Раннія вершы Янкі Брыля

Нагода


Янка Брыль, 1938 г.

У сваёй кнізе запісаў і эсэ „Парастак” (Мінск, 2006) народны пісьменнік Беларусі Янка Брыль (1917-2006) напісаў, што „друкавацца я пачаў у часопісе „Шлях моладзі” на пачатку 1938 года, псеўданімамі не карыстаўся, і таму маё „пісьменства” не было таямніцай для бліжэйшых землякоў, тым больш сяброў…”.

Сапраўды, Янка Брыль напачатку сваёй творчасці не карыстаўся псеўданімамі, хаця яны ў яго былі. Пазней ён падпісваўся пад сваімі творамі і Асцюк, і Бобрык, і Дубец, і Лупаты, і Прышчэпа і г.д. Але пачынаў ён свой шлях у літаратуру з вершаў і падпісваў іх сваім уласным прозвішчам Янка Брыль. Першыя яго вершы былі апублікаваныя ў віленскім часопісе „Шлях моладзі” ў 1938-1939 гадах. Гэта былі шчырыя радкі пра родны край, пра тое, што аўтар чуў, бачыў, ведаў. Пісаў і друкаваў ён свае вершы і пазней, яны з’яўляліся ў „Піянеры Беларусі”, і ў „Вожыку”.

Я прыгадаў пра гэта таму, што ў пачатку жніўня Янку Брылю спаўнілася 100 гадоў з дня нараджэння. Гэты светлы і вялікі юбілей нашага пісьменніка, якога многія ведалі, з якім сябравалі, якога паважалі і шанавалі, адзначаць у многіх кутках Беларусі.

З Янкам Брылём я сустрэўся, калі быў студэнтам філфака БДУ. Мы любілі бываць на літаратурных вечарах у Доме літаратара ў Мінску, якія ён вёў, бо яны былі вельмі цікавыя і запамінальныя. Янка Брыль заўсёды распавядаў нешта асаблівае, вясёлае і новае.

У 2006 годзе ён папрасіў, каб я яму даслаў сваю кнігу „Чамяры і чамяроўцы”, прысвечану вёсцы Чамяры Слонімскага раёна. Я праз Уладзіміра Ягоўдзіка перадаў яму кнігу. Іван Антонавіч ужо моцна хварэў. Але ён уважліва прачытаў кнігу, бо там я распавядаў і пра яго сяброў маладосці Якуба Міско і Анатоля Іверса. А ў знак падзякі ён даслаў сваю кнігу „Парастак” з аўтографам: „Паважанаму Сяргею Чыгрыну – з падзякай за „Чамяры” і найлепшымі пажаданнямі. Янка Брыль. 8.07.2006 г.”.

Янка Брыль вялікі майстар прозы. Багацце асобы, літаратурная манера пісьма, высокае моўна-стылёвае майстэрства зрабілі яго прозу эмацыянальна хвалюючай. Але ў літаратуру ён прыйшоў найперш з вершамі, якія пачалі з’яўляцца амаль 80 гадоў таму. Першыя раннія паэтычныя радкі Янкі Брыля прапаную чытачам „Czasopisa”. Давайце сёння разам пабудзем з Брылём-паэтам, які прыгожа і вобразна апісваў і жніво, і поле, і вясну, і людзей, якія з ім жылі побач.

 

Сяргей Чыгрын

Янка Брыль
Ідзе жніво…

Сакочуць конікі… Бялеюць жыта нівы…
Павісла духата над гонямі палёў…
І мошак свет звініць дакучлівы, гуллівы,
І калыхаюць ветрыка павевы
Чароўны свет вусатых, цяжкіх каласоў.
Бульба красуецца, узорныя палосы
Аўсоў зялёна-сівых, жоўтых ячмянёў.
Гарох кішыць ад красак матылёў…
І не падняць вачэй на сінія нябёсы.

                                                 1939 г.

 

Апошнія крыгі

Ля моста лёд спынілі крыгаломы,
Нібы вясну хацелі затрымаць.
А з-пад лядовае вырваўшысь кары
На поўнач шпарка шэрыя кацілісь хвалі.
Іх сонца лашчыла і вецер карбаваў,
Гуляючы па іх халоднай сталі.
А з вёскі выйшлі хлопцы з бусакамі,
Ганяюць крыгі, весела крычаць…
Зірні: і дзед ў кажушку з дзецюкамі
Прыйшоў зіму ліхую праганяць…
Вунь. Як заўзята крыгу папіхае:
– Ну, праклятая! Як быццам ты не знаеш,
Што ў хляве карова не ўстае,
Што каніна шоры ледзь цягае,
Што ў хаце хлеба не стае,
Што год за годам ў лесе даражае…
Ну, яшчэ, яшчэ, э-эп! Па-а-йшла!..

12.03.1938г.

 

***

Ажываюць лес і поле,
Зашумелі, зацвілі…
А ў садочку на прыволле
З вулляў пчолкі загулі.
І пяюць – прыгрэе сонца,
Распускацца вербы стануць.
Пабялеюць вішні, грушы,
А на лузе кветкі глянуць.
І праз лодку, праз ваконца
Мы, гуллівай чарадою,
За вясною маладою
З песнямі да працы рушым…
Будзь разумны і ахвярны:
Дай нам догляду, спакою –
Хутка злюбімся з табою,
Працаваць цябе навучым,
Знімеш з сотаў мёд пахучы –
І паправіш лёс свой марны.

                                                 1938 г.

Спатканне

Рана ў нядзельку старэнькі дзядуля
Выйшаў у поле з сяла
Глянуць, як статак пільнуе Настуля,
Глянуць, як грэчка ўзыйшла.
Ідзе ён і цешыцца спевам птушыным,
Радасна вокам глядзіць.
І бачыць ля свежай капы канюшыны
Заяц спакойненька спіць.
З літасцю, з смехам падходзе старэнькі,
Зайчыну кульбай крануў.
І засмяяўся, кажа: „Дурненькі
Добра ты тут храпянуў.
Смачна паснедаў, відаць, небарака,
Добра, што я надыбаў.
Гэтак не важна: не бай Бог сабака –
Вось ты б тады і паспаў!..”
Зайка адбегся, дубка прыпадняўся –
Бы слухаць, як дзед наракаў, –
Сеў, пасядзеў… і спакойна у жыта,
Ўдоўж па аўсе паскакаў…
Быццам ён ведаў, што ў сэрцы старога
Светлы пануе спакой…
Быццам ён знаў, што не крыўдзіць нікога
Той, хто магутны душой!..

1938 г.

Лёс сяброў гуртка беларускай моладзі

Гэтаму фотаздымку 105 гадоў. На ім стаяць злева направа Віктар Галаўня, Вітольд Віславух, Рамуальд Зямкевіч, Лявон Вітан-Дубейкаўскі, Францішак Віславух, Альбін Яхандовіч, Людвік Славінскі, Гальяш Леўчык. Сядзяць злева направа Ванда Кандрацкая, Марыя Сталыгва, Марыя Залеская, Уладзіслаў Сталыгва, Язэп Гапановіч. На падлозе сядзяць дзеці Уладзіслава і Марыі Сталыгваў – Паўлінка, Маня і Геня.

 

Старое фота


Магчыма здымак быў зроблены на летніку Уладзіслава Сталыгвы ў 1912 годзе. Гэты летнік знаходзіўся недалёка ад Варшавы ў Ажарове (цяпер Ożarów Mazowiecki). Туды амаль штотыдзень прыязджалі беларусы, якія вучыліся і жылі ў Варшаве. Свае сустрэчы ў Сталыгваў беларускія юнакі і дзяўчаты называлі гуртком беларускай моладзі. Фактычна, гэта і быў першы гурток беларусаў у Варшаве напачатку ХХ стагоддзя. Таму што першыя беларускія студэнцкія гурткі з’явіліся ў Варшаўскім універсітэце ў 1913-1915 гадах. Але гэтыя гурткі былі больш асабістыя і насілі чыста таварыскі характар. Ды і вынікі іх працы былі невялікія. А пазней у Варшаве арганізоўваецца Беларускі камітэт, які ўжо пачаў сур’ёзна пашыраць нацыянальную самасвядомасць сярод беларусаў.

Але давайце вернемся ў 1912 год, калі быў зроблены гэты прыгожы здымак. Як склаўся лёс гэтых маладых асобаў з гуртка беларускай моладзі? Пра адных звесткі ёсць, пра іншых – даволі мала. Але вядома адно, што падчас сваіх сустрэч гэтыя беларусы шмат гутарылі пра родную мову, літаратуру, культуру, адукацыю, пра тыя падзеі, якія адбываліся вакол іх. Аб’яднаць беларусаў у Варшаве ў той час вельмі клапаціўся Гальяш Леўчык (1880-1943).

Гальяш Леўчык у Варшаву трапіў у 1904 годзе. Ён прыехаў са Слоніма, уладкаваўся на працу чарцёжнікам у гарадскі магістрат і наведваў лекцыі ў школе мастацтваў. За гэты час Леўчык знаходзіць у Варшаве шмат беларусаў, знаёміцца з імі, арганізоўвае сустрэчы, ладзіць вечарыны.

Жывучы ў Варшаве, Гальяш Леўчык сабраў вялікую і каштоўную бібліятэку, ён калекцыяніраваў усё беларускае: кнігі, паштоўкі, творы мастацтва, музычныя інструменты, значкі, фотаздымкі. На жаль, у гады Другой сусветнай вайны ўсё гэта бясследна прапала. Але гэта было пазней. А тады кожнаму беларусу Варшавы і беларусам, якія прыязджалі туды, Гальяш Леўчык з радасцю паказваў сваю калекцыю, дапамагаў матэрыяламі ў напісанні той ці іншай працы. Тады ў Варшаве жыў і яшчэ адзін беларускі калекцыянер кніг і рукапісаў Рамуальд Зямкевіч (1881—1944). Ён нават быў больш заўзятым калекцыянерам і бібліяфілам, чым Леўчык. Кажуць, што Зямкевіч не прапускаў ніводнай старой беларускай кніжкі, асабліва, калі яна „дрэнна ляжала”. У выніку ён сабраў найвялікшую калекцыю рарытэтаў, але, на жаль, і яго ўся калекцыя згарэла ў гады Другой сусветнай вайны. Добра, што Рамуальд Зямкевіч хоць паспеў апублікаваць некаторыя рукапісы ў друку. Не ведаю толькі, як яны мірыліся і сябравалі — два калекцыянеры, два вялікія аматары беларускіх кніг — Рамуальд Зямкевіч і Гальяш Леўчык…

Найбольш багатымі сярод усіх гэтых беларусаў, якія змешчаны на здымку, былі Сталыгвы. Летнік у Ажарове яму праектаваў архітэктар Лявон Вітан-Дубейкаўскі (1869-1940). Архітэктар атрымаў добрую адукацыю, ён вучыўся ў Пецярбургу і ў Парыжы, меў дыплом архітэктара-мастака. У Варшаве Лявон Вітан-Дубейкаўскі жыў з 1910 года. Выкладаў будаўнічую справу ў Варшаўскай сярэдняй прамыслова-тэхналагічнай вучэльні інжынера Пятроўскага, а таксама стварыў уласную праектную фірму па будаўніцтве прамысловых і жылых дамоў. Шчыра сябраваў з многімі беларусамі, у тым ліку і з Уладзіславам Сталыгвам.

Пра Уладзіслава Сталыгву звестак захавалася мала. Ды і ніхто пра яго грунтоўна так і не напісаў. У адным з дакументаў-успамінаў Зоські Верас, датаваным 04.07.1985 годам, які захоўваецца ў маім уласным архіве,  напісана, што Уладзіслаў Сталыгва быў родам з Віцебшчыны. Сям’я заўсёды захоўвала беларускія традыцыі. Так, напрыклад, як прыгадвала Зоська Верас, на Запускі іх частавалі беларускімі нацыянальнымі стравамі, такімі, як верашчака, стояны кісель і іншымі. Гэта былі менавіта 1912-1915 гады.

У траўні 1906 года ў Пецярбургу была створана выдавецкая суполка „Загляне сонца і ў наша аконца”. Ва ўправу выдавецтва ўваходзіў і Уладзіслаў Сталыгва. Выдавецкую дзейнасць спыніла Першая сусветная вайна. Але сям’я Сталыгваў ужо ў 1910 годзе пакінула Пецярбург і пераехала ў Варшаву.

З Варшавы Сталыгвы перабраліся ў Вільню. А ў сакавіку 1915 года Віленская губернская ўправа па справах аб’яднанняў зацвердзіла статут Беларускага таварыства па аказанні дапамогі пацярпелым ад вайны. І таварыства пачало працаваць. Старшынёй таварыства стаў Вацлаў Іваноўскі, а адным з сяброў таварыства быў Уладзіслаў Сталыгва. Пазней ён увойдзе і ў Беларускі нацыянальны камісарыят, які падтрымае Беларускую Народную Рэспубліку.

У 1920-х гадах, як прыгадвае Зоська Верас, сям’я Сталыгваў жыла ў Вільні. Але ад беларускасці яны адыйшлі, таму „спатыкацца з імі не было ахвоты”.

Пра Віктара Галаўню звестак захавалася мала. Вядома толькі толькі, што ён быў шчырым беларусам, прымаў удзел у самых розных мерапрыемствах, якія праводзілі студэнты-беларусы Варшаўскага ўніверсітэта. Застаюцца невядомымі лёсы Альбіна Яхандовіча, Ванды Кандрацкай і Марыі Залескай. Калі шукаць звесткі пра Ванду Кандрацкую, то яна пісалася і Ванда Авуля-Кандрацкая, а пазней і Ванда Ястшэмбская.

Прафесар Мікола Хаўстовіч у сваёй кнізе „Даследаваннні і матэрыялы: літаратура Беларусі XIX—XX стагоддзяў” (Варшава, 2017. С.211) апублікаваў пісьмо Рамуальда Зямкевіча да Аляксандра Ельскага. У пісьме Зямкевіч даслаў Ельскаму ў 1912 годзе і фотаздымак, які сёння публікуецца. Гэты здымак даследчыкам даўно вядомы, але справа не ў гэтым, а ў тым, што Рамуальд Зямкевіч падпісаў усіх, хто знаходзіцца на фотаздымку. Сярод якіх прысутнічае і Марыя Залеская. А вось гісторык Юры Туронак, пішучы пра Гальяша Леўчыка („Беларускі каляндар”, Беласток, 1980), прыгадвае там Марылю Залеўскую. Таму паўстае пытанне: якое сапраўднае прозвішча было ў Марыі (Марылі) Залеская ці Залеўская?

Сярод сяброў Беларускага гуртка ў Варшаве ёсць і Язэп Гапановіч (1883-1961). Родам Язэп Гапановіч быў з Будслава. Перад Першай сусветнай вайной знаходзіўся ў Варшаве, з’яўляўся сябрам гуртка. Пасля Першай сусветнай вайной ці напярэдадні яе вярнуўся ў Будслаў, там прымаў удзел у беларускай кааперацыі. А потым зноў прыехаў у Варшаву, быў намеснікам старшыні Беларускага Нацыянальнага камітэту ў Варшаве. Пачаў займацца бізнэсам, меў нават сваю ўласную цагельню. У другой палове 1930-х гадоў Язэп Гапановіч заснаваў і ўзначаліў Беларускае асветнае таварыства ў Варшаве. Ён шмат дапамагаў у Варшаве беларусам, прафінансаваў зборнік вершаў Станіслава Станкевіча „З майго ваконца”, які выйшаў з друку ў Вільні ў 1928 годзе.

Пасля Другой сусветнай вайны Язэп Гапановіч жыў у Варшаве, прымаў удзел у Варшаўскім аддзеле Беларускага грамадска-культурнага таварыства (БГКТ). Памёр 20 мая 1961 года.

Вітольд Віславух (1892-1984) і Францішак Віславух (1896-1978) – родныя браты. Іх бацькі Антон і Севярына Віславухі былі даволі адукаванымі людзьмі. Бацька займаўся гісторыяй, маці пісала вершы, любіла маляваць. Вітольд і Францішак нарадзіліся ў маётку Пырковічы Кобрынскага павета (цяпер Драгічынскі раён). Вітольд актыўна ўдзельнічаў у беларускіх арганізацыях Варшавы, ведаў некалькі замежных моў, працаваў выкладчыкам.

Францішак Віславух вучыўся ў Варшаўскай школе прыгожых мастацтваў, прымаў удзел у польска-савецкай вайне 1920 года, а таксама ў Другой сусветнай вайне. Пасля вайны пераехаў жыць у Лондан. Там і пражыў усё жыццё. Пісаў кнігі, а такія выданні, як „Opowiadania poleskie” (Londyn, 1968, Warszawa, 1994), „Echa Polesia” (Londyn, 1979), „Na ścieżkach Polesia” (Londyn, 1976) — гэта своеасаблiвая малая энцыклапедыя Палесся 1930-х гадоў.

Сярод сяброў гуртка беларускай моладзі на здымку ёсць і Людвік Славінскі. Ён родам быў з Ружанаў. Пісаў вершы па-беларуску і па-польску. Дзіўна тое, што некалькі вершаў Людвіка Славінскага на беларускай і ў перакладзе з польскай мовы трапілі ў рукапісны зборнік Гальяша Леўчыка „Жаўранак беларускі”. Гэта зборнік так і не выйшаў з друку, а яго машына-рукапісны вырыянт знаходзіцца ў аўтара гэтага матэрыялу…

Здаецца я прыгадаў усіх, хто сфатаграфаваны на гэтым старым фотаздымку, і хто сто гадоў таму стараўся не згубіцца ў Варшаве і не страціць любоў да Бацькаўшчыны і да роднай мовы.

 

Сяргей Чыгрын

Вяртанне з небыцця заходнебеларускіх паэтаў

Спадчына


Вершы Маладога Дубка і Язэпа Крыгі з вялікім задавальненнем публікавалі часопісы „Шлях моладзі”, „Калосьсе” і іншыя выданні

Партыйная падпольная і легальная беларуская прэса ў былой Заходняй Беларусі ва ўмовах жорсткай цэнзуры, пастаянных канфіскацый польскай паліцыяй друкаваных выданняў ажно да 1939 года літаральна была запоўнена матэрыяламі, падпісанымі рознымі прыдуманымі псеўданімамі і крыптанімамі. Многія псеўданімы беларускіх літаратараў прыжыліся і іх ведаюць больш па псеўданімах, чым па сапраўдных прозвішчах: Максім Танк, Міхась Васілёк, Анатоль Іверс, Сяргей Хмара, Гальяш Леўчык, Зоська Верас, Янка Маланка, Антон Навіна, Пятро Сакол, Дзядзька Пранук, Казімір Сваяк, Стары Ўлас, Вінцук Адважны, Анатоль Бярозка і дзесяткі іншых. Рэдакцыі абавязаны былі тады берагчы таямніцу аўтараў, якія карысталіся псеўданімамі і крыптанімамі. Таму многія аўтары са сваімі псеўданімамі так і засталіся невядомі на старонках беларускіх газет, бюлетэняў і часопісаў Заходняй Беларусі. Шмат па расшыфроўцы псеўданімаў і крыптанімаў літаратараў Заходняй Беларусі зрабіў Янка Саламевіч. Ён у 1983 годзе выдаў „Слоўнік беларускіх псеўданімаў і крыптанімаў (XVI-XX ст.ст.)”. Праўда, многа псеўданімаў не раскрыта, за якімі зберагаецца да сённяшніх дзён таямніца сапраўдных аўтараў. Але гісторыя літаратуры, літаратуразнаўства і крытыкі не можа абысціся без іх расшыфроўкі. Таму што за псеўданімамі не толькі зберагаюцца таямніцы сапраўдных аўтараў, але і іх лёсы, іх творчасць.

Літаратурная Дзятлаўшчына ў былой Заходняй Беларусі мела добрую суполку творчых людзей, якія пісалі літаратурныя творы і актыўна друкаваліся ў віленскіх і ў іншых беларускіх выданнях. Былі гэта Ігнат Дварчанін (1895-1937) з вёскі Погіры, Сяргей Хмара (сапраўднае прозвішча Сяргей Сіняк, 1905-1992) з вёскі Казлоўшчына, Васіль Струмень (сапраўднае прозвішча Аляксандр Лебедзеў, 1914-1992) з вёскі Зачэпічы, Пятрусь Граніт (сапраўднае прозвішча Іван Івашэвіч,  1909-1980) з вёскі Зачэпічы, Гарасім Прамень (сапраўднае прозвішча Іван Пышко, 1908-1964) з вёскі Зачэпічы, Нікіфар Жальба (сапраўднае прозвішча Аляксандр Бяленка, 1898-1991) з вёскі Гірычы. Пра іх часцей за ўсё і згадвалі літаратуразнаўцы, пішучы пра заходнебеларускую літаратуру ў кантэксце агульнай беларускай літараратуры. А Уладзімір Калеснік у калектыўныя зборнікі „Сцягі і паходні” (Мн., 1965) і „Ростані волі” (Мн., 1990) уключыў па некалькі вершаў Ігната Дварчаніна, Петруся Граніта, Нікіфара Жальбы і Васіля Струменя. Але той жа Уладзімір Калеснік, ды і іншыя даследчыкі нашай літаратуры, ніколі не згадалі тых паэтаў, якія пад рознымі псеўданімамі друкаваліся ў „Шляху моладзі”, „Калоссях”, заходнебеларускіх календарах, калектыўных зборніках, газетах. Але не прыгадвалі яны не таму, што не хацелі, а таму, што сапраўдныя прозвішчы невядомых аўтараў пад псеўданімамі цяжка было расшыфраваць. Нядаўна прозвішчы двух паэтаў з той жа Дзятлаўшчыны ўсё ж удалося вярнуць з небыцця.

У 2009 годзе мне ўдалося падрыхтаваць і выдаць асобнай кнігай выбраныя творы Сяргея Хмары (Сіняк) пад загалоўкам „Рабінавы хмель”. Вырашыў зноў перачытаць гэта выданне. І на старонцы 170 звярнуў увагу на адзін раней прапушчаны факт, дзе Сяргей Хмара прыгадвае, што „не так далёка ў суседняй гміне (Раготная)” жыў паэт М.Дубок (сапраўднае прозвішча яго было Язэп Сіняк). Язэп Сіняк не быў ніякім сваяком Сяргею Хмары-Сіняку, проста на Дзятлаўшчыне вельмі шмат жыло людзей з прозвішчам Сіняк, ды і зараз Сінякоў там хапае.

Пра Маладога Дубка не згадвае і Янка Саламевіч ў сваім „Слоўніку беларускіх псеўданімаў і крыптанімаў”. Гартаючы, напрыклад, часопіс „Шлях моладзі”, які выходзіў у Вільні ў 1929-1939 гадах, сапраўды, трапляюць вершы М.Дубка і Маладога Дубка. Але не трэба блыдаць з Маладым Дзятком, бо гэта псеўданім паэта Сяргея Новіка-Пеюна. Сяды-тады друкаваўся ў віленскіх выданнях і проста Дубок. Але пад такім псеўданімам падпісваўся аўтар з вёскі Кашачы каля Паставаў („Шлях моладзі”, 1937, № 1.С.27). А менавіта псеўданімі М.Дубок і Малады Дубок меў яшчэ адзін паэт з Дзятлаўшчыны Язэп Сіняк.

Язэп Сіняк жыў у вёсцы Раготна. Ён меў пэўную адукацыю, бо актыўна знаёміўся з заходнебеларускай прэсай і чытаў яе. А потым сам пачаў дасылаць свае вершы ў Вільню. Асабліва шчыльна супрацоўнічаў Малады Дубок з часопісам „Шлях моладзі”. Агляд яго вершаў трапляў і ў паштовую скрынку часопіса. „Вершы атрымалі, адзін з іх друкуем. Звярніце ўвагу на папраўкі і пішыце выразней пяром, а не алоўкам. Адказ  на ўсе пытанні дамо пісьмом тады, як дастанем той адрас, каторага Вы просіце”, – так паведамляў „Шлях моладзі” ў № 7-8 за 1934 год. А ў № 2 за 1935 год „Шлях моладзі”Маладому Дубку пісаў: „Пісьмо і матэрыялы атрымалі, просьбу часткова спаўняем, рэшта будзе ў пісьме, якое незадоўга пастараемся напісаць”.

Малады Дубок (Язэп Сіняк) жыў бедна, працаваў на зямлі разам з бацькамі. Вершы і пісьмы пісаў алоўкам, занатоўваў алоўкам і ў сшыткі. Гэтыя сшыткі ён заўсёды насіў з сабою за пазухай, бо дома баяўся пакідаць. Некалькі разоў іх маці спальвала ў печы, бо чула на вёсцы, што тых, хто чытае газеты і часопісы, а таксама нешта піша, арыштоўваюць і саджаюць у турму. Таму баялася, каб сын з-за „гэтай пісаніны” не трапіў за краты.

Сяргей Хмара ў „Шляху моладзі” (1938, № 21) апублікаваў вялікі артыкул „Пяе беларускі маладняк”, дзе згадаў і пра Маладога Дубка: „…Вельмі плодны. З вершаў яго б’е нейкі сум і туга. Няма радасці, хоць час ад часу вырываюцца і бунтарныя радкі. Піша. Піша ўсюды. Дзень і ноч…”.

І Малады Дубок пісаў, а лепшыя творы траплялі ў друк. Хаця, сапраўды, вершы атрымліваліся тужлівыя, у іх аўтар марыў пра тое, што „устане наш народ з пакуты… і парве вяковы путы ён магутнаю рукой”. Паэт хацеў, каб яго краіна дарагая прытуліла і абняла, каб „над намі зорка Волі узышла, і над нашым родным краем ззяла міла без канца”.

Пра светлае і шчаслівае жыццё марыў з Дзятлаўшчыны Малады Дубок (Язэп Сіняк). Ён таксама вельмі жадаў выдаць свой першы паэтычны зборнік, але, як пісаў Сяргей Хмара, „на зборнік не было выдаўцоў”.

Як склаўся лёс вясковага паэта – пакуль невядома. Сёння ў вёсцы Раготна на Дзятлаўшчыне старэйшыя жыхары яго не памятаюць, ды і людзей у вёсцы з прозвішчам Сіняк ужо не засталося.

У 1920-я—1930-я гады на Дзятлаўшчыне ў вёсцы Казлоўшчына жыў яшчэ адзін беларускі паэт Язэп Крыга. Сапраўднае прозвішча яго было Хаім Кравецкі. Яўрэй па нацыянальнасці, але беларус – сэрцам і душой.

Язэп Крыга быў сынам местачковага краўца з вёскі Казлоўшчына. Яго дзяцінства прайшло разам з беларускімі хлопчыкамі і дзяўчынкамі, з якімі ён размаўляў па-беларуску, чытаў беларускія газеты і часопісы. А дзесьці ў 1927 годзе ён паступіў у Радашковіцкую беларускую гімназію імя Францыска Скарыны. Але ў верасні 1928 года гімназія была закрыта і Кравецкі вярнуўся дамоў.

Жывучы на Дзятлаўшчыне, Хаім Кравецкі пачаў пісаць вершы на беларускай мове і дасылаць у віленскія выданні, падпісваючы іх псеўданімам Язэп Крыга. Вершы з вялікім задавальненнем публікавалі часопісы „Шлях моладзі”, „Калосьсе” і іншыя выданні. Па першых паэтычных творах Язэпа Крыгі было бачна, што ў беларускую літаратуру прыйшоў вельмі таленавіты паэт. Некаторыя яго сябры і віленскія паэты пачалі называць Хаіма „другім Змітруком Бядулем”. У артыкуле „Пяе беларускі маладняк” пра яго напісана, што Язэп Крыга „характарызуецца багацтвам вобразаў і думак. Шматабяцаючы талент. Патрэбна толькі шліфоўка…”.

У часопісе „Баявая ўскалось”(1949, № 2) Сяргей Хмара апублікаваў невялікі артыкул-згадку, які так і называецца „Язэп Крыга”. У ім аўтар прыгадвае, што Язэп Крыга разам з беларусамі „перажываў трагедыю усяе тадышняе беларускае сялянскае моладзі”, што „гадуючыся разам са сваімі суседзямі – хлопцамі-беларусамі, ён з маленства чуўся зродненым з імі. Жыў іхнымі думкамі, імгненнямі і летуценнямі”.

Першыя вершы Язэпа Крыгі, якія публікаваліся ў „Шляху моладзі” і ў „Калосьсях”, былі навеяны жыццёвай праўдзівасцю, адчувалася, што паэт шмат думаў над з’явамі і працэсамі той рэчаіснасці, якая існавала. Тым не менш, паэт быў аптымістам, шчырым і смелым беларусам, які моцна любіць сваю Бацькаўшчыну:

Але ніякая бура ўжо з сэрца

Вырваць не зможа любоў да краіны…

У вершах Язэпа Крыгі было вельмі шмат розных параўнанняў, у выніку якога сутнасць аднаго з іх вытлумачваецца праз сутнасць другога. Адчувалася, што аўтар добра ведаў, як і чым можна ўзмацніць вершаваны твор, каб зрабіць паэтычны малюнак па-мастацку дакладным, наглядным, жывапісным і праўдзівым. Праз розныя параўнанні ў вершах выяўлялася мастакоўская своеасаблівасць паэта, яго стаўленне да таго, што адлюстроўвалася ў ягоных творах: „асеннія вятры – кудлатыя сабакі”, „кашмарнай хмараю навеялі тугу”, „вецер мой сум слязой ў хмары прыгоніць” і г.д.

Другая сусветная вайна спыніла паэтычную творчасць Язэпа Крыгі, які нават паспеў падрыхтаваць да друку і свой першы паэтычны зборнік. Яўрэйская сям’я Кравецкіх уцякала ад немцаў на ўсход. Развітанне з радзімай паэт моцна перажываў і не вельмі хацеў нікуды ехаць. Але выхаду іншага не было. Гэтыя ўцёкі таксама аказаліся трагічнымі. У ваколіцах Смаленска ўся сям’я Кравецкіх была расстраляна немцамі. Загінуў і Язэп Крыга…

Пошукі звестак пра беларускіх паэтаў Маладога Дубка і Язэпа Крыгу працягваюцца. Але сёння пакуль толькі застаецца чытачам „Czasopisu” ўпершыню пазнаёміцца з некаторымі вершамі маладых і невядомых раней аўтараў з Дзятлаўшчыны, якія некалі на этапах беларускага гісторыка-літаратурнага руху ў Заходняй Беларусі былі сведкамі самасвядомасці свайго народа і вядома ж патрыётамі роднай Бацькаўшчыны.

 

Сяргей Чыгрын

 

Язэп Крыга

Шый, ды шый…
Млеюць рукі й ногі пры рабоце –
Шый, ды шый, ды шый!
Ломіць спіну боль і слепіць вочы –
Гнісь, працуй, маўчы!
Трэба ж, ой, як многа трэба!
Дзецям і сабе –
На аптэку, на падаткі, трэба –
Ні канца бядзе.
Шый, ды шый, ды шый, шчэ трэба многа!
Ноч вяліка, гэй!
Выспішся ў другім жыцці, нябога, –
Сон гані з вачэй!
Шый, ды шый… ах, укалола йголка,
Паказалась кроў.
Разыгралася ў вачах вясёлка…
Ах! Ўкалола йзноў…
Кроў!.. Ці сон яно ці ява?
Кроў во ручаём –
Залівае стол, машыну, лаву
І усё, весь дом…
Выбіць шыбу, крыкнуць – мо пачуюць…
Гэй!.. Ах, што за мара – сон!
Цёмна. Лямпа згасла. Вецер дуе,
Вые за вакном…
1938 г.

Можа…
Можа віхураю гнаны прыдзецца
Родную хату яшчэ калі кінуць,
Але ніякая бура ўжо з сэрца
Вырваць не зможа любоў да краіны.
Тут усё блізкае, матчына – міла:
Неба, зямля, лес і луг, кожна горка,
Могілкаў дзедаўскіх кожна магіла, –
Свет першых радасцяў і слёзаў горкіх…
Калі прыдзецца – ў далёкай чужыне,
Сэрца тугой будзе поўна, не йначай,
Але і родна вярба і рабіна
Пэўна ля хаты за мною заплача.
Хіба іх можа віхура паломіць,
Ды разам з бацькаўскай хатай зруйнуе –
Вецер мой сум слязой ў хмары прыгоніць,
Роднае неба хоць раз засумуе.
1939 г.

Туман
Туман павіс над мерзлаю зямлёю,
Заслонаю сівой завесіў ззянне зор.
Заліў ўвесь свет, нібы жывой вадою,
І патанулі хаты, дрэвы, цёмны бор.
Ды хаты аганькамі пранізалі прастор,
Нібы шукаючы адна другое…

І – праз заслону сіву – ззянне зор,
Туман павіс на мерзлаю зямлёю.
1939 г.

Першы снег
Асеннія вятры – кудлатыя сабакі –
Парвалі радасць сіня-сонечну маю,
Ўкачалі ў гразь яе ліхія ваўкалакі,
Кашмарнай хмараю навеялі тугу…
Расплакаліся дні мае – сівыя вочы
Над брудным воблікам і галітой зямлі,
Над горкай роспаччу даўгой асенняй ночы,
І над бяссіллем дрэў, якіх вятры змаглі.
У дзень тужлівы йзноў ўсміхнулася мне радасць –
Быў гэтай ласкай белай ціхі мілы смех:
З узвышшаў ён пачаў кружыцца й падаць
Латункай яснаю на землю – першы снег…
Ён усміхаўся над тугою і нягодай
І баяў байкі-чары, як у дзіўным сне,
Аб восені праходзячай і аб зіме халоднай,
Аб белых хорамах, аб сонцы і вясне…
Ды сум заўторыў йзноў, як ветру свіст пануры –
Аб ўсім праходзячым, аб жыцці людскім выў…
Я гнаць бы рад яго мяцеліцаю-бурай,
Ды снег у гразь упаў… Таму мо й сум той быў…
1937 г.

 

Малады Дубок
Скажыце
Ах, родна старонка,
Пакутна мая.
Крывавай рукою
Ты спісана ўся.
У крыўдзе і здзеку
Ты бедная спіш,
Ад слёзаў-уціску
Без руху ляжыш.
Куды не паглянеш:
Магілы-крыжы,
Ну, проста за імі
Жывы сам ідзі.
Скажыце вы, людзі,
Скажыце вы мне,
Калі зло мінецца
І ў процьму спадзе?
Яснае сонца
Калі заблішчыць,
Свабода над краем
Маім загудзіць?
І праўда пагляне,
Народ ажыве,
І родная ніва
Уся зацвіце?..
1930 г.

***
Надзейся на сілу, на гарт свайго цела –
Здабудзеш ты сонца агні!
Глянь ворагу ў вочы адважна і смела –
І самі спадуць кайданы!
Сплыве тваё гора, адыдуць мучэнні,
Жыццё зацвіце, як вясна.
Адхлынуць ад сэрца ўсе болі-цярпенні –
Красой абальецца душа…
Салодкае радасці чыстай слязою
Зямелячку родну зрашу.
І буду маліцца я цэлай душою
За тых, хто палёг у баю!
1934 г.

 

***
Прыйдзе час і волі зорка,
Зорка шчасця прыйдзе к нам –
Не пальюцца слёзы горка,
Не дакучыць боль грудзям.
Разгарыцца над старонкай
Залатым агнём зара,
І вясёлай песняй звонкай
Прыйдзе, прыйдзе к нам вясна!
Ўстане наш народ з пакуты,
Вочы змые, твар расой –
І парве вяковы путы
Ён магутнаю рукой.
1934 г.

Толькі ўчора…
Толькі учора, здаецца, прыгожа,
Сонейка ззяла, вітала зямлю,
Толькі учора, здаецца, вясёла,
Птушачкі песні пяялі ў гаю.
Сёння ўжо цёмныя, цяжкія хмары
З даляў у далі па небе плывуць.
Сёння ўжо сумныя думкі, як чары,
Сэрца скавалі, балюча ўздыхнуць.
Толькі ўчорайка мне, як дзіцяці,
Снілісь салодкія сны пра жыццё.
Толькі учорайка мог шчасце пазнаці…
Сёння ж у момант прапала усё.
1934 г.

 

Зіма
Зіма, зіма нягодная,
Да нас ты ўжо прыйшла,
Халодна і марозна
Дарогу замяла.
Усюды нема, глуха,
На полі снег ляжыць,
І толькі завіруха

Мяцеліцай гудзіць.
Куды не глянь – маўкліва
Зямелька родна спіць,
Глядзець аж неяк крыва,
І сэрца нат шчыміць…
Было, калісь, вясною,
Пойдзеш ў зялёны гай, –
Вячэрняю парою
Дрыжыць ад песні май.
Дзянёчак светла-ясны,
Кіпіць жыццё, бурліць.
А сёння ён няшчасны
Бушуе і гудзіць.
Аднак жа век не будзе
Зіма ў нас панаваць –
Вясна ізноў к нам прыдзе,
Красою будзе ззяць.
1934 г.

 

З Новым годам
З Новым годам! З новым шчасцем,
З лепшай доляю, жыццём!
Я вітаю цэлым сэрцам,
Беларусаў-крывічоў!
З Новым годам! З днём – зарою,
Светлай зорачкі – агнём!
Я вітаю ўсёй душою,
Беларусаў-крывічоў!
З Новым годам! Каб над намі
Зорка Волі узышла,
І над нашым родным краем
Ззяла міла без канца!
1935 г.

 

***
Міне зіма, вясна надыдзе,
У полі кветкі зацвітуць.
Дзе сёння бура ўсцяж бушуе –
Вясёлы песні загудуць.
І там, дзе сёння гора, смутак,
Праклёны цяжкія вісяць, –
Шчаслівы дзень для ўнукаў нашых
Праз іх, браты, ужо відаць.
1935 г.

 

***
Шэрыя, цёмныя хмары
Цяжка па небе плывуць,
Дрэвы лісцё раскідаюць,
Сцюжай вятры так і дзмуць.
Глуха і нудна у полі,
Сціх салавей у гаёх –
Восень прыйшла й схавала
Светлыя дні ў туманох.
Спіць, спачывае зямелька,
Людзям аддаўшы дары.
Толькі балючае сэрца
Не мае спакойнай пары.
1935 г.

 

***
На зары дзён юнацка-бурлівых
Я жыццё самахоць атруціў,
У бяссоныя ночы тужліва
Я, шукаючы праўды, блудзіў.
І не раз плакаў я над магілай,
Дзе найлепшыя спяць змагары,
І душой не раз я таміўся.
Быў гатоў, як яны, умярці.
І не раз маё сэрца шчымела,
Апякаючы прошлыя дні…
О. краіна мая дарагая,
Ты мяне прытулі, абнімі!..
1937 г.

Паэтка Алёна друкавалася на старонках „Сялянскай нівы”

Наша спадчына


Грамадска-палітычная, літаратурная і гаспадарчая газета Беларускага сялянскага саюза „Сялянская ніва”выдавалася з 6 снежня 1925 года да 7 ліпеня 1930 года ў Вільні на беларускай мове два разы на тыдзень. Выдаўцом і рэдактарам яе быў Фабіян Ярэміч (1891-1958).

Ужо ў першым нумары „Сялянскай нівы” чытачы тады заўважылі смелы верш „Кахаю Беларусь…”. Пад вершам стаяла толькі імя – Алёна. Потым газета яшчэ некалькі разоў публікавала вершы Алёны. У недасканалых паэтычных радках адчувалася, што аўтарка мае паэтычныя здольнасці і дужа перажывае за свой народ, за сваю Бацькаўшчыну, якую моцна кахае і не хоча, каб Беларусь была „служкай розных слуг”.

Паэтка Алёна, як іншыя беларускія паэты, якія друкаваліся на старонках „Сялянскай нівы” смела адстойвала сваю тактыку барацьбы за нацыянальную незалежнасць. Газета з кожным нумарам станавілася ўсё больш папулярнай, а на яе старонках друкаваліся вершы паэтаў Міхася Васілька, Макара Краўцова, Гальяша Леўчыка, Франука Грышкевіча, Пятра Сокала, Язэпа Драздовіча і многіх іншых заходнебеларускіх аўтараў.

Хто такая паэтка Алёна – невядома. Ці гэта проста псеўданім, ці гэта на самай справе жыла ў Заходняй Беларусі сялянская паэтка, лёс які нам зусім невядомы? Але засталіся яе паэтычныя радкі, напісаны ажно ў 1925 годзе. І мне здаецца, што сваёй актуальнасці вершы Алёны не страцілі і сёння. Два
з іх – „Кахаю Беларусь…” і „Праўда аб Беларусі” прапаную чытачам „Czasopisu”.

 

Сяргей Чыгрын

Алёна

Кахаю Беларусь…

Кахаю Беларусь сучасную – выснену,
Сялянскім сэрцам, ратая душой.
Кахаю творчым дзелам, а не мыслена,
Кладу падмурак мазольнаю рукой.
Кахаю радасным каханнем будаўнічага,
Што кінуў цераз пропасць мост-праход.
Кахаю гордасцей я погляду мужычага
На свой аруд, дзе зверхам умалот.
Кахаю моцай, блескам току электрычнага,
Што сонцам – чарам апраменіць край.
Калі і паляшук задзівіць энергічнасцяй
І загрыміць з пагрозай: не чапай!
Кахаю палкасцяў агонь – каня сталёвага,
Што нетрам і аблогам дзень і ноч
Разводзяць творчы рух, жыццё адмысловае,
Наперад, напралом імчыць наўскоч.
Кахаю дзействам спорным я нутра фабрычнага –
Машынаў дабрадзеек сакатух…
І не люблю мацней узрыва вулканічнага
Я Беларусь, як служку розных слуг.

                                                 1925 г.

 

 

Праўда аб Беларусі

Вынеслі раз пастанову
Даць святочну абнову
Для батрачкі Беларусі.
Апранулі тым і гэтым
На зайздрасць ўсім кабетам –
То завяліка, то душыць.
Клікнулі краўцоў з усходу –
Навярнула іх з заходу.
Ўрэшце ніваю-тканінай
Беларусь – красу дзяўчыну
Селянін сам упрыгожыў.
Зноў рашылі дабрадзеі
Выдаць замуж нашу жнею
За багатага суседа.
Панічы таўкліся хмарай,
А працоўніца ім жара:
„Не пайду за дармаеда!”.
І купец-брухач з усходу,
Шляхціч-махціц аж з заходу
Хвігу з’елі такжа жвава.
Бо сялянін быў ён мілы,
З ім на век саюз зрабіла
Дзеля шчасця, добрай славы!

                                                 1925 г.