за жыравання энтамафауны на розных відах дрэў у розных узроставых групах, змяніліся не толькі ветравыя ўмовы, што спрыяла ветраломам і ветрапавалам самых каштоўных парод, але дайшло таксама да росту пустазелля на глебах, тым самым прадухіляючы натуральную рэгенерацыю любых дрэў.

Таксама рэзка ўзрасла рызыка ўзнікнення пажару ў выніку велізарнай колькасці сухастою, а таксама пагроза бяпекі людзей, якія прабывалі ў лесе. Старадрэўе адыходзіла, а «першабытная пушча” – як кажуць актывісты – з дня ў дзень стала змяняцца ў малады град, пакрыты ў асноўным грабам і ляшчынай, змяняючы свой першародны ўнікальны і біяразнародны характар монакультурай грабняку.

Разам з часткай навуковага цела актывісты лічаць да сёння, што так мае быць у пушчы, і гэта добра, і гэта натуральныя працэсы, элімінуюць чалавечы фактар.

– У выніку адміністрацыйных рашэнняў, падтрымоўваных актывістамі і часткай навукоўцаў сёння мы маем справу не толькі з паразай памераў катастрофы, але больш за ўсё з вялікімі шкодамі ў маёмасці (арт. 115 п. 6 і далей у Крымінальным кодэксе). Гэтыя страты ў адпаведнасці з інтэрпрэтацыяй Крымінальнага кодэкса ў Белавежскай пушчы перакрочаны не ў адзін раз, і віноўнікі нанесеных шкод павінны быць пакараны. Варта адзначыць, што разам з артыкулам 115 Крымінальнага кодэкса можа выступаць арт. 296 кк, які гучыць:

  • 1. Хто, быўшы абавязаным ў адпаведнасці са становішчам закона, рашэннем кампетэнтнага органа або пагадненняў для вырашэння пытанняў уласнасці або прадпрымальніцкай дзейнасці фізічнай асобы, юрыдычнай асобы або падраздзяленняў не быўшых юрыдычнай асобай, выказвае злоўжыванне ўлады або не выконвае свайго абавязацельства, у выніку чаго робіць істотную шкоду ва ўласнасці, караецца пазбаўленнем волі на тэрмін ад 3 месяцаў да 5 гадоў.
  • 1а. Калі вінаваты, згаданыя ў § 1, шляхам злоўжывання паўнамоцтвамі, прадстаўленымі яму не выконвае сваіх абавязацельстваў, несучы непасрэдную пагрозу нанясення значнай маёмаснай шкоды, караецца пазбаўленнем волі на тэрмін да 3-х гадоў.
  • 2. Калі вінаваты ў злачынстве, названым у артыкуле 1 або 1a дзейнічае дзеля атрымання матэрыяльнай выгады, караецца пазбаўленнем волі на тэрмін ад 6 месяцаў да 8 гадоў.
  • 3. Калі віноўны ён у шкодзе паказанай у § 1 або 2, прычыняе матэрыяльную шкоду ў вялікіх памерах, караецца пазбаўленнем волі на тэрмін ад аднаго года да 10 гадоў.
  • 4. Калі парушальнік злачынства, названага ў артыкуле 1 або 3 дзейнічае ненаўмысна,

караецца пазбаўленнем волі на тэрмін да 3-х гадоў.

  • 4а. Калі пацярпелым не з’яўляецца дзяржаўная казна, за здзяйсненне злачынства, названага ў пар. 1a караецца па просьбе пацярпелага.
  • 5. Не караецца той, хто да распачынання крымінальнай справы цалкам добраахвотна зрэкампенсуе ўчыненую шкоду.

У гаспадарчай частцы Белавежскай пушчы быў нанесены непапраўны ўрон у некалькі мільёнаў кубічных метраў драўніны, якая мае вялікае матэрыяльнае значэнне, дзе выразна варта адзначыць, што прызначэнне на згніццё такога вялізнай арганічнай масы не мае ніякага значэння для павелічэння біяразнастайнасці лясных экасістэм. Якраз наадварот.

Цяжка вымераць прыродныя страты, якія ў прынцыпе ўжо незваротныя і непрадказальныя. Тое ж самае ставіцца і да ландшафту, клімату, турыстычных і грамадскіх каштоўнасцей. Асабліва апошнія, у выніку маніпуляцыйных і несумленных перадач інфармацыі некаторымі няўрадавымі арганізацыямі і часткай навукоўцаў выклікаюць грамадскія хваляванні, кідаюць фальшывыя абвінавачванні супраць леснікоў і спрыяюць анархістычным паводзінам ужо на тэрыторыі Белавежскай пушчы. Можна сказаць, што гэтыя паведамленні з’яўляюцца крымінальнымі, што ўжо стала рэальнасцю ў пушчы ў выглядзе зацятага займання ўласнасці актывістамі і невыкананнем просьбаў службаў, у асноўным паліцыі.

На дадзены момант тыя асяроддзі гвалтам перашкаджаюць леснікам у Белавежскай пушчы ў забеспячэнні бяспекі і падрыхтоўцы паверхні дэградаванай насякомымі для абнаўлення. Такім чынам, гэтыя людзі, якія ў большасці вядомыя па імені, надалей працягваюць уносіць свой уклад у павелічэнне страт у дзяржаўнай, значыць, супольнай уласнасці.

– Неўзабаве прадстаўлю шырокі матэрыял па гэтым пытанні і выкрыю ўсю дакументацыю, якая паказвае не толькі генезіс катастрофы памеру стыхійнага бедства ў Белавежскай пушчы, але і пералічу тыя асобы, якія, выконваючы дзяржаўныя і грамадскія функцыі, спрычыніліся да знішчэння самага каштоўнага лесу ў Еўропе – кажа Артур Гампель.

Адам Богдан, Дзікая Польшча, ініцыятар блакіроўкі высечкі дрэваў у Белавежскай пушчы: – Я ганаруся тым, што заблакавалі мы тады высечку, трэба дазволіць прыродзе дзейнічаць адной. У пушчы занадта вялікая папуляцыя ялін. Дзякуючы караедам будзе іх менш. У гэтым месцы паявяцца іншыя, разнастайныя віды, на якіх караед не жыруе.

У інтэрв’ю naTemat Адам Багдан кажа, што прыпісване яго пратэсту росту папуляцыі караеда гэта нонсэнс. Караеды маглі прыляцець з іншых запаведнікаў, ці, напрыклад, з Беларусі. Аднак Артур Гампель называе „зялёных” «эка-тэрарыстамі» .

Чыноўнікам і не хапала смеласці, каб адказаць, як яны рабілі гэта раней: «Гэта не ў інтарэсах грамадства, каб перацягваць справу ў сітуацыі, калі трэба дзейнічаць аператыўна ў інтарэсах захавання прыроды», – чытаем у адным з выяўленых дакументаў. Як казалі леснікі, да часу спрэчкі з эколагамі на працягу некалькіх гадоў сітуацыя была пад кантролем. Маглі ў адпаведнасці з так званым планам гаспадарання лесам секчы дрэвы, але за межамі ахоўных зон. У Белавежскім надлясніцтве ў раёнах за межамі запаведнікаў кожны год выразалі ўсе елі заселеныя караедамі, не дазваляючы развівацца градацыі. Аналагічным чынам, у Броўску і Гайнаўцы. Акрамя таго, у Надлясніцтве Белавежа ў 170 ферамонныя пасткі былі злоўлены ў 2015 г. 155 літраў караедаў, 2016 – 205 літраў, а ў 2027 г. толькі за тры дні на пачатку траўня аж 164 літры казурак. Тым не менш, чарговыя часткі пушчы ўміралі не з-за неэфектыўнасці санітарна-гігіенічных высечак, але з-за іх адсутнасці.

Сёння яловы караед забіў 834 тысячы дрэў. Множыца гіганцкімі тэмпамі, могіньнікамі стануць чарговыя гектары пушчы. Маштабы катастрофы шакіруюць, калі ўявіць, што на пачатковым этапе можна было выдаліць паасобныя заражаныя елі ў раёнах, ахопленых рознымі формамі абароны перад караедамі.

Ціск эколагаў прывёў да спутання рук леснікам і выбуху папуляцыі караеда, цяпер, экалагічнае асяроддзе сцвярджае, што на барацьбу з караедам запозна, а пушчу трэба пакінуць мамой сабе і толькі назіраць за «натуральнымі працэсамі», – гаворыцца на сайце, Дзяржаўных лясоў.

Эколагі даюць за прыклад Еўропу. І там быў лес. Эфект ад такога працэсу, які прапануюць эколагі, не мусіць усім падабацца. Да падобнай інвазіі караеда дайшло ў двух еўрапейскіх буйных нацыянальных парках: Баварскім лесе і чэшскай Шумаве. Можна там цяпер пабачыць сухія стрымбулі, якія былі калісьці лесам. Нямецкія лесаводы выдаткавалі дзесяткі мільёнаў еўра, каб пераканаць турыстаў, што гэта атракцыён: лес, які вызваліўся ад улады чалавека і абнаўляецца сіламі прыроды. Ці гэтак мае выглядаць Белавежская пушча? Толькі ўнукі ці праўнукі нямецкіх леснікоў убачаць абноўлены лес. Што цікава, каб вырасціць новыя дрэвы, прыйшлося там увесці… масавы забой аленяў, таму што з’ядалі маладняк.

Найлепш было б пакінуць пушчу караеду і самой сабе. Але таксама шпацыраваць па ёй.

Як выглядаў цяпер пратэст у Белавежскай пушчы? Пасля таго, як зялёны рэдактар „Выбарчай газеты” Адам Вайрак апублікаваў развагі пра караеда, тэлебачанне Польсат выпусціла матэрыял пра жудасныя харвестэры – машыны, якія высякаюць па 200 дрэў у дзень. Селебрыці і простыя ўражлівыя карыстальнікі Фейсбука пазначыліся як спрыяльнікi акцыі Greenpeace. Народ выбраўся на „шпацыр па пушчы”, каб не была зачыненая, але „павінна яна ўся стаць запаведнікам” (тады яна будзе сапраўды зачынена для такіх шпацыраў!). Быў канцэрт, створаны жывы ланцуг вакол насякомых. Эколагі пратэстуюючы злезлі з дрэў (жывых) і з харвестэраў, з якіх шэсць магло ў той час свабодна ўехаць у лес і выламатаць з зямлі каля тысячы дрэваў, калі ўлічваць статыстыку эколагаў.

 

Міраслава Кастанчук

Dwór w Jodłówce popada w ruinę

Ginąca przeszłość


115-letni drewniany dwór w Jodłówce, w pobliżu wsi Starzyna i Wojnówka w gminie Dubicze Cerkiewne w powiecie hajnowskim, popada w ruinę.

Pobudował go pośród lasów Puszczy Białowieskiej pan na Jodłówce i Wojnówce – Samuel Bernard Wołoncewicz. Opowiadał mi o nim mój teść, Włodzimierz Soroka z kolonii wsi Bobinka (sama wieś jest już za wschodnią granicą). Jego dom znajdował się najbliżej dworu, jakieś pół kilometra. Teść znał osobiście pana Wołoncewicza i miał o nim dobre zdanie. Wymieniali ziarno siewne. Kiedy żył mój teść, chodziłem z nim do dworu. Byliśmy gośćmi praprawnuczki pana Wołoncewicza, jednej z trzech spadkobierczyń –Jadwigi Trzaskowskiej, która latem przyjeżdżała tu z rodziną z Warszawy.

Podobał mi się dwór, otoczony wysokimi brzozami, duży sad, park ze stawem i… piękne malowidła na ścianach w jednym z salonów – były to scenki z polowań myśliwskich. W 1952, 1953 i w 1954 roku w budynku dworskim mieściła się szkoła. Chodziła do niej córka Włodzimierza Soroki, Wiera. Została moją żoną. Ten dwór, kryty gontem, i salony jeździli ze mną oglądać moi dwaj siostrzeńcy, mój młodszy brat i ojciec. Wtedy przy drodze do Policznej stał jeszcze jeden z domów-czworaków. Mieszkała w nim staruszka, dawna służąca we dworze. Wszyscy byli pod wrażeniem tego, co zobaczyli. Budynek dworski, z trzema gankami, był odnawiany. Służył właścicielom jako dom letniskowy.

…Od tego czasu minęło dwadzieścia parę lat. Pojechałem do Jodłówki niedawno i co zastałem. Dookoła okazałego budynku zdążyły wyrosnąć młode drzewa, wysokie krzewy, wysoka trawa. Drzwi i okna zostały zabite deskami.

 

Tekst i fot. Jan Ciełuszecki

Niepokojący sygnał z ministerstwa

Przekazana w kwietniu br. z trybuny sejmowej przez ministra spraw wewnętrznych i administracji Mariusza Błaszczaka informacja o odmowie dofinansowania ze środków resortu przygotowywanych przez Związek Ukraińców w Polsce oraz organizacje łemkowskie uroczystości, upamiętniających ofiary Akcji „Wisła” w siedemdziesiątą rocznicę tych dramatycznych wydarzeń, to niedobry sygnał. Wpisuje się to niestety w dłuższą sekwencję decyzji, jak chociażby zawetowanie jesienią 2015 roku przez prezydenta uchwalonej pod koniec poprzedniej kadencji Sejmu zmiany Ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych i o języku regionalnym. Wprowadzała ona możliwość używania języka mniejszości jako pomocniczego – czyli drugiego, obok urzędowego i mającego pierwszeństwo polskiego – przed organami powiatu jednostki samorządu terytorialnego II stopnia. W ubiegłym roku mieliśmy do czynienia ze skandalicznymi wypowiedziami prasowymi jednej z posłanek, dotyczących możliwych „deportacji” osób innych wyznań (szkoda znów te słowa przypominać!).

Związek Ukraińców w Polsce wraz Towarzystwem na rzecz Rozwoju Muzeum Kultury Łemkowskiej w Zyndranowej oraz Towarzystwem Łemków z Legnicy złożył wniosek do MSWiA o dofinansowanie uroczystości w ramach konkursu grantowego w grudniu ubiegłego roku. Utworzono również Honorowy Komitet Obchodów, w którym znaleźli się m.in. Danuta Kuroń, Krystyna Zachwatowicz, Adam Bodnar, Andrzej Seweryn i Andrzej Stasiuk. Wniosek nie uzyskał jednak akceptacji również podczas drugiej, odwoławczej, procedury, zakończonej na początku marca br. W obydwu przypadkach, ministerstwo nie uzasadniło swojej decyzji, więc kwietniowe wystąpienie szefa MSWiA można uznać za oficjalną wykładnię rządu Beaty Szydło w kwestii upamiętnienia ofiar Akcji „Wisła”.

Rząd postanowił najwyraźniej zerwać z dobrą praktyką i tradycją, rozpoczętą na progu przemian w 1990 roku przez Senat RP, złożony w 99 proc. z parlamentarzystów Obywatelskiego Klubu Parlamentarnego. Specjalną, jednomyślną uchwałą z 3 sierpnia tegoż roku (przypomnijmy, że w I kadencji izby wyższej jednym z senatorów był także Jarosław Kaczyński) uznał on Akcję „Wisła” za stosowanie właściwej dla systemów totalitarnych odpowiedzialności zbiorowej. W 2002 roku Aleksander Kwaśniewski jako pierwszy polski prezydent wyraził ubolewanie z powodu przesiedleń. W 2007 roku miało miejsce ważne, wspólne posłanie prezydentów Lecha Kaczyńskiego i Wiktora Juszczenki. Liderzy pisali m.in.: Akcja Wisła doprowadziła do deportacji z południowo-wschodniej Polski wielu tysięcy obywateli polskich pochodzenia ukraińskiego i rozproszenia wspólnoty ukraińskiej w Polsce, stając się tym samym kolejnym ogniwem w tragicznym łańcuchu konfliktów. Wydarzenie to, jako sprzeczne z podstawowymi prawami człowieka, zostało potępione w 1990 roku w specjalnej uchwale przez Senat RP. Dzisiaj, podzielając tę ocenę, chylimy głowy przed wszystkimi jego ofiarami (za: archiwum.prezydent.pl, 27.04.2007). Historii nikt, nawet najsilniejsi tego świata, nie mogą zmienić – mówił w maju 2007 roku poseł Eugeniusz Czykwin, ówczesny przewodniczący Sejmowej Komisji Mniejszości Narodowych i Etnicznych, podczas obrad poświęconych Akcji „Wisła”. I kontynuował: Możemy jednak starać się ją obiektywnie przedstawić i, co najważniejsze, uczyć się z niej, jak nie popełniać błędów. Możemy też wybaczać. Polacy, Ukraińcy, Łemkowie w zdecydowanej większości należą do Kościoła katolickiego, grekokatolickiego i prawosławnego. Wybaczanie jest nadrzędną zasadą naszej wiary (za: „Przegląd Prawosławny”, nr 7(265), lipiec 2007).

Inną nadrzędną zasadą każdego demokratycznego rządu w Europie po tragedii II wojny światowej oraz wojen w byłej Jugosławii i na Kaukazie powinno być jednoznacznie odcięcie się od praktyk, noszących wszelkie znamiona czystek etnicznych i planowych przesiedleń ludności oraz wspieranie rocznicowych obchodów tych wydarzeń, jako swoistego apelu pamięci i przestrogi dla pokoleń obecnych i przyszłych. W przypadkach wielkich wysiedleń ludności w Europie Środkowo-Wschodniej po 1945 roku, niezależnie od obiektywnych przewinień z czasów II wojny światowej popełnionych przez niektórych przedstawicieli narodowości objętych wypędzeniem, posłużono się niedopuszczalną logiką odpowiedzialności kolektywnej. W istocie, opierała się ona na filozofii dyskryminacji biologiczno-etnicznej oraz religijnej, przypisującej określonym narodom lub grupom wyznaniowym zbiorową winę, w tym wypadku za rozpętanie II wojny światowej lub zbrodnie na Wołyniu w latach 1943-44.

Pojawiające się w polskiej prasie i mediach głosy, że Akcja „Wisła” nie miała charakteru klasycznej czystki etnicznej, gdyż prowadzące operację Ludowe Wojsko Polskie oraz aparat bezpieczeństwa nie dokonywały masowych mordów na Ukraińcach i Łemkach, a jedynie przesiedlili ludność tego pochodzenia z jednego miejsca na drugie, jest argumentem błędnym, jeżeli nie bałamutnym. Podstawą do sformułowania jednoznacznej definicji „czystki etnicznej” pozostaje Rezolucja nr 780 Rady Bezpieczeństwa ONZ z grudnia 1992 roku, uchwalona już po pierwszych tego typu działaniach podczas wojen towarzyszących rozpadowi Jugosławii. Oznacza ona po prostu: (…) rozmyślne i zaplanowane wygnanie lub przesiedlenie zwartych skupisk ludności z zamieszkiwanego przez nie terytorium przy użyciu środków przymusu bezpośredniego, a zwłaszcza formacji wojskowych i policyjnych (zob. http://undocs.org/S/RES/780(1992).

Szczególnie dzisiaj światu i Polsce potrzebny jest jasny komunikat, że tego typu działania nie mogą mieć absolutnie żadnych usprawiedliwień, niuansów czy prób symetrycznego wybielania. Szkoda, że przedstawiciele rządzącej większości przy okazji kolejnej, okrągłej rocznicy Akcji „Wisła” z tej okazji nie skorzystali.

 

Łukasz Kobeszko

Зачыніць пушчу?

З 1 красавіка ў Белавежскай пушчы можна рухацца толькі па некаторых дарогах і адукацыйных шляхах. У тых месцах, дзе турысты не дапускаюцца, былі ўведзеныя знакі, якія забараняюць уваход у лес. Надлясніцтва Белавежа аргументавала, што гэта з’яўляецца вынікам пагрозы з-за «значнага пашкоджання дрэвастою». Запратэставалі людзі з пушчы.

Такая забарона перад турыстычным сезонам азначае страты. Надлясніцтва Белавежа паведамляла: «Прычынай забароны з’яўляецца пагроза для грамадскай бяспекі, звязанай з выступленнем у лясах знішчэння дрэвастою, якое выяўляецца масіўным адміраннем дрэў і лясных насаджэнняў у выніку працэсаў, якія прыводзяць да вялікай колькасці мёртвых дрэў, што ўяўляе рэальную пагрозу для жыцця і здароўя людзей i iх уласнасцi». Згінуў жа чалавек, ляснік, прывалены сухім дрэвам.

Не ўвойдзеш на небяспечны шлях. «Прабыванне, праходжанне, праязджанне праз лясы ахопленыя забаронай доступу з’яўляецца парушэннем правілаў па артыкуле 151 § 1 Кодэкса аб правапарушэннях (Дз. У., 2015, з папраўкамі), які нагадвае: «Хто пасвіць сельскагаспадарчыя жывёлы на неналежных яму лясных грунтах або праходзіць праз такія грунты ў месцах якія забаронены, праязджае па іх або праганяе тудою гаспадарчую жывёлу, будзе аштрафаваны да 500 злотых або асуджаны наганай».

Забарона абавязвае на тэрыторыі Белавежскага надлясніцтва, на абшары каля 1/5 часткі польскай часткі пушчы. Была яна выдана на нявызначаны тэрмін. Можна рухацца толькі па пазначаных дарогах і трох адукацыйных шляхах.

Забарона доступу не прымяняецца да: участка надлясніцтва размешчанага на ўсход ад ваяводскай дарогі № 689, паміж вёскай Белавежа і дзяржаўнай мяжой, Нараўчанскай дарогі, Сініцкай дарогі на адрэзку да ваяводскай дарогі № 689 да дарогі Алямбургскай, даезду да Паказнога запаведніка зуброў Белавежскага Нацыянальнага парку, даезду ад Нараўчанскай дарогі да кастровага месца «Гайдукі», адукацыйнага шлях у «Рэбры Зубра», адукацыйнага шляху «Шлях каралеўскіх дубоў» і адукацыйнага шляху «Месца Моцы».

Польскія арганізацыі WWF, Greenpeace, Дзікая Польшча, Greenmind, ClientEarth Юрысты для дзеля Зямлі і Майстэрня дзеля ўсіх істот пратэставалі супраць абмежаванняў. «Прычыны гэтага рашэння няясныя, і яго ўвядзенне выклікае трывогу часткі мясцовай супольнасці, для якой турызм з’яўляецца важнай крыніцай прыбытку» – пісалі арганізацыі ў заявах у сродкі масавай інфармацыі. Арганізацыі згаджаліся, што нейкія забароны можна ўводзіць, але не татальныя: «Забароны, звязаная з бяспекай могуць быць намечаны часова ў перыяды моцнага ветру (як гэта мае месца ў нацыянальных парках), мясцова або на адрэзках дарог і сцежак, дзе на самай справе гэта неабходна. Акрамя таго, неабходны будуць маркіроўкі трас і размешчаны знакі і табліцы з інфармацыяй пра патэнцыйную небяспеку і магчымасць рухання па тэрыторыі» – лічаць арганізацыі і намякаюць: «Увядзенне забароны можа быць звязана хутчэй з высечкай дрэў у Белавежскай пушчы – рэальнай прычынай забароны можа быць жаданне, каб схаваць ад грамадскай думкі парушэнне заканадаўства!». А надлясніцва адказвае: «Увядзенне часовай забароны доступу ў пушчу з’яўляецца правільным і адказным рашэннем, але, вядома ж, радыкальным крокам. Жыццё і бяспека наведвальнікаў пушчы з’яўляецца для нас прыярытэтам».

Запратэставалі таксама прадпрымальнікі і жыхары. У лісце міністру навакольнага асяроддзя Яну Шышку прадпрымальнікі, якія ў асяроддзі Белавежскай пушчы атрымліваюць асноўны даход у індустрыі турызму, напісалі, што не пагаджаюцца з рашэннем аб закрыцці многіх участкаў надлясніцтва Белавежа. Таксама жыхары пісалі: «Мы разумеем неабходнасць некаторых абмежаванняў, такія як закрыццё амаль усіх зялёных сцежак у Запаведніку Шафера, таму што спроба адкрыць яго лучылася б з занадта вялікім умяшаннем у прыродны свет» – заўважалі жыхары. Яны патрабавалі неадкладнага адмянення забароны на доступ у лясы Белавежскага надлясніцтва. Лічылі, што забарона прынясе вялікую шкоду турызму. Ліст падпісалі між іншым уласнікі аграгаспадарак, ательеры, экскурсаводы, уладальнікі турыстычных агенцтваў, рэстаратары.

Надлясніцтва паінфармавала на сваёй старонцы, што аб закрыцці доступу ў Пушчу былі раней паінфармаваны ўсе суб’екты дзейнічаючыя на тэрыторыі Белавежскай гміны: «Мы вельмі шкадуем, калі часовая забарона, якую мы былі вымушаныя ўвесці, якім-небудзь чынам сарвала Вашы планы. Як толькі прыбярэм небяспечныя дрэвы і стан лесу на гэта дазволіць, зачыненыя дарогі, сцежкі і ўчасткі лесу неадкладна зробім даступнымі, аб чым паведамім у СМІ» – інфармаваў надляснічы.

Афіцыйнай прычынай забароны з’яўляецца меркаваная пагроза, якая зыходзіць ад мёртвых дрэў, для жыцця і здароўя чалавека. А эколагі каменціруюць: «Але ўсё паказвае на тое, што забарона звязаная з рашэннем № 51 Генеральнага дырэктара Дзяржаўных лясоў (ДЛ) Конрада Тамашэўскага ад 17 лютага гэтага года. Яна дазваляе рубку «ва ўсіх узроставых класах насаджэнняў», а такім чынам, і ў старадрэўі. І эколагі тлумачаць так: «Можа сапраўднай прычынай з’яўляецца хаванне перад грамадскай думкай таго, што парушаецца заканадаўства, таксама еўрапейскае, па ахове навакольнага асяроддзя» – заўважылі Greenpeace, Дзікая Польшча і іншыя экалагічныя арганізацыі. У сумесным каментары напісалі, што часта адлегласць паміж выразкамі і дарогамі і шляхамі перавышае вышыню дрэў. Так што нават калі б мёртвае дрэва ўпала на дарогу, яно не паставіла б пад пагрозу наша здароўе і жыццё. Па словах эколагаў, гэта «ясна паказвае, што гэтае рашэнне не тычыцца павышэння бяспекі».

Эколагі паўтараюць, што сапраўднай прычынай забароны з’яўляецца ўсё ж выразка як найбольш дрэў, нават старадрэвін, што панізіць прыцягальнасць пушчы для турызму і змарнуе яе як першабытны лес, ды абвінавачваюць леснікоў у эканамічным падыходзе да пушчы і бяздумным аблясенні выцерабаў зноў ялінай, а леснікі тлумачаць, што вырэзваюцца сапраўды толькі хворыя, заражаныя караедам дрэвы, гніючыя і сохнучыя, ствараючыя небяспеку для людзей – турыстаў і леснікоў. І крыўдна леснікам, якія дбаюць пра пушчу, што робяць з іх аўтарытэтныя асобы, аказваючыя вялікі ўплыў на грамадскую думку, грашаробаў, дурняў, маніпулятараў і нікчэмных эксплуататараў пушчы, якая з’яўляецца не толькі нацыянальным, але і сусветным скарбам.

Міраслава Кастанчук

 

P.S. 30 мая Рада гміны Белавежа, толькі пры двух галасаў устрымліваючыхся, прагаласавала  пазіцыю, у якой выказваецца супраць забароны ўваходу ў Белавежскую пушчу. Супраць пастановы не прагаласавалі нават радныя-леснікі.

Halina Maksimjuk. Odviêdki

Było siête tohdy, koli mojoho dvojurudnoho brata Tolika narešti pustili do Bielśka, do nas. My dovho siêtoho čykali, často prosili diaďka i tiotku, až narešti našy mary spovnilisie. Odnoho razu diaďko jiêchav čohoś do Bielśka i zabrav Tolika z soboju, a potum pokinuv joho v nas.

Jak ja tiêšyłasie! Chotiêła odrazu vsio jomu pokazati, jak my žyvemo, što v nas je, i poznakomiti joho zo svojimi koležankami…

– A čom u vas taki mały pudvôrok? – na samum počatku zapytavsie Tolik. – A vašy chlivy de?

Ja jomu starałasie vytłumačyti, što to ne sioło, što tut trochu inakš… Ale vôn ciêły čas krutiv nosom.

– I chatka u vas takaja małaja, šče menša, čym naša, – narykav.

Mojiê zabavki tože jomu ne podobalisie, pokôl ja ne vyniała klockuv. A ja jich miêła mnôho. I do stavlania domôv, i do układania obrazkuv, i z literami, kob učytisie čytati… Tohdy to jomu až očy zasvitilisie. Vôn zaraz začav stavlati viêžu, jakiś môst, chatu, ne chotiêv naveť jiêsti, až mama rozzłovałasie. I radivom velmi zainteresovavsie, bo v jich u Knorozach była tôlko „točka” (to takoje jakby radivo, było v kažnuj chati v seliê, tam puskali muzyku i jakijeś, musit, vjadomosti, ale programu tam ne možna było pominiati i ničoho z tym zrobiti, chiba što vyłončyti i vsio). Tolik stojav pry našum radivi i miniav programy, i robiv to ticho, to strašenno hołosno. Mama nakuneć ne vyderžała i vyłončyła radivo z gniazdka, bojałasie, što Tolik joho popsuje, i tato bude kryčati.

Na druhi deń po snedani my pujšli do miêsta. Po hulici jiêzdili samochody. Tolik ne môh od jich odorvati očy, a ja išła zboku velmi zadovolana, što narešti štoś jomu podobajetsie, i starałasie vytłumačyti, što de znachoditsie. A potum my zajšli na rynok i mama môcno deržała nas za ruki, kob my ne zhubilisie sered tłumu ludi. To byv čertver, u nas v Bielśku v siêty deń vse byv veliki rynok. Mama štoś tam kupovała, a môj brat rozhladavsie kružka z rozdziavlanym rotom.

– Tôlki ludi to ono na Spasa pud cerkvoju byvaje, – pokrutiv vôn hołovoju. – I kôlko tut vsioho prodajut! U nas u sklepi vsio ne pomiêstiłosie b! Napevno!

A na našum rynkovi prodavali vsio-vsieniutko: kartopli, hurki, jabłka i pomidory, horčki i odežu, jajcia i kury, i kupu vsiakoji vsiačyny. U četver do Biêlśka pryjizdžali lude z usiêch bliźkich i daliêjšych siołuv. Odny prodavali, inšy kupovali. Usiudy čułosie, jak tiotki hovorat po-svojomu, mjastovy hovoryli po-pôlśki abo prynajmi staralisie. Cikavo na rynku było.

Potum my pujšli do našoho sklepu, bo treba było kupiti chliêba, nu i cukierki dla nas. A sklep byv veliki, samoobsługowy. My chodili za mamoju, kotora vkładała do koška potrêbny rečy. Nam kupiła vafelki i dropsy, z čoho my velmi tiêšylisie.

Koli my voročalisie dodomu, Tolik zagapivsie na jakiś samochod i raptom jak ne dasť hołovoju ob stovp. Na joho łobi odrazu vyskočyła velizna guza. Poka my dojšli do chaty, vôna vže pospiêła posiniêti. Ne pomohło prykładanie zimnoho noža ani mokroji šmatki. Lodu tohdy my ne miêli, bo šče ne było v nas lodôvki.

– Jak že ž ja joho pokažu svojim koležankam? – dumała ja. – Z takoju guzoju! To ž joho vsiê obsmijut!

Ale mama naveť čuti ne chotiêła, što my vyjdemo na huliciu.

– Odnoji guzy chvatit, – skazała vona. – Znajučy vas, to šče pozabivajetesie tam na jakôj-leń budovi. Doma pozabavlajtesie, i vsio.

Ale Tolikovi rozboliêłasie hołova, i vôn lôh i zasnuv. Pevno od toho, što tak davsie ob stovp. A ja sidiêła i perehladała knižku, bo što ž mniê było robiti v takôj sytuaciji? Do mene prybiêhli koležanki, ale mama skazała, što ja nikudy ne pujdu. Ja čuť ne rozpłakałasie.

Koli my v subotu odvezli Tolika do Knorozôv, to tiotka až perelakałasie. Taja guza tohdy vže zrobiłasia strašnaja, takaja zelono-sinia.

– Tebe tam pobili čy što? – zapytałasie Tolikova mama.

A moja mama až počyrvoniêła, jôj było velmi stydno, što ne prypilnovała chłopcia. Ale diaďko Gryša ono zasmijavsie i skazav, što doma tože môh de-nebuď datisie łobom. Bo i pravda, my tak biêhali i skakali, što ne raz prychodili i poderty, i posiniačany. Koli my skaržylisie, što nas što-nebuď bolit, bo my skaliêčylisie, to nam vse odkazuvali, što do vesiêla zahojitsie. Tolik usiêm na hulici chvalivsie, što byv u Bielśku, i rozkazuvav pro samochody, bo vony jomu najlepi zapometalisie. Na seliê tohdy jich tôlko ne jiêzdiło.

– Ale naohuł to ja b ne chotiêv tam žyti. U nas bôlš cikavych mistiôv i cikaviêjša robota, – pudsumovav vôn i pobiêh za diaďkom zaprehati konia, kob odvezti nas na prystanok do Chrabołôv.

Tiotka našykovała nam na dorohu kusok svôjśkoho chleba, i my pojiêchali. Tolik zadovolany pohaniav konia, a mniê było trochu smutno, što znov joho dovho ne pobaču. Ale potum podumała, što budu bavitisie z koležankami, i mniê raz-dva polohčało na dušê.

Bo mniê było fajno i tam, i tam. Ja lubiła i Biêlśk, i Knorozy. Ne chotiêłoś mniê navse ostavatisie v Knorozach, ja miêła koležanki i koleguv na svojôj hulici, miêła inšy zaniatki, čym mojiê braty i sestry na seliê . I čym staršy my stavali, tym mucniêj rozychodilisie našy dorohi. My vsio šče spotykalisie, zabavlalisie razom, ale toj magičny ditiačy sviêt uže zostavsie daleko za nami. Ale dobre, što vôn šče žyve v našych dušach i vspominkach.

Halina Maksimjuk. Novy dom.

My perejiêchali od babuni, koli mniê šče ne było i štyroch rokuv. Ne do siêtoho velikoho domu, u kotorum teper žyvut mojiê baťki, ale do tak zvanoji liêtnioji kuchni. Tam usioho była małaja kuchnia z plitoju na štyry kruhi i stinôvka, u kotoruj paliłosie zimoju. Z mebluv my miêli kredens, stôł, stuleć i tuboretku. U kutkovi na stôlčyku stojało vidro z vodoju. Tato razom z susiêdom vykopali kołodeć, i v nas była velmi dobra voda. Pokojčyk od kuchni oddilała velika šafa. U pokojčyku stojav stôł, paru krêsioł, mamina mašyna Singer, sunduk, łôžko baťkôv, a za piêčkoju moje łôžko.

Nam zdavałosie, što my majem tak mnôho miêstia! Na pudłozi mama rozosłała chodniki, a na pôłočci v kutkovi tato postaviv radivo, ale tôlko tohdy, koli nam pudveli elektryčnosť. Bo peršy rôk abo i dva my svitili gaznikom. Vôn do diś stojit u nas u komory. Pro televizor nichto tohdy naveť ne dumav, bo vôn byv ne na našu kišeniu. Ja pomniu, jak časom uvečery tato dovho słuchav Vôlnoji Evropy albo BBC po-pôlśki, a potum z mamoju štoś tam šeptav. Mniê stroho prykazali, kob pro siête słuchanie nikomu ne hovoryti. Nu i ja ne hovoryła.

Potum baťki začali pomału staviti novy dôm. Najperuč šykovali pustaki. Ne kuplali, ono robili sami. Była takaja spicijalna mašyna: pustačarka. Do jijiê vkładałosie pryšykovanu mišaninu žužlu, žviru, cimentu, vapna i vody, i takimi tovkačami siête vsio zatovkałosie. Ja tože chotiêła pomahati. Dostavała najmenšy tovkač i diêło išło!

Potum zalili łavy (to pudstava domu), a posla šykovali fundamenty. Tohdy pryjizdžali tatovy braty i naveť tatuv baťko, a môj diêd, kob pomahati. Tato pozyčav betoniarku, i vony ciêły deń praciovali. Mama šykovała obiêd, a mene posyłali do miêsta po chliêb. A raz vysłali naveť po kovbasu. Ja zajšła pud masarniu, a tam – dovha koliêjčysko, usiê ždali popołudniovoji dostavy. Jak odčynili sklep i chłynuli lude, to mene małuju prydušyli do stiny. Ja počuła, jak moje pleče i ruka šorat ob nerômnu stinu. Stała kryčati. A taja baba, što mene prydušuvała, šče durno pytałasie:

A czego ty, dziecko, tak krzyczysz?
– Ty šče lepi kryčała b, kob tvôj tłusty zadok tak pošoryti! – podumała ja złôsno.

Ja vernułasie dodomu ciêła obderta i rozkryvavlana, ale prynesła puv kila kovbasy, bôlš ne davali. Mama poniuchała jijiê i skazała, što vona smerdit. Dovełosie zdobytu cinoju krovliê kovbasu vykinuti kuram. Mama odčyniła słojik z mjasom, pryšykovała kartopli i kotlety, ohurki, usiê pojiêli, vypili po kilišku i rozjiêchalisie. A mniê, musit, z tyždeń boliêli ruka i pleče.

Tato staviv dôm sam odin, ono do toho, na čôm ne znavsie, potrebovav robôtnikuv: do elektryčnosti, do piêčki, do vstavlania okon. I tak pomału naša chata bôlšała, a ja chodiła „na budovu” i vsiudy zahladała, i rozpytuvała, de što bude. Naveť pokojčyk sobiê vže vybrała.

Ohladati televiziju my chodili do susiêduv, tohdy same pokazuvali Klosa i Pancernych. Do kolegi biêhała ohladati Zwierzyniec i jakiś teatrzyk dla diti, kotoroho po pravdi kažučy ne velmi lubiła, ale jak ne było nic inšoho?.. Zatoje velmi mniê podobalisie seryjali Wakacje z duchami, Podróż za jeden uśmiech, Pan Samochodzik i templariusze i Stawiam na Tolka Banana, kotory pokazuvali v čytverhi zaraz po Ekranie z bratkiem. Pomniu, jak piêsniu z filmu pro Tolka Banana na kuneć seryjalu povtoryli, musit, zo try razy, a my z divčatami podililiś robotoju i ciêłu zapisali. Prosto kažna zapisuvała inšy radok, a posla my złožyli vsio do kupy.

Stare miał dżinsy, starą koszulę,
W dziurawych kamaszach szedł.
Z odwagą w sercu, z dumą na twarzy
Czy dobrze było czy źle.

Ne raz spivali jijiê pry ohniskach, na kolonijach čy obozach. To tohdy byv hit.

Gdzie świat szeroki, droga daleka,
Pod dachem utkanym z gwiazd,
Księżyc mu kumplem, głód był kolegą,
Tak przewędrował sto miast.

Svojoho televizora ja doždałasie, koli vže była v pjatuj klasi i my žyli v novuj chati. To byv čorno-biêły „Ametyst”. Kolorovy televizory pojavilisie para liêt puzniêj.

Pereselilisie my same pud Prečystu (praznik u našum starôm prychodi, 21 veresnia). Mama pudhotovlała vsio šče v starôj chati, ale hosti my pryjmali vže v novuj i ne zusiêm vykunčanuj. Jak ja tiêšyłasie! Tam była voda v kranach i velika vanna, i ja narešti miêła svôj pokojčyk! Mniê tudy vstavili novu versalku, potum prykupili bjurko z sekretarykom, stolik i dviê pufy. I to vsio. Aha! Šče ja dostała chodnik, kotory potum zaminiali na dyvan. Mama jakoś velmi chutko ponasadžuvała raznych kviêtok, kotory stojali na parapetach, porozviêšuvała ikony, i tak my začali nove žycie.

Ania zadovolana biêhała po schodach tudy-siudy, ale najlepi jôj było v mojôm pokojovi. Ja jijiê vyhaniała od sebe, bo mniê narešti chotiêłosie pobyti odnôj, ale de tam, vona jak myška vse znajšła jakujuś dyrku, kob uliêzti i trochu pošnyryti.

Odnoho razu ja zrobiła sobiê kogel-mogel, a Ania nasiêła na mene, kob jôj tože zrobiti. Zavelmi mniê ne chotiêłosie, ale što tam, ja jôj zrobiła, i vona stała joho jiêsti. Nabrała povny rot i nijak ne mohła kovknuti. Odstaviła sklanku na stolik i trymajučysie za rot chuteńko vybihła. Ja išła po jijiê slidach i znała, što bez pratania ne obujdetsie. Vona blovała tym koglom-moglom de popało, musit, ne posmakovav vôn jôj. Slidy veli ažno pud kuratnik. Bôlš vona nikoli v žyciu kogla-mogla ne jiêła. Mušu skazati, što ja tože stratiła na joho apetyt, na jakiś čas. A toje vsio my musili popratati, i to raz dva, bo mama miêła vernutisie z roboty čerez hodinu, a vona velmi ne lubiła bałaganu.

Ja tohdy była same v takôm vikovi, koli zbirajut razny pisniê i viêršyki i pojavlajetsie zacikavlenosť muzykoju i filmom. Kupiła sobiê gruby zešyty, zapisuvała tam pisniê (tuju ob Tolkovi Bananovi tože):

A potem odszedł, odszedł daleko,
Za siedem gór, siedem rzek.
Jednak o Tolku piosnka zostanie,
Czy chcecie wierzyć czy nie.
Piosnka o Tolku, Tolku Bananie,
Czy chcecie wierzyć czy nie.

Najperša, kotoru ja zapisała, była pro partyzana. Začynałasie: Wyruszał partyzant do boju / Żegnał swą lubą dziewczynę

I tak nazbiravsie odin zešyt, posla druhi.

Pomniu, što interesovałasie ja tože filmami i aktorami. Naveť kuplała sobie časopisy Film i Ekran, čytała artykuły, plotki ob pôlśkich i zahraničnych artystach, vytinała zdymki i vklejuvała jich do velikoho zešyta, zapisuvała jakijeś cikavy informaciji pro jich. Załožyła sobiê v kijosku spicjalnu tečku, de sklepova pokidała mniê zamovlany časopisy, bo inakš jich velmi chutko rozbirali.

A jak ja ono miêła jakijeś hrošy, to zaraz biêhła do kina. Najperuč na Poranki v nediêlu. Tam pokazuvali kazki, perevažno ruśki, ale vony byli fajno sfilmovany, i jakijeś filmy dla mołodiožy. Koli była trochu starša, to my z divčatami chodili na popołudniovy seansy. To vže byli zahraničny filmy, francuśki abo amerykański, časom angielśki. Naše bilśkove kino „Znicz” miełosiê tohdy całkom dobre.

Musit zo dva tyje zešyty z piêsniami i viêršykami zostalisie mniê na pametku. Moja dočka Marylka perehladaje jich časom, ale spivati ne choče, bo jôj podobajutsie zusiêm inšy pisniê.

Дзень Волі ў смартфоне

Сэльфі якое зрабіла Любоў Дзядзікіна ў Дзень Волі імгненна стала сімвалам мірных пратэстаў у Менску (nn.by)

Дашкевіч на Валадарцы. Напэўна ўсе мф’цы тут, а БЛ у амерыканцы” – такі допіс 25 сакавіка у 12:05 ў сацсетках пакінула Наста, жонка Змітра Дашкевіча (лідара «Маладога фронту»), які за апошнія месяцы вырастае на аднаго з лідароў грамадскага супрацьстаяння ў Беларусі. Хаця рэжым і яго адносіны з народам не мяняюцца, менскі Дзень Волі ўпершыню можна было з дапамогай інтэрнэту назіраць амаль ужывую. Здаецца што нават і тое не дапамагло звярнуць вочы Еўропы ды свету на Менск.

Напружаная сітуацыя ў Беларусі пачалася ў лютым у якасці пратэстаў выкліканых прэзідэнцкім Дэкрэтам №3 «Аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства». Новы закон у народзе вядомы як падатак на дармаедства давёў да шматлікіх маршаў абураных беларусаў, якіх прымушаюць плаціць дзяржаве грошы за тое што ў іх няма працы. Першы з іх пачаўся 17 лютага ў Менску, потым беларусы выйшлі на вуліцы такіх гарадоў як Берасце, Горадня, Гомель, Магілёў, Бабруйск ці Баранавічы. Удзельнікі патрабавалі адмены дэкрэта, за тым таксама і адстаўкі прэзідэнта Лукашэнкі, які 23 год пры ўладзе. Новы падатак, які кранаў ажно 470 тысяч грамадзянаў, стаў прычынай першых такіх масавых за апошнія 20 год пратэстаў, у якіх прынялі ўдзел у большасці беларусы якія не мелі раней дачынення да палітычных пратэстаў і ці апазіцыі. Арганізатараў маршаў штрафавалі і судзілі, а 9 сакавіка Лукашэнка прыпыніў дзейнасць дэкрэта. У той час напрыканцы лютага прайшла таксама акцыя абароны Курапатаў, у якіх планавалася будаўніцтва бізнэс-цэнтру ў ахоўнай зоне мэмарыялу. Лукашэнка добра ведаў, што ў Дзень Волі можа паўтарыцца 2010 год, калі пасля выбараў на вуліцы Менска выйшлі тысячы людзей.

На спробы святкавання 99. угодкаў абвяшчэння БНР улады адказалі запалохваннем ды сілай. Да Дня Волі службы правялі прэвентыўную зачыстку, было затрыманых шмат актывістаў, якія трапілі на суткі зняволення. У інтэрнэце пісалася, што нехта ўзламаўся ў акаунт палітыка Міколы Статкевіча і паведаміў што пратэст адмянаецца. Збор удзельнікаў акцыі планаваўся пры Акадэміі Навук у 14.00 гадзін, хаця ўлады адмовілі арганізатарам у яе правядзенні. Нягледзячы на забарону, апазіцыйныя палітыкі заклікалі сустрэцца ў запланаваны час. Негледзячы на пагрозы, 25 сакавіка некалькі тысяч жыхароў рушылі ў кірунку Акадэміі навук.

Улады падрыхтаваліся да разгону грамадзян выдатна. Цэнтр горада выглядаў як у ваенны час – з унутраным войскам, спецназам, дзесяткамі аўтазакаў. Усё дзеля мірнай акцы,і якая не магла стаць беларускім майданам. АМАПаўцы ўварваліся ў офіс праваабарончай арганізацыі „Вясна”, затрымана пару сотняў чалавек. Метро ды гарадскі транспарт не прыпыняліся побач станцыі Акадэмія Навук. Улады баяліся лідараў палітычнай апазіцыі. У пэўны момант не было звестак пра месца знаходжання Міколы Статкевіча, які ўзяў на сябе адказнаць за правядзенне акцыі. На ходніках ад плошчы Якуба Коласа і парка Чалюскінцаў міліцэйскія не прапускалі анікога апроч журналістаў. Кожны хто здолеў усё ж такі прайсці, быў на месцы затрымліваны і закідваны супрацоўнікамі АМАП у аўтазак – у тым ліку пажылыя ды жанчыны. Жорсткія затрыманні распаўсюджваліся на відэа ды фота ў СМІ амаль ужывую. Тысячы назіральнікаў сачылі за падзеямі седзячы перад камп’ютарамі. Вельмі моцнае ўражанне рабілі допісы як ‘нехта грукае ў дзверы, каля пад’езда бачу машыну з просьбай тэлефанаваць калі нешта з ім дрэннага здарыцца. Сучасная тэхніка стала новай зброяй у барацьбе з уладамі, хаця –  як некаторыя звярталі ўвагу – у цэнтры горада кепска працавала мабільная сувязь – верагодна, спецслужны блакавалі.

Паводле звестак СМІ, лік затрыманых людзей якіх развезлі па ўсіх раённых РАУСах дасягнуў 1000 чалавек. Наступныя дні сталі пад знакам суда за „удзел у несанкцыянаванай акцыі”. Ёсць звесткі аб збіцці некаторых людзей. „Майдан не атрымаўся” – казалі прыхільнікі ўладаў. Сваю ацэнку Лукашэнкі памяняў маршалак польскага Сенату Станіслаў Карчэўскі, які яшчэ пару месяцаў назад пісаў пра кіраўніка РБ як пра „цёплага чалавека”. Зараз у сацсетках заявіў, што той «страціў шанец на збліжэнне з ЕС ды Польшчай, яго дэкларацыям супярэчаць жорсткія падаўлення мірных дэманстрацыяў ды арышты». Тымчасам прэзідэнт заявіў, што ён з Уладзімірам Пуціным як «родныя браты».

 

Тамаш Суліма

Міхал Мінцэвіч. Следам прызвання

Змаганне суправаджае чалавечае жыццё. Гэта змаганне паміж любоўю і самалюбствам. Любоў у адступленні.

Мой жыццёвы досвед падказвае, што хрысціяне асабліва думаюць пра Бога толькі, у прынцыпе, двойчы ў год: у Ражджаство і Вялікдзень. Ну, і, вядома, калі здарыцца нейкае няшчасце ў найбліжэйшым акружэнні, паводле народнай мудрасці: „Калі трывога, то да Бога”. Факт – слова „Бог” людзі ўжываюць штодзённа, забываючы, што Свяшчэннае Пісанне забараняе ўжываць яго „всуе” – дарэмна. Але ёсць людзі, якія Богу прысвячаюць вялікую долю свайго жыцця.

Па-мойму, прызванне, гэта перакананне, што трэба трымацца нейкага акрэсленага ладу жыцця. Бог у сваёй вялікай дабрыні дае людзям мноства дароў, напрыклад сілу, здароўе, мудрасць. Чалавек быў першым адлюстраваннем Бога. Нашы істоты Бог стварыў на свой вобраз і падабенства і вызначыў кожнаму чалавеку нейкае даручэнне, місію. Кожны чалавек мае нейкі Божы дар, які нас радуе, які трэба берагчы і памнажаць – дзякуючы такім чынам Богу – раздзяляючы яго
з іншымі.

Некаторыя людзі служаць Богу ў якасці місіянераў, манахаў, пустэльнікаў, святароў ці катэхетаў. У некаторых гэта частка доўгай сямейнай традыцыі, іншыя прывязваюцца да Царквы з наймалодшых гадоў. Заўважаю таксама, што такая прывязанасць часам бывае метадам пракладкі жыццёвай дарогі, ангажавання – афіцыйнага ці неафіцыйнага – у палітыку розных узроўняў.

Калі я вучыўся ў сярэдняй школе, адзін мой аднакласнік прызнаваўся мне, шо марыць мець маёнтак і багацце, каб яго паважалі. Меў ён вясёлы і лагодны характар, не прападаў за мацнейшым і прысмакамі, але вельмі цягнула яго да дзяўчат. Нішто не прадвяшчала, што адыдзе ён ад вывучанай прафесіі механіка. Але так здарылася, што апынуўся ён у Амерыцы, дзе стаў бацюшкам.

Да прызвання адносяцца па-рознаму нават асобы духоўныя. Вось такі адзін, родам з поўдня краіны, з якім я вёў інтэрв’ю, здзівіўся перада мною: «Прызванне – а што гэта такое?». Я не мог яму адказаць. І пакінуў гэтую тэму.

Мне асабіста сфера духоўнасці таемная, іншая ад рэчаіснасці, задзіўляючая і прыцягальная. Хаця я ад яе збоку, то ўсё ж люблю пра духоўнасць чытаць, пісаць, гутарыць з людзьмі, а найбольш люблю фатаграфаваць; лічу, што гэта таксама мой атрыманы ад Бога дар. Ад трыццаці двух гадоў сістэматычна фатаграфую падзеі з жыцця Арлянскага прыхода, важнейшыя святы, візіты іерархаў, прыхаджан, збудаванні. Мяркую, што ў будучыні ўдасца мне наладзіць фотавыставу і мультымедыйную прэзентацыю, у тым ліку і з маімі артыкуламі ў беларускіх газетах, на гэтую тэму. Бо ж, можна так сказаць, і газеты спрыяюць майму дару ад Бога.

Настаяцелем Арлянскага прыхода ад восені мінулага года а. Славамір Хвойка. Ад некалькіх гадоў у Орлі таксама малады а. Андрэй Жукавіцкі. Ад 15 жніўня 1996 года ў Орлі вікарый а. Анатоль Такаюк. Настаяцелем ад 1962 года быў а. Аляксандр Такарэўскі, народжаны ў 1929 годзе, зараз ён ганаровым настаяцелем і ў кожную нядзелю даязджае ў Орлю з Бельска-Падляшскага; так мне прызнаўся:

– Святарскае прызванне, мабыць, было ў мяне з дзяцінства. Вялікае значэнне меў таксама і той факт, што некаторыя мае сямейнікі здаўна працавалі ў карысць Царквы. Дзед Пётр Такарэўскі быў псаломшчыкам у Корніцы. Дзядзька быў святаром у Бельску-Падляшскім і шмат часу выконваў абавязкі благачыннага. І мой лёс так склаўся, што пасля смерці бацькі ў 1942 годзе жыў я ў свайго дзядзькі, які тады быў святаром у Мілейчычах. Ён ставіўся да мяне як да роднага сына, быў для мяне аўтарытэтнай асобай. Любіў я гутарыць з ім на розныя тэмы, суправаджаць яго ў ягоных вандроўках. Сістэматычна наведваў я царкву, удзельнічаў у службах: чытаў, спяваў, прыслугоўваў. Ужо тады вывучаў я «часаслоў» на памяць. Усё гэта мела ўплыў на маё святарскае прызванне.

Айцец Аляксандр Такарэўскі служыць у Орлі ўжо пяцьдзесят пяць гадоў. Тут людзі яго вельмі паважаюць за сумленнасць, добрае кіраванне прыходам у мінулым і – асабліва – за сардэчныя і ўважлівыя адносіны да іх.

З Арлянскага прыхода выводзіцца многа святароў, у іх ліку і ўжо не жывучы сын настаяцеля Георгій; шмат з вёскі Пашкоўчына. Фама Стэмпа з Тапычкал, які тэалогію вывучаў у Варшаве і Румыніі, прызнаваўся мне, што ягоныя жыццёвыя планы фарміраваліся з дапамогай нашага настаяцеля, калі з пятага-шостага класа пачатковай школы аж да трэцяга класа ліцэя прыслугоўваў у арлянскай царкве, пазней прымаў удзел у з’ездах праваслаўнай моладзі на Грабарцы, паломнічаў з беластачанамі і гайнавянамі. Айцец Фама падкрэсліваў: «Вельмі важна не забываць пра сваю рэлігію, пра атрыманую ў спадчыне ад продкаў веру. Трэба працягваць традыцыю і рупіцца пра сваё духоўнае развіццё. Нельга забываць, што на першым месцы Бог, бо тады ўсё будзе складвацца па Ягонай і нашай волі».

Людзі, прагныя ідэальна здзяйсняць прынцыпы сваёй рэлігіі, яднаюцца ў ордэны. З Арлянскага прыхода выводзяцца таксама многія манахі і манашкі.

Юрка Хмялеўскі. Ад Рэдактара.

Нядаўна пабываў я на цікавай і заадно сімпатычнай сустрэчы ў Падляшскай кніжніцы ў Беластоку. Была гэта ўрачыстая прэзентацыя трэцяга выпуску фотаальбома „Колеры праваслаўя. Польшча”. Яго выдаўцом з’яўляецца аб’яднанне „Ортфота”, якім кіруе Алік Васылюк (раней быў ён кіраўніком сайту Cerkiew.pl), а гуртуе яно фатографаў – пераважна непрафесійных, праваслаўных. На здымках паказваюць яны праваслаўныя цэрквы і царкоўнае жыццё. Свае здымкі змяшчаюць на сайце Orthphoto.net, які мае міжнародны характар, бо там здымкі праваслаўя і іх аўтары – з многіх краін свету. Адтуль, вядома, і здымкі надрукаваныя ў тоўстым фотаальбоме прысвечаным праваслаўі ў Польшчы.Першы яго выпуск паказаўся ў 2011 годзе, а ў два наступныя ўвайшло за кожным разам крыху іншых здымкаў.

Прамоцыя фотаальбома ў Беластоку, што прайшла 17-га сакавіка, была зладжана як вялікая культурная падзея. Прысутнічала шмат важных асобаў, у тым ліку Мацей Жыўна з маршалкоўскай управы ваяводства ды некаторыя войты, бурмістры або іх намеснікі, як прадстаўнікі самаўрадаў, якія дафінансавалі гэтае выданне. Прыбыла таксама каля дваццаці аўтараў змешчаных у альбоме здымкаў. Сустрэчу ўмела вялі Галена Марцінкевіч з дэпартамента культуры Маршалкоўскай управы ды галоўны ініцыятар выдання Алік Васылюк.

Мерапрыемства дасканала ўпісвалася ў вялікапосны настрой. На пачатку выступіў царкоўны моладзевы хор з беластоцкага сабора. Апрача некалькіх малітоўных твораў на царкоўна-славянскай мове адну праваслаўную малітву праспяваў ён па-польску. Яе словы ў адрозненні ад першых, вядома, усім былі зразумелыя, але адчуваўся вялікі кантраст. Царкоўны напеў па-польску ёсць проста ўбогі і сціплы, бо не аддае духоўнасці, містыкі і таямнічасці, што з’яўляецца непаўторным вялікім багаццем царкоўнай музыкі ў славянскім арыгінале. Варта тут падкрэсліць, што і калісь, шмат стагоддзяў таму, калі славянская мова была яшчэ жывая, вернікі таксама не ўсё разумелі, калі ў царкве спяваў хор. З гэтым крыху так, як з оперным спевам, дзе словы поўнасцю зразумелыя толькі спецыялістам. Вырашае акустыка і спеў як перадусім музыка, а не звычайная песня. Словы, вядома, таксама важныя, бо надта глыбокія і ад душы, але іх сэнс трэба пазнаць асобна. І тут пераклады на польскую мову сапраўды прыдатныя. Але пераклад ёсць заўсёды толькі перакладам. Немагчыма поўнасцю перанесці сэнс і значэнне слоў у арыгінале на іншую мову. Гэта датычыць і літаратуры, асабліва паэзіі. Часта пераклад гэта проста новы твор. У выпадку царкоўнага спеву гэтае зрабіць проста немагчыма.

Нашай беларускай мове ўсё-такі бліжэй да царкоўна-славянскай, чымсьці польскай. Літургія па-беларуску сапраўды прыгожая, калі па-польску – нам проста чужая. Таму шкада, што царкоўныя хары на Беласточчыне вельмі рэдка спяваюць па-беларуску. Тут, вядома, прычына іншая – асіміляцыя з паланізацыяй. Праўду кажучы, калі на прэзентацыі альбома пачуў я царкоўны спеў на польскай мове, спадзяваўся, што прагучыць нешта і па-беларуску. Але, дзе там. Дарэчы, беларускіх акцэнтаў падчас гэтай сустрэчы цалкам не было. Была гэта поўнасцю польская імпрэза, якая выхваляла праваслаўе ў Польшчы, нягледзячы, што гэта не нацыянальная рэлігія палякаў. Праваслаўнымі вернікамі ў Польшчы з’яўляюцца ў асноўным беларусы або асобы беларускага ці рускага (напэўна не расійскага) паходжання, якія, на жаль, часта не лічаць сябе беларусамі, але праваслаўнымі палякамі. Прытым праваслаўе ў Польшчы сёння гэта перадусім Беласточчына. Таму загаловак фотаальбома з націскам на слова „Польшча” ёсць мабыць крыху перабольшаннем. Але мы ўжо так маем. Каб штучна павысіць ранг аглядаў беларускай песні, іх арганізатар – Галоўнае Праўленне БГКТ – вырашыў на пачатку дзевяностых гадоў перайменаваць мерапрыемства на фестываль, называючы яго пры тым „агульнапольскім”. Хаця рэдка калі ў гэтых пераглядах удзельнічалі выканаўцы з-па-за Беласточчыны. Праўда, прыязджаў часам нехта з Варшавы, каб у Беластоку праспяваць дзве песні, але гэта аніякі аргумент. Бэгакатоўскі фестываль заўсёды быў і ёсць мясцовым, а не краёвым. Само слова „агульнапольскі” таксама не цалкам беларускае. У Беларусі гавораць – „Усебеларускі”, таму калі што павінна быць „усяпольскі”. Дарэчы, не чуваць, каб у Польшчы былі „агульнапольскія” фестывалі літоўскай, украінскай, рускай ці нямецкай песні…

Дадатак „Польшча” ў загалоўку альбома „Колеры праваслаўя” абгрунтаванне ўсё-такі мае. Змешчана ў ім каля 150 фотаздымкаў, частка якіз прадстаўляе таксама цэрквы з-па-за Падляшша. Толькі, што яны там ужо амаль апусцелыя. Альбом нават адкрывае фотаздымак старыннага праваслаўнага вялікага каменнага крыжа на могільніку ў Радаме. Але відаць на ім таксама сучасны надмагільны помнік, крыж на якім ужо каталіцкі.

Ва ўступе да альбома падкрэсліваецца, што праваслаўе на сучасных польскіх землях прысутнічае няспынна ад IX стагоддзя, калі на поўдзень дайшлі славутыя місіянеры – святыя Кірыла і Мяфодзій. Ужо прайшло, адднак, звыш тысячы гадоў, як па тадышніх першых храмах (м.інш. у Кракаве) няма нават следу.

Падчас прэзентацыі альбома таксама была паказана анімацыя „Праваслаўе ў Польшчы”. На працягу пятнаццаці хвілін прадстаўлена ў ёй уся гісторыя праваслаўнай царквы на польскіх землях і яе сучасны стан. Аглядаючы гэтую анімацыю можна мець уражанне, што праваслаўе ў Польшчы даволі магутнае як на рэлігійную меншасць у краіне, у якой 90 прац. грамадзян гэта каталікі. Прытым пададзены там лік 500 тыс. праваслаўных, а ён жа ў некалкі разоў павышаны. Ва ўступе да альбому ёсць ужо меншы лік, бо 300 тысяч. Сацыялагічныя навуковыя даследаванні даказваюць, што ў Польшчы цяпер пражывае 150 тыс. праваслаўных, з чаго 75 прац. а мо і болей на Беласточчыне. Столькі ж далічыліся праваслаўных і падчас апошняга перапісу насельніцтва ў Польшчы.

Нягледзячы на гэтую рэчаіснасць польскае праваслаўе безумоўна з’яўляецца важным духоўным і культурным багаццем у Польшчы, якім таксама можна і трэба ганарыцца ў свеце. Ініцыятыва згуртавання Orthphoto задумана менавіта таксама для таго, каб багацце польскага праваслаўя паказваць за мяжою. Апрача кніжнага альбому ёсць таксама выстаўка фотаздымкаў, якая была прзентаваная ў многіх месцах у Польшчы, а таксама ў Беларусі, Балгарыі, Грузіі, Малдове, Румыніі, Сербіі, Украіне, у Еўрапейскім Парламенце ў Бруселі, а нават у далёкай Эфіёпіі. У гэтым годзе ў рамках прамацыйнай праграмы польскай культуры за мяжою, фінансаванай міністэрствам замежных спраў Польшчы, такая выстаўка будзе прэзентавацца ў Літве, Расіі і Фінляндыі.

Праваслаўе гэта найперш падляшскі „экспартны” тавар, галоўная прызнака шматкультурнасці нашага рэгіёну, адзінага такога ў Польшчы. Пра гэта падчас прэзентацыі альбома гаварыў віцэ-маршалак Мацей Жыўна. – Вера і культура неабходныя, каб рэгіён мог нармальна жыць, а праваслаўе ёсць часткай нашай культуры, – падкрэсліў ён.

Насуперак назову альбома праваслаўе ў Польшчы цяпер зусім не ў росквіце, а хутчэй за ўсё ў крызісе. Колькасць вернікаў не павялічваецца. Цэрквы на нашай Беласточчынне, якіх так густа ў краявідзе, амаль ужо апусцелі, паколькі абезлюднелі вёскі. Але і ў гарадскіх храмах – у Беластоку, Бельску ці Гайнаўцы – таксама натоўпаў няма. Гэтым, аднак, здаецца, ніхто завельмі не пераймаецца. У тым, што праваслаўе прыгасае, не відаць таксама нейкай заклапочанасці ўладаў. Было б інакш, каб было каму за гэтым заступіцца. Але праваслаўныя эліты, каляцаркоўная інтэлігенцыя, таксама ў нейкім крызісе. Яе мала і не такая актыўная яна як калісь. Амаль уся гэта эліта сабралася і на прэзентацыі альбома. Славамір Назарук, наш колішні рэдакцыйны сябра і шматгадовы (з 80-х гадоў) вядомы царкоўны дзеяч, а цяпер адзіны праваслаўны ў Гарадской радзе Беластока, у размове са мною не скрываў смутку, што ў праваслаўным асяроддзі няма ўжо такой энергіі як калісь.

Царква зрабіла памылку, адрываючыся ад традыцыі і культуры сваіх вернікаў, у нашым выпадку беларусаў. Веру ад традыцыі нельга раздзяляць. Вялікдзень – надыходзячае вось свята святаў – не быў бы такім прыгожым, цудоўным, аптымістычным і каляровым менавіта, калі б меў выключна рэлігійнае значэнне.