Юрка Хмялеўскі. Ад Рэдактара.

Паколькі ўжо другі год працую на штодзень у Міхалове, сябры з беларускага асяроддзя часта дапытваюцца мяне, як цяпер у гэтай гміне менавіта з беларускасцю. Адказваю, што так як усюды на Беласточчыне – значыць кепска, але яшчэ не безнадзейна. У Міхалоўскай гміне беларускае слова, вядома, не чужое, хаця ў самім Міхалове яго амаль ужо не пачуеш. Але ўсё такі нават на працы з некаторымі супрацоўнікамі ці наведвальнікамі здараецца мне размаўляць па-свойму. У тутэйшай школе колькасць вучняў на занятках з беларускай мовы застаецца ўвесь час на аднолькавым узроўні. І калі гаварыць пра прысутнасць наогул беларускасці ў штодзённым жыцці насельніцтва, то гэтая гміна не адстае завельмі ні ад суседніх Гарадка з Нараўкаю, ні нават ад тых, у якіх намнога большы афіцыйны адсотак жыхароў беларускай нацыянальнасці.Jerzy Chmielewski

На міхалоўскай зямлі ёсць, аднак, асабліва свойскі мне куточак. Гэта вёска Бандары (з аседлем) і яе наваколле пры Семяноўскім вадасховішчы. Раней гэтых ваколіц я добра не ведаў. Але калі прыйшоў на працу ў Міхалова, стаў тут бываць даволі часта. Хутка пазнаёміўся з тамашнімі солтысамі, з якімі трэба афармляць гмінныя справы і патрэбы жыхароў. А ў Бандарах прыйшлося мне як прадстаўніку гміны суарганізаваць найбольшае там беларускае свята – фэст „Бандароўскую гасцёўню”. Гэта для мяне не навіна, паколькі раней як дырэктар дому культуры ў недалёкім Гарадку арганізаваў я дзесяткі такіх мерапрыемстваў. Фэст у Бандарах, які звыш дваццаці гадоў адбываецца ў палове ліпеня, мае, аднак, свае асаблівасці і глыбейшы сэнс. Бо гэта не толькі фальклорныя прэзентацыі і забава пры свойскай музыцы, але дэманстрацыя тутэйшай адвечнай культуры. У тым ліку, што самае важнае, з беларускіх вёсак, на месцы якіх знаходзіцца цяпер Семяноўскае вадасховішча. Іх ліквідацыя, а папраўдзе смерць, наступіла ў 80-х гадах мінулага стагоддзя. Выселеных было амаль трыста сем’яў з васьмі вёсак. Пяць з іх – Боўтрыкі, Буды, Гарбары, Лука і Рудня – наогул зніклi з карты. Тыя людзі пасяліліся ў кватэрах у пабудаваных для іх блёках, крыху ў Міхалове (30 кватэраў), але найбольш амаль на голым полі ў вёсцы Бандары, над самім возерам (135 кватэраў як асобны пасёлак – Аседле Бандары). Некаторыя перанеслі свае сялібы на новае месца – дзеля гэтага заснавана была вёска Новая Лука, ужо ў Нараўчанскай гміне.

Высяленне жыхароў працягвалася некалькі гадоў, таму невядома нават калі адзначаць угодкі знікнення паасобных вёсак у выніку тадышняй грандыёзнай аперацыі на беларускім этнічным арэале.

У гэтым годзе пачаліся мерапры­емствы прымеркаваныя да 40-годдзя ад пачатку пабудовы вадасховішча. У чэрвені адбылася ўспамінальная сустрэча – канферэнцыя спецыялістаў-будаўнікоў роўна пасля сарака гадоў ад выдання фармальнай згоды на пабудову у 1976 г. тадышнім беластоцкім ваяводам. Праз год, таксама ў чэрвені, міне сорак гадоў ад пачатку прац, урачыста адзначаных каменем з памятным надпісам. Аднак, наўрад ці пры гэтым камені, які знаходзіцца ў Бандарах паблізу дамбы (але ўжо ў гміне Нараўка), адбудуцца нейкія юбілейныя мерапрыемсты і наогул ці дачакае ён сваёй круглай гадавіны. Справа ў тым, што надпіс на ім выхваляе камуністычную партыю і час Польскай Народнай Рэспублікі. Ад 2 верасня г.г. абавязвае закон, згодна з якім мясцовыя ўлады маюць год на змену назваў вуліц, пляцаў і будынкаў, прапагандуючых камунізм. І хаця гэты закон не ўлічвае помнікаў і табліц, то з каменем у Бандарах пэўна таксама трэба будзе нешта зрабіць, напрыклад захаваць яго як музейны экспанат.

Тым больш, што насуперак зместу таго надпісу вадасховішча не стала нейкім аграмадным дасягненнем на карысць рэгіёну. Найперш будавалася яно як рэзервуар пітнай вады для хутка разрастаючага тады горада Беластока. Спецыяльным каналам мела яна ўзмацняць паток ракі Супрасль як асноўную крыніцу вады для беластачан. Хутка аказалася, што Беластоку хопіць вады і без гэтага, таму таго канала не выкапалі да сёння і ніхто яго капаць ужо не думае.

З усіх мэтаў, дзеля якіх вырашана было будаваць вадасховішча, неяк абгрунтаваным аказалася толькі паляпшэнне вільготнасці палёў на тэрыторыі верхняй Нарвы, Супраслі ды змеліяразаванага абшару Багно – Візна. Не здзейснілася, на жаль, спадзяванне, што такая інвестыцыя спрычыніцца да эканамічнага і турыстычнага развіцця ваколіцы вакол вадасховішча. Не відаць там сёння ніякага руху. Праўда, абодва самаўрады – Міхалова і Нараўкі – стварылі на сваіх берагах пляжы і месцы для летняга адпачынку. Міхалова надалей інвестуе і намерваецца ў перспектыве стварыць у Рудні сапраўды сучасны, камфортны пляж з адпаведнай інфраструктурай. Грошы на гэта плануе прыдбаць у рамках еўрасаюзнай трансгранічнай праграмы Польшча – Беларусь – Украіна. Але хаця над Семяноўскім возерам летам адпачывае нават шмат асоб, то Мазурам напэўна яно не дараўняе. Проста – не той маштаб.

Усё такі нельга дапусціць, каб вада, якая стаіць цяпер на месцы нашых беларускіх вёсак, канчаткова затапіла і памяць пра іх. Добра, што жыхары і іх нашчадкі, якія пражываюць цяпер у розных мясцовасцях і гарадах, прынамсі раз у год сустракаюцца на малітве пры памятных вясковых крыжах і камянях (ад мітнулага году таксама ў Боўтрыках). Важным сведчаннем гэтай памяці ёсць і летні беларускі фэст у Бандарах. Не ведаю хто прыдумаў для яго назву „Бандароўская гасцёўня”, бо яна крыху нетутэйшая, але прынялася ўжо. Арганізуюць яе тры бакі – жыхары Бандароў, Гмінны асяродак культуры ў Міхалове і Беларускае грамадска-культурнае таварыства з Беластоку. Калі ў мінулым годзе далучыўся я да такога аргкамітэту, адразу ўпамянуў пра асноўную ідэю фэсту і яго аўтэнтыку. Хутка знайшоў у гэтым саюзніка, Віктара Буру з Гайнаўкі, які з ранняй вясны па познюю восень пражывае на бацькаўшчыне ў Рыбаках. Мы абодва падчас арганізацыйных сустрэч сталі дамагацца ад БГКТ больш празрыстага ўдзельніцтва ў арганізацыі фэсту, фінансаванага ў роўнай ступені з меншаснай датацыі міністэрства і бюджэту гміны, і таксама дзякуючы спонсарам, арганізаваным самімі жыхарамі. Я яшчэ звярнуў таксама ўвагу на крыху некультурныя паводзіны на сцэне некаторых выканаўцаў. Канкрэтна, ў гэтым годзе правадыра калектыву „Прымакі” Юркi Астапчука. Адстойваючы сэнс беларускасці, я падняў тое, што „Бандароўская гасцёўня” гэта не толькі танцы і забава, і яшчэ выпіўка.

На маё здзіўленне, гэтым шчырым выказваннем вельмі абурылася адна панюся. Як адзіная пасярод звыш дваццаці прысутных на сустрэчы мясцовых жыхароў, выказалася па-польску. Кінулася на мяне найбольш за крытыку „Прымакоў”. Тая панюся (адукаваная яна і „też prawosławna”), аднак, не мясцовая, а родам з іншай вёскі ў іншай гміне. Каб была тутэйшай і сапраўды сведамай сваёй тоеснасці, мабыць лепш разумела б так сэнс „Бандароўскай гасцёўні” ды наогул значэнне беларускай культуры і спадчыны беларускіх продкаў на Беласточчыне.

130 lat Kolei Poleskiej

W tym roku mija 130 lat od uruchomienia linii kolejowej Białystok – Żednia – Waliły – Krynki (Zubki Białostockie) – Wołkowysk – Słonim – Baranowicze. Spinała ona kolej warszawsko-petersburską z warszawsko-moskiewską. Była jedną z czterech linii kolejowych, które powstały w drugiej połowie XIX w. jak tzw. Kolej Poleska. Sieć, wybudowana przez ówczesny rząd Cesarstwa Rosyjskiego ziemiach pomiędzy Warszawą a Wilnem Moskwą i Petersburgiem, była jedną z największych inwestycji kolejowych w Europie.

Oddany do użytku 5 grudnia 1886 r. szlak Białystok – Baranowicze przyczynił się do rozwoju gospodarczego znajdujących się na jego trasie miejscowości, ułatwiając przepływ towarów i ludności. Ruch ten zamarł dopiero pod koniec ubiegłego wieku na skutek przemian ustrojowych w Polsce i Europie Środkowo-Wschodniej. Transport kolejowy został w dużej części zastąpiony tańszym i bardziej mobilnym samochodowym (tirami). Ruch pasażerski zamarł natomiast wskutek nagłego wyludnienia się wsi i miasteczek oraz rozpowszechnienia się samochodów osobowych.

Kolej stanowiła nieodłączny element w życiu wielu pokoleń naszej białoruskiej społeczności. Po tamtym krajobrazie – nitek torów i mknących po nich pociągów – pozostała jednak pustka. Kiedy szesnaście lat temu zamknięto połączenie Białystok – Zubki, tory po stronie białoruskiej, do Brzostowicy, zaraz rozebrano. Po polskiej stronie, z Wałił do Białegostoku, cały czas utrzymywano je jednak w dobrym stanie technicznym, głównie ze względu na okresowy transport drewna. Kilka lat temu połączenie zaczęło funkcjonować raz w roku dzięki przejazdowi pociągu specjalnego Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy. Tego lata udało się uruchomić na tej trasie połączenia weekendowe. Stało się tak dzięki wielkiej determinacji mieszkańca Sokola, Andrzeja Kasperowicza – miłośnika kolei i orędownika ponownego uruchomienia połączenia Białystok – Waliły. Zdołał on namówić samorządy województwa oraz gmin Michałowo i Gródek do wydzielenia na ten cel funduszy w swych budżetach.

Z okazji uroczystości w Sokolu na początku września Andrzej Kasperowicz własnym sumptem wydał blisko stustronicową książkę, w której opisał historię trasy od jej powstania do teraźniejszości. Ma nadzieję, iż w następnym roku pociągi z Białegostoku do Walił znów będą kursować i to nie tylko w soboty i niedziele.

Gdyby nasze gminy nie były prawie do cna wyludnione, rzeczywiście ruch kolejowy na naszym terenie mógłby się ożywić. W obecnej perspektywie unijnej, do 2020 roku, Polska otrzyma wiele miliardów euro na rozwój komunikacji szynowej. Jednak w ciągu ostatnich trzydziestu lat sieć kolejowa w całym kraju zmniejszyła się aż o połowę. W obecnej sytuacji możliwe i zasadne jest inwestowanie tylko w szybką kolej pomiędzy większymi miastami. W naszym województwie jest to przede wszystkim połączenie z Białegostoku do Warszawy, które dzięki funduszom unijnym w pewnym stopniu zostało już zmodernizowane. (jch)

Юрка Хмялеўскі. Ад Рэдактара.

Jerzy Chmielewski„Ці Бог не разумее па-беларуску?” – такое пытанне было вядучай тэмай сёлетняга Трыялогу, арганізаванага Фондам Віла Сакратас у канцы жніўня ў Крынках. Яшчэ трыццаць пяць гадоў таму паставіў яго Сакрат Яновіч на старонках бюлетэню, выдаванага тады беластоцкай Салідарнасцю на хвалі вялікага энтузіязму ў краіне. Пісьменнік з Крынак (пражываў у той час яшчэ ў Беластоку) заклікаў тады так Каталіцкі касцёл, як і Праваслаўную царкву, каб у храмах на „беларускамоўнай Беласточчыне” святары пачалі ўрэшце звяртацца да Бога і вернікаў не толькі па-польску ці па-руску, але больш свойска – таксама па-беларуску.

Той заклік да каталіцкіх ксяндзоў да сёння застаецца без аніякага водгуку. Дарма Яновіч спадзяваўся, што можна будзе пачуць беларускаае слова падчас імшы ў ваколіцах Ліпска, Сухаволі, Дубровы, Саколкі, Карыціна, Міхалова, Заблудава, не кажучы пра Беласток. Адкуль узяўся такі супраціў, яшчэ ў 80-ых гадах адкрыта адказаў яму адзін з ксяндзоў: „Tak, polonizujemy i polonizować będziemy!”. І маем вось тое, што маем. На Беласточчыне сярод католікаў простая  – беларуская мова вымерла ўжо амаль ушчэнт, хаця да гэтага прыклаў руку не толькі Касцёл.

Такім жа шляхам ідзе і тутэйшая Царква, якая мімавольна паддаецца асіміляцыйна-паланізатарскім працэсам. Хаця заклік Сакрата Яновіча на старонках польска-каталіцкага бюлетэню спачатку меў сярод праваслаўнага духавенства ўсё-такі нейкі рэзананс. Бо неўзабаве – дзякуючы намаганням БАСаўцаў – у царкоўцы Марыі Магдаліны ў Беластоку сталі служыць нядзельную літургію ў значнай частцы па-беларуску. Пасля пачаў выходзіць „Фос” – праваслаўны часопіс на беларускай мове і з’явіліся беларускамоўныя рэлігійныя перадачы ў эфіры беластоцкага радыё. І хаця нешта з гэтага падмурку застолося і сёння, са смуткам трэба сказаць, што беларушчына ў цэрквах на Беласточчыне, на жаль, не прынялася.

Чаму так сталася і ці магчыма яшчэ штосьці з гэтым зрабіць, задумоўваліся арганізатары, выступоўцы і ўдзельнікі Трыялогу. Як ні дзіўна, месцам для дыскусіі пра мову ў царкве і касцёле была… даўняя жыдоўская бажніца, у якой амаль сто гадоў размовы з Богам і вернікамі вяліся на габрэйскай мове. Цікава, што жыды ва ўсім свеце, калі нават асіміляваліся ў іншыя нацыі, перастаючы наогул ужываць сваю карэнную мову, а нават яе разумець, ніколі нават не задумваліся, каб маліцца, скажам, па-ангельску ці па-руску. Гэта было б насуперак традыцыі, адназначна лічылася б цяжкім грахом. Таксама ўшчэнт польскамоўныя здаўна татары, якія збіраюцца ў мячэцях у Крушынянах і Багоніках, няспынна ад вякоў да Бога вуснамі пастыра-імама звяртаюцца на мове tatarça, найчасцей амаль нічога не разумеючы. Але нікому з іх у галаву нават не прыйдзе, каб у рэлігійным рытуале перайсці на зразумелую польскую мову. Гэта як і ў жыдоў было б нейкай прафанацыяй татарскай веры, традыцыі і культуры.

У хрысціянскім свеце моўная праблема выглядае крыху інакш, таму ўдзельнікі Трыялогу нанова схіліліся былі над рытарычным пытаннем Сакрата Яновіча. Выйшлі з таго, што ўжо Кірыла і Мяфодзій эвангелізавалі славян на іх мове. Было сказана таксама, што сярэднявечны гімн „Bogurodzica”, вядомы зараз найбольш са сцэны пачатку грунвальдскай бітвы ў славутым фільме „Крыжакі”, – гэта быццам спольшчаная версія беларускай (старарускай) набожнай песні. А ў бягучым годзе мінае роўна пяцьсот гадоў ад выдання Бібліі ў перакладзе на старабеларускую мову славутым Францыскам Скарынам.

Гэтым мы, беларусы, зразумела, можам і павінны ганарыцца. Але прытым нельга забываць, што нашы продкі ў асноўнай масе аж да дваццатага стагоддзя былі простым непісьменным людам, без аніякай гістарычнай сведамасці. І хаця лепш разумелі яны малітвы на старацаркоўна-славянскай мове чымсьці мы сёння, то ў рэлігіі разбіраліся незавельмі, як і многія з нас цяпер. Калісь і святары не ўсе былі акуратна адукаванымі, а тлумачыць мужыкам Слова Божае ў царкве наогул не было прынятым. Яшчэ мой дзед расказваў, як у час яго маладосці нейкі дзядзька пасля нядзельнай „абедні” ў царкве дапытваўся ў бацюшкі, пра што было сказана ў евангельскім чытанні. Святар меў адказаць: „Гэта так святыя Божыя словы, што нам, людзям, іх немагчыма зразумець”. Або іншы абра-зок, з не так ужо даўніх часоў. Калі ў школах увялі навучанне рэлігіі і распаўсюдзіліся ў нас праваслаўныя рэлігійныя выданні, унук, які прыехаў у вёску да бабулі з горада, стаў дзяліцца з ёю сваімі ведамі пра Ісуса Хрыста. Пажылая жанчына, якая ўсё сваё жыццё не прапусціла ў царкве найменшага свята, была вельмі здзіўленая такім рэалістычным аповедам пра святое. – А я думала, што ўсё гэта было ў небе… – шчыра, крыху збянтэжана, прызналася бабуля ўнуку.

Хрысціянская вера, аказваецца, ператрывала ад стагоддзяў у народзе, хаця асноўная яго маса ўвесь час не вельмі разбіралася ў значэнні пачутага ў царкве ці касцёле слова. Каталіцкія імшы яшчэ паўвеку таму былі ж на латыні. Сакрат Яновіч любіў паўтараць анекдот, як яго крынскі сусед, калі аднойчы вярнуўся з касцёла, стаў у яго дапытвацца: „Што значыць спірітус, ведаю, але скажы, Крацю, што значыць санкці?”

Увядзенне імшы па-польску замест на латыні дало адназначна станоўчы вынік. Касцёл у Польшчы дзякуючы таму яшчэ больш укараніўся ў польскай нацыянальнай традыцыі і стаў яшчэ мацнейшай духоўнай апорай краіны. Хаця і сярод каталікоў ёсць цяпер намаганні, каб вяртацца да імшы на латыні, бо яна больш сакральная чымсьці пальшчызна. Прыхільнікі гэтай плыні, а ёсць іх нямала, пераконваюць, што неразуменне мовы (што, дарэчы, можна пераадолець, вывучаючы яе) зусім не перашкаджае быць свядомым вернікам і поўнасцю духоўна перажываць багаслужбу ў храме.

Польская мова, якая з году ў год часцей і часцей гучыць у час праваслаўных набажэнстваў на Беласточчыне, цалкам там ненатуральная. Але ўжо беларуская з традыцыйнай царкоўна-славянскай аж так надта не кантрастуе. Бо яна проста для тутэйшых вернікаў, больш свойская. Але і так не ў змозе яна заступіць адвечную царкоўна-славянскую, хаця цяпер мала ўжо зразумелую. Для духоўнага перажывання самое разуменнне слоў малітвы, аднак, не такое важнае. Вырашае тут сакрум, значыць, нейкая містыка, дапоўнена эстэтычным багаццем царкоўных спеваў і нязвыклымі выявамі іконаў.

А каб больш разумець літургію і словы малітваў, неабавязкова трэба святарам ці харыстам пераходзіць на польскую мову (якую, дарэчы, і так заглушае акустыка святыні). Добры спосаб на гэта я падгледзеў нядаўна ў касцёле ў Міхалове падчас урачыстай імшы з нагоды юбілею 100-годдзя тамашняй каталіцкай парафіі. На вугле ля алтара вісіць там невялікі экран, на якім паралельна са спевам высвечваюцца словы псальмаў. Чаму чагосьці такога не зрабіць у нашых цэрквах? У такі спосаб можна было б дыскрэтна высвечваць польскі пераклад некаторых фрагментаў літургіі і словы малітваў, канонаў выконваных абавязкова таксама па-беларуску. Бо што тут ні казаць, але галоўнае пытанне Сакрата Яновіча надалей актуальнае. І Царква на Беласточчыне не можа цалкам адхіліцца ад свойскай беларушчыны.

Юрка Хмялеўскі. Ад Рэдактара.

Jerzy ChmielewskiУ гэтае не надта гарачае лета меў я вельмі цёплую ды сімпатычную прыгоду з генеалогіяй. У канцы ліпеня нечакана аб’явілася мая далёкая сваячка, пра якую дагэтуль нават не ведаў.

Карына – такое яе імя – прыехала на Беласточчыну са Стаўраполя ў далёкай Расіі. Тры дні дабіралася цягніком у Гродна і потым на аўтобусе праз мяжу ў Беласток. Прыехала ў пошуках сваіх каранёў, паколькі яе бабуля (з прозвішчам Дарашкевіч) была родам з падкрынкаўскай Нетупы. У 1945 г. падчас славутай рэпатрыяцыі выехала з трымя дочкамі ў „рай”, значыць Савецкі Саюз.

Унучка Карына апошнім часам звязалася па інтэрнету з Маркам Карнілюком, які ўзначальвае генеалагічнае (радаводнае) таварыства на Падляшшы. Ён устанаўлівае сваё сямейнае дрэва ды даследуе мінулае родных вёсак на Бельшчыне. На аснове найперш царкоўных метрыкаў вывеў свае карані недзе з паловы XIX-га стагоддзя. Каб заахвоціць іншых да падобных пошукаў, менавіта і паклікаў адмысловую арганізацыю. Дзейнічае яна ўжо некалькі гадоў, памяшчаючы ў інтэрнэце метрыкальныя царкоўныя запісы, даўнія фатаграфіі нашых вёсак і іх жыхароў. Таварыства ладзіць таксама сустрэчы ў паасобных мясцовасцях з прэзентацыямі архіўных збораў, падказваючы дзе і як шукаць сямейных каранёў.

І вось у апошні дзень ліпеня, якраз была гэта нядзеля, такая сустрэча адбылася і ў маім Востраве. На працягу некалькіх тыдняў аб’яўляў пра гэта настяцель тутэйшай праваслаўнай парахвіі айцец Аляксандр Клімук. Прыбыць на сустрэчу заахвочваў пасля нядзельных богаслужбаў жменьку вернікаў, якія асталіся яшчэ ў абез-
люднелым наваколлі. Шмат хто больш пра арганізаваную сустрэчу мог пачуць падчас ліпеньскіх храмавых святаў у востраўскім прыходзе. На Яна ў Грыбоўшчыне Марк Карнілюк асабіста раздаваў лістоўкі вакол царквы пабудаванай перад вайною анальфабэтам Іллёй Клімовічам – самазванчым „прарокам”. Айцец Аляксандр пра сустрэчу інфармаваў таксама на Уладзімера на востраўскіх могілках, запрашаючы перадусім з’ехаўшых у той дзень былых жыхароў навакольных вёсак або іх нашчадкаў.

Гэта ўсё дало, аднак, сярэднія вынікі. У прыхадскі дом пры царкве ў Востраве прыбыла на сустрэчу толькі недзе дваццаць асоб. Гэта ёсць толькі пацвярджэннем сумнай з’явы, што мала хто з нас, беларусаў і праваслаўных, на жаль, цікавіцца сваім родам. Ніякага багацця апрача духоўнага гэта ж не дае. Наадварот, каб пазнаваць і даследаваць свае карані, трэба на тое адвесці шмат часу, нават грошай на паездкі, скажам, у архівы. Тым не менш ёсць такія, што маюць такую патрэбу і разумеюць непералічальную на грошы свядомасць таго, хто і адкуль мы ёсць. Сярод прысутных у прыхадской святліцы пару такіх асоб было, вядома, хаця большасць, думаю, з’явілася са звычайнай цікаўнасці.

Сустрэчу вёў яе ініцыятар і арганізатар, Марк Карнілюк. На пачатку падкрэсліў, што найлепшай крыніцай для ўстанаўлення сваіх продкаў у як мага далейшым пакаленні ёсць царкоўныя метрыкі. Падказваў дзе іх трэба шукаць (м.інш. у зборах праваслаўнай епархіі ў Беластоку, пры якіх найбольш быў напрацаваўся Сяргей Баравік, быўшы выкладчык матэматыкі ў беластоцкім універсітэце, родам з недалёкіх ад Вострава Гаркавіч). На экране прэзентаваў запісы з такіх кніг, нават з уніяцкага яшчэ часу, таксама даўнія сямейныя здымкі з розных вёсак на Беласточчыне.

Сустрэча паказала, што мясцовыя і іх нашчадкі пра мінулае сваёй малой бацькаўшчыны ведаюць няшмат. Іх сямейная памяць канчаецца на дзядах або прадзедах. Сягае толькі да бежанства 1915 г.

Карыстаючыся нагодай, узяў я з сабою крыху сваіх запісаў ды дакументаў, якія дапамог мне ашукаць у архіве ў Гродне мой гарадзенскі сябра Віталь Карнялюк. Паказаў я гэта прысутным і крыху расказаў пра свае доследы гісторыі Вострава і наваколля. Займаюся гэтым шмат гадоў. На аснове царкоўных метрыкаў ды перапісаў (люстрацыяў) насельніцтва яшчэ з царскага часу ўдалося мне вывесці свой востраўскі радавод ажно з паловы XVIII ст. Выправіў я таксама гістарычную памылку, што замацавалася ў тутэйшай „сведамасці” ў выглядзе легенды, згодна з якою ў палове XIX ст. мела згарэць сярэдзіна вёскі доўгай тады на тры кіламетры. Пагарэльцы нібыта не адбудоўваліся ўжо на старым месцы, але перанесліся на вярсту ў бок. Такім чынам паводле легенды на карце ўзніклі сённяшнія тры Востравы – мой Паўднёвы, Паўночны і Новы.

Тымчасам праўда ёсць цалкам іншая. Ніякага пажару не было, а падзел вёскі наступіў у выніку царскай сельска-адміністрацыйнай рэформы. Прысутным паказаў я дакумент на гэта, які ў архіве знайшоў мой сябра з Гродна.

Майму выступленню ўважліва прыслухоўвалася таксама Карына, якая на сустрэчу прыехала з Маркам Карнілюком і былым жыхаром Нятупы. У пэўны момант я сказаў, што мая бабуля Стэфка таксама была з гэтай вёскі і дзявочае прозвішча ў яе было таксама Дарашкевіч. Аказалася, што яна і муж бабулі Карыны, якога расстралялі немцы, былі дваюраднымі. Карына, калі пра тое пачула, ажно перахрысцілася.

Брат маёй бабулі, Іван Дарашкевіч, таксама ў 1945 г. выехаў з сям’ёй з Нятупы за ўсходнюю мяжу і ў канцы апынуўся пад Клецкам (напісаў я пра тое ў папярэднім нумары). Пасля сустрэчы даў я Карыне дакладны адрас. Пра гэтых сваякоў яна нічога не ведала. Абмяняліся мы таксама імэйламі. Абяцала мне перапісаць і даслаць рукапісныя дакументы пра Востраво, якія я маю з архіва ў Гродне. Зразумела, будзем ужо падтрымліваць сувязі. Мы ж сваякі. Хаця далёкія, аднак – радня.

Ліпеньская сустрэча ў Востраве, хаця аказалася для мяне такой асабіста важнай, паказала таксама і сумнае аблічча. Амаль усе выказваліся выключна на польскай мове. Я, зразумела, выступаў па-беларуску або па-просту. Нават прысутная там журналістка «Нівы» Ася Чабан гаварыла па-польску.

Сваёй гісторыі не дасца пазнаваць, абмінаючы карэнную мову тых, якія яе вякамі стваралі. На Сакольшчыне гэтая гаворка яшчэ не так даўно была паўсюднай. Гэта проста гістарычны скарб, доказ тутэйшай тоеснасці. На жаль, мясцовыя чамусьці такога багацця не бачаць. Затое наш пастаянны аўтар, Матэвуш Стырчуля, як асоба цалкам звонку, настолькі захапіўся моўным феноменам Сакольшчыны, што адбыў тут яшчэ адно падарожжа і напісаў працяг рэпартажу „Там, дзе надалей трывае Вялікае княства”.

Карэнная мова вяне не толькі на Сакольшчыне. Такі ж працэс, мабыць, непазбежны, маланкава ахапіў ужо Бельшчыну, Гайнаўшчыну і ўвесь наш „шматкультурны” рэгіён. Ян Максімюк, які пасля некалькіх гадоў зноў вярнуўся як аўтар на нашы старонкі, дае рэцэпт, як гэта крыху прыпыніць і зберагчы такое багацце ад забыцця, больш выкарыстоўваючы лацінскі альфабэт. Думаю, што над гэтым варта задумацца.

Юрка Хмялеўскі. Ад Рэдактара.

Jerzy ChmielewskiНядаўна пабываў я на асаблівым мерапрыемстве. У палове траўня ў Падляшскай кніжніцы ў Беластоку адбылася грандыёзная сустрэча ў рамках штогадовага тыдня бібліятэк. З’ехаліся ў той дзень многія бібліятэкары – пераважна, вядома, жанчыны – з усяго ваяводства. Я быў запрошаны туды разам з кіраўнічыхай бібліятэкі ў Міхалове. Гэтая гмінная ўстанова, якая цяпер падлягае мне па самаўрадавай функцыі, апынулася ў прэстыжнай групе ўзнагароджаных прызом Сярэбранай ружы за дасягненні ў галіне папулярызацыі чытальніцтва.

Падляшская кніжніца ад нядаўна працуе ў новым памяшканні – у быўшай універсітэцкай Бібліятэцы імя Ежы Гедройца. Гэты шматпавярховы будынак для сваёй установы адкупіў ад універсітэта ваяводскі самаўрад. У папярэднім месцы – у камяніцы па вуліцы Кілінскага, побач фарнага касцёла – ужо даўно не хапала месца на кніжныя паліцы. Таму ўжо некалькі гадоў таму Маршалкоўская ўправа ў Беластоку вырашыла пабудаваць для кніжніцы новы вялікі будынак. Былі выдаткаваныя нават немалыя грошы на праект і тэхнічную дакументацыю. Таксама праведзены былі дарагія спецыялістычныя экспертызы, паколькі шматпавярховы гмах да паловы меў быць пад зямлёю. Ваяводскі самаўрад сфінансаваць такую грандыёзную інвестыцыю планаваў з еўрасаюзных фондаў. Але аказалася, што на гэта атрымаць адтуль такія грошы проста немагчыма. Дарэчы, пакупка і кошт прыстасавання ўніверсітэцкага будынка атрымаліся амаль удвая таннейшымі, улічваючы ўжо выдаткаваныя грошы на планаваную інвестыцыю.

Падобная справа была ў выпадку падрыхтоўкі да пабудовы рэгіянальнага аэрапорту, для якога як адзінае магчымае месца – пасля многіх дарагіх розных экспертыз – канчаткова знайшлося за вёскай Тапаляны ў Міхалоўскай гміне. Але і ў гэтым выпадку, аказалася, што грошай з Еўрасаюза на аэрапорт ужо не будзе. Ваяводскі самаўрад два гады таму, як толькі ўпэніўся ў гэтым, выкрэсліў наогул інвестыцыю са сваіх планаў, паколькі іншых грошай на тое прыдбаць аказалася немагчымым. І нічога, што выдаткаваны былі ўжо на гэта нават больш як два мільёны злотых. Такое здараецца – тлумачыў папярэдні маршалак журналістам, якія заўважылі, што гэтыя мільёны пайшлі ўпустую, іх проста выкінулі.

Дарэчы, хаця ўжо даўно было вырашана, што аэрапорту ў Тапалянах, пакуль, не будзе, каштоўная дакументацыя, аднак, апрацоўвалася надалей. Вось толькі нядаўна ў Варшаве закончыліся працы над найважнейшым для такога віду інвестыцыі рапартам уплыву яе на прыроду. Займаўся гэтым нават Адміністрацыйны суд, вымушаны разглядаць пратэсты эколагаў. Але канчаткова згода ёсць і пад Тапалянамі аэрапорт будаваць можна. Абы толькі былі гошы.

Але вяртаюся да травеньскага свята бібліятэкараў у Беластоку. Сёлета мела яно асаблівы, узнёслы характар, бо прыз Сярэбранай ружы атрымаў таксама дырэктар Кніжніцы, Ян Леанчук, у сувязі з адыходам на пенсію. Каб выказаць яму словы прызнання і падзякі, уставілася ў зале даўжэзная чарга прамоўцаў з розных асяроддзяў – чыноўнікі, бібліятэкары, пісьменнікі, прафесары. Былі нават госці з Вільні. У зале, на жаль, не заўважыў я нікога ад нас, беларусаў. Стала мне крыху сумна, бо ж Ян Леанчук на працягу мінулых звыш трыццаці гадоў утрымліваў цесныя сувязі з беларускім асяроддзем на Беласточчыне, найперш з нашымі літаратарамі. Як выдатны польскі пісьменнік, паэт і фельетаніст у сваёй творчасці заклікаў, каб не парываць сваіх каранёў. Таму па душы было яму кантактавацца з аўтарамі з нашага літаб’яднання „Белавежа”. Як дырэктар Кніжніцы арганізаваў ім аўтарскія сустрэчы ў рамках „Літаратурных серадаў”, дапамагаў выдаваць кніжкі. Супрацоўнічаў таксама з беларускімі літаратарамі з Гродзеншчыны. А ў маладосці на польскую мову пераклаў адну ці дзве беларускія мініяцюры Сакрата Яновіча, г.зв. „сакраткі”.

За ўсё гэта падзякаваў я Яну Леанчуку ў сваёй прамове, выказваючы спадзяванне, што будучы на пенсіі і маючы больш часу надалей будзе ўзбагачаць літаратуру сваймі прыгожымі творамі з глыбокім сэнсам. Я нешта з яго творчасці прачытаў. І хаця мабыць не з’яўляюся аўтарытэтным знаўцам літаратуры, то даўно ўжо заўважыў найбольшае, думаю, багацце Леанчуковай творчасці – прыгожую пальшчызну. Піша ён на мове, праўда, крыху архаічнай, напаўмёртвай і прызабытай. Але параўноўваючы да сённяшняй штучнай нова-мовы з радыё ці тэлебачання, можна яе проста смакаваць. А ўжо ў канфрантацыі з хаатычнай дзіва-мовай, якая залівае мазгі праз інтэрнэт, словы як напрыклад „Жальнік” (загаловак аднаго з паэтычных зборнікаў Яна Леанчука) гэта проста моўны скарб.

Творчасць Яна Леанчука, тыя смакавітыя словы блізкія чамусьці і мне. Дадумваюся таму, што яго родныя Лубнікі пад Заблудавам і мой Востраў пад Крынкамі ад вякоў нічым асабліва не розніліся – ні выглядам і краявідамі навокал, ні менавіта мовай. У іх і ў нас стагоддзямі гудзеў свет жывой простай мовы. Доўгі час нашы продкі былі і аднолькавай уніяцкай яшчэ рэлігіі.

Пабываючы на травеньскім бібліятэкарскім свяце ў Беластоку ўспомніў я, як роўна два гады таму з гэтай жа нагоды Ян Леанчук як дырэктар Кніжніцы завітаў у гмінную бібліятэку ў Міхалове. Я тады яшчэ працаваў дырэктарам Дому культуры ў суседнім Гарадку. У той дзень, недзе ў поўдзень, нечакана з`явіўся ў дзвярах майго кабінета Ян Леанчук з супрацоўніцай. Расказаў мне – цёплымі словамі – пра сустрэчу ў міхалоўскай бібліятэцы і патлумачыў, чаму вяртаючыся вырашыў наведаць яшчэ гарадоцкі дом культуры і гмінную бібліятэку, што размешчана ў тым жа будынку. – Памалу развітваюся, бо адыходжу неўзабаве на пенсію, – сказаў мне. З той сімпатычнай сустрэчы маю нават на памятку здымак у сваім фотаальбоме.

Ян Леанчук яшчэ тады не ведаў, якія жудасныя падзеі адбыліся ў міхалоўскай бібліятэцы адразу пасля яго ад’езду. Пра гэта вечарам штосьці па тэлефоне расказаў мне Мікалай Грэсь. Усхваляваны і перапалоханы, дрыжачым голасам павядоміў, што тадышні бургамістр звольніў яго з пасады кіраўніка бібліятэкі. Не было гэта чымсьці нечаканым. Грэсь два месяцы раней збунтаваўся і дэманстратыўна зрокся функцыі галоўнага рэдактара гміннай „Газеты Міхалова”, якой змест поўнасцю асабіста кантраляваў бургамістр. Быў той жорсткім цэнзарам, дапускаючым выключна тэксты выхваляючыя яго самога або з крытыкай у адрас апанентаў (найчасцей хлуслівай, выдуманай). Бургамістр таксама пісаў – ананімна – артыкулы, каментары і лісты, у якіх сам сябе выхвальваў і аплёўваў тых, хто з ім не пагаджаўся.

Тады – у палове траўня 2014 г. я ўжо быў перакананы, што міхалоўскі бургамістр сваімі жудаснымі паводзінамі капае сабе яму ў самаўрадніцкай кар’еры. Пацвердзілі хутка гэта восеньскія выбары. Я толькі тады не мог прадбачваць яшчэ, што ў выніку менавіта тых жа падзей займу пасля адказную пасаду ў Міхалоўскай гміне.

Jerzy Chmielewski. Od Redaktora.

Jerzy ChmielewskiJęzyk białoruski nie jest dla Polaków językiem obcym – przekornie mawiał niegdyś Sokrat Janowicz. Tym też usprawiedliwiał formułę organizowanych pod szyldem Villi Sokrates trialogów, podczas których wystąpień po białorusku nikt nie tłumaczył. Jeśli już, to – dla uczestników spoza Polski i Białorusi – ważniejsze kwestie przekładano czasem na angielski lub niemiecki. I rzeczywiście, polskojęzyczni czy to dziennikarze, czy literaci, naukowcy a nawet przedstawiciele władz  nie mieli, zdawało się, większych trudności ze zrozumieniem języka białoruskiego. Jednak po tegorocznej edycji nabrałem już co do tego wątpliwości.

Tematem przewodnim dyskusji tym razem była tutejszość w kontekście autoidentyfikacji ludności Białorusi oraz na Podlasiu. Także jako synonim małej ojczyzny, wyznacznik lokalnego patriotyzmu, szacunek, troska i przywiązanie do swego miejsca na ziemi. Zawsze byłem i jestem gorącym orędownikiem tutejszości właśnie w tym aspekcie. Skierowanie natomiast takiego poczucia na tory białoruskiej świadomości narodowej, jak czynili to sto lat temu nasi narodowi wieszcze i działacze, w dzisiejszych realiach jest już raczej niemożliwe. Jako uczestnik jednego z paneli dyskusyjnych powiedziałem – po białorusku – że tutejszość w takim znaczeniu nie ma już przyszłości. Przez niektóre osoby na widowni zostałem jednak opacznie zrozumiany i musiałem jeszcze raz powtórzyć tę tezę po polsku. Takich momentów na tegorocznym trialogu było więcej. Publika nie zawsze kontaktowała z wypowiedziami po białorusku, gdyż w większości była spoza naszego środowiska. Chociaż  miało to  i pozytywne znaczenie, pokazując że trialog i omawiane na nim białoruskie dylematy spotykają się z rosnącym zainteresowaniem osób z różnych kręgów. Rangę przedsięwzięcia podnosi udział w nim nietuzinkowych postaci – cenionych osobistości i autorytetów ze świata kultury, literatury, nauki i polityki z trzech (zgodnie z nazwą) obszarów, czyli Polski, Białorusi i Europy.

Trialog promuje też Krynki, choć wśród miejscowych większego zainteresowania nie wzbudza. W tym roku dyskutowano o tutejszych bez tutejszych. Od razu to zauważyłem i kiedy zabrałem głos w panelu, do którego mnie zaproszono, zażartowałem nawet, że spośród obecnych byłem najbardziej tutejszy. Opowiedziałem, że przyszedłem na świat pięć minut drogi stąd – od byłej synagogi, gdzie odbywał się trialog – na oddziale położniczym szpitala przy ul. Grodzieńskiej, wybudowanego jeszcze w czasach carskich (dziś mieści się tam przychodnia lekarzy rodzinnych). A moja „baćkouszczyna” leży wszystkiego pięć kilometrów od Krynek.

Choć pojęcie tutejszości zostało na trialogu niemalże rozłożone na czynniki pierwsze, wzbudzając u dyskutantów mnóstwo myśli i refleksji, czasem nawet wykluczających się, to temat należy uznać za wybrzmiały. „Tutejszy, czyli nikt” – Tamara Bołdak-Janowska wymownie zatytułowała już dziesięć lat temu jeden ze swych szkiców w Cz, gdzie zauważyła, że we współczesnym świecie taka samoidentyfikacja jest czymś niepoważnym. Należy bowiem wyraźnie oddzielić przywiązanie do miejsca swego zakorzenienia, urodzenia czy zamieszkania od tożsamości obywatelskiej i narodowej, gdyż w tym znaczeniu tutejszych po prostu nie ma.

Nieco inaczej sprawa ma się z miejscowym językiem, czyli tutejszą mową, która na Podlasiu realnie przecież istnieje (jeszcze) i charakteryzuje się przy tym ogromną różnorodnością i bogactwem słów. Choć miejscowe gwary i dialekty wymierają na naszych oczach (a raczej w naszych uszach), to w codziennym użyciu jeszcze gdzieniegdzie występują.

O tutejszej mowie na trialogu jednak prawie nie dyskutowano. Próbowałem o to zagadnąć uczestników panelu literackiego. Zastanawiałem się głośno, dlaczego nasze barwne i smakowite dialekty skazane są na wymarcie. Czy dlatego, że mają wiejski rodowód i kojarzą się z „mużyctwem” i ubóstwem? – zapytałem. – Nie, nie! – kategorycznie zaprzeczyły obecne na sali moje koleżanki z białostockiej AB-BY.

Ale coś jednak musi być na rzeczy, skoro te gwary znikają wraz z zanikiem tradycyjnej wsi i wymieraniem staruszków – autochtonów. Zatapia je wszechobecna polszczyzna. Kolejne pokolenia, nawet gdy rozmawiają jeszcze po „tutejszemu”, czyli po prostu, po-svojemu, to ich zasób słów jest już bardzo skromny i – co szczególnie bolesne – całkiem wyzbyty z melodyjnych dyftongów. Nie jest to już żywa mowa, w dodatku rozmawiający nią posiłkują się literacką białoruszczyzną, a raczej jej nieco sztucznym wariantem, pod wpływem audycji dla mniejszości w radiu i telewizji.

Nasze haworki żyły i rozwijały się setki lat. I oto teraz raptownie milkną, a mało kto z nas się tym przejmuje. Jeśli nie wynika to z kompleksów niższości (bo to była przecież mowa chłopów), to z czego? Aby podlaskie dialekty ratować od zapomnienia, a nawet je nobilitować, już dawno otworzyliśmy dla nich łamy naszego pisma. I nieco tekstów w takim wariancie językowym się ukazało. Od kilku numerów publikujemy piękne, refleksyjne i z życia wzięte wiersze po svojemu, pisane przez Barbarę Goralczuk, dobrze zapowiadająca się autorkę z Bielska Podlaskiego. Wcześniej teksty na podlaskiej mowie systematycznie publikował w Cz Jan Maksymiuk. Jednak nikt dotąd nie napisał w dialekcie czegoś większego, powieści czy zbioru opowiadań. Kiedykolwiek od początku słowa pisanego.

Podczas trialogu zapytałem Michała Androsiuka – jednego z panelistów części literackiej – dlaczego nie pisze książek w swym rodzimym podhajnowskim dialekcie, ale w białoruskim języku literackim. Odpowiedział, że barierą jest dla niego ograniczony zasób słownictwa. Dialekty zatrzymały się na minionej epoce i nie ma w nich słów, którymi można by opisać nowe określenia, zjawiska i przedmioty z obecnej rzeczywistości. Poza tym nie ma – jak to określił – kodyfikacji tej mowy, aby można było ją właściwie zapisać.

Poważna próba wprowadzenia do powszechnego użytku (pisanego) tzw. svojej movy pojawiła się jakieś dziesięć lat temu. Taką inicjatywę podjął Jan Maksymiuk. Jednak zaproponowany przez niego alfabet z użyciem czeskich liter z daszkami jak na razie po prostu się nie przyjął.

Сапраўды, адыход з ужытку нашых гаворак, няхай сабе і непазбежны, гэта вялікая страта. Варта той арыгінальны, багаты і надта прыгожы, моўны свет прынамсі запісаць для памяці нашчадкаў. Пахваліць тут трэба Іаанну Стэльмашук-Троц, якая на падляшскай і простай мове выстаўляе сцэнічныя п’есы і пастаноўкі. Я быў пад вялікім уражаннем яе спектаклю „Бежанцы” ў выкананні гайнаўска-бельскай моладзі.

Помню 1988 год. Сярод кампаніі БАСаўцаў быў я на сустрэчы ў Мінску, куды якраз прыехалі беларусы з Амерыкі. Звярнула на мяне ўвагу Ала Орса-Рамана. На маю мову. Яна родам ад Наваградка і як не дзіўна мы гаварылі з сабою як сусед з суседкаю. Цёпленька, гладка і з дыфтонгамі (не агуркі, але гуркіе).

Другі раз, помню, ідэнтычны выпадак меў я з выдтнай рэжысёркай дакументальнага кіно, Тамарай Саланевіч, якая наведала нашу рэдакцыю. Я быў для яе як жывы экспанат – апошні носьбіт карэннай беларускай мовы. Вельмі дзякавала, што з маіх вуснаў магла пачуць жывую простую мову, амаль такую ж, як на яе роднай Нараўчанскай зямлі.

Ратуйма ад забыцця тутэйшую мову, гэта ж наш скарб.

Юрка Хмялеўскі. Ад Рэдактара.

Jerzy ChmielewskiУ красавіку Польшча адзначала 1050-ую гадавіну свайго хрышчэння. Юбілейныя ўрачыстасці – пад ганаровым патранатам прэзідэнта Анджэя Дуды – адбыліся ва ўсёй краіне, таксама на Беласточчыне, хаця сюды Хрыстова вера прыйшла значна пазней і спярша з усходу, а толькі пасля з захаду. У 966 г. (прынята, што было гэта 14 красавіка) у Гнезне на сённяшняй Познаншчыне хрысціўся пястоўскі князь Мешка І і яго жонка чэшка Дабрава. Так зрадзілася польская дзяржава, і такі вось, а не іншы, выбар паўплываў на тое, што пасля касцельнага расколу сталася яна каталіцкай. Тымчасам на нашу Беласточчыну хрысціянства прыйшло пераважна не з захаду, але з усходу, як пазнейшае праваслаўе. Гэты рэлігійны падзел ператрываў тут да нашых часоў і таму, скажам, у гэтым годзе адны святкуюць Вялікдзень толькі на пачатку траўня, калі іншыя даўно ўжо яго адсвяткавалі.

Пры нагодзе святкаванняў круглай гадавіны ахрышчэння Польшчы ў нас на Падляшшы ажылі, на жаль, спробы перайначання гісторыі. Праваслаўная вера, хаця тут карэнная і прысутная ўжо шмат-шмат стагоддзяў, на жаль, ёсць часам маргіналізаваная. Прытым такія адносіны зусім несправядлівыя, нічым неабгрунтаваныя і неапраўданыя. А з другога боку маргіналізацыя праваслаўя, а затым нас – аўтахтонных вернікаў, беларусаў, пярэчыць жа ідэі шматкультурнасці Падляшша, якою ўсе так ганарацца і хваляцца на ўвесь свет. І не здзіўляе, калі такімі ігнарантамі з’яўляюцца простыя і нявучаныя тутэйшыя радавітыя католікі ці неафіты, якія хочуць быць стопрацэнтнымі палякамі. Але калі робяць так навукоўцы, гэта ўжо праява з іх боку шкоднай усім неталерантнасці.

„Часопіс” з самога пачатку насуперак тых жа ігнарантаў ёсць доказам, што на Беласточчыне пражываюць усё-такі беларусы, праваслаўныя. І то здавён. Гэту гістарычную праўду прыходзіцца нам, аднак, безупынна абараняць. Недзе дваццаць гадоў таму, памятаю, часта вялі мы такую адкрытую палеміку з прафесарам Юзафам Марошкам з беластоцкага ўніверсітэта. Так склалася, што тры гады таму запрасіў я яго ў Гарадок на канферэнцыю з нагоды 150-ых угодкаў Студзеньскага паўстання. Выступіў ён з дакладам пра двор у Мастаўлянах і наваколле як радзіму Кастуся Каліноўскага – „камісара польскага Нацыянальнага ўраду ўпаўнамочанага на Літву”. Дарэчы, мала хто ведае, што ў тым двары штодзённай мовай паноў і службы была руская мова, хаця навокал, вядома, аж гудзела ад тадышняй беларушчыны. Нягледзячы на сваё нахільнае аднабаковае польскае бачанне тутэйшай гісторыі, праф. Юзаф Марошак здаўся мне даволі адкрытым на крыху іншыя погляды. Надта не аспрэчваў, скажам, таго, што Кастусь Каліноўскі як свой астаўся таксама ў памяці беларусаў.

Ад некалькіх месцаў у „Ч” публікуем знакаміты даклад пра тое з гарадоцкай канферэнцыі нашай рэдакцыйнай сяброўкі, праф. Лены Глагоўскай. І вось цяпер, калі я ўжо думаў, што праф. Марошак пагадзіўся ўрэшце з нашым беларускім бачаннем сваёй гісторыі, нечакана ў інтэрв’ю ў беластоцкай штодзёнцы з нагоды юбілею польскага хрысціянства сказаў ён, што 1050 гадоў таму Падляшша быццам было часткай… пястоўскай дзяржавы.

Хаця я не гісторык, але дастковыя ў мяне веды, каб такую хлусню аспрэчыць. Бо дзе Крым, а дзе Рым, пане Марошак… Тысячу гадоў таму на гэтых землях наогул не было яшчэ аніякай дзяржавы. А хрысціянства, якое з захаду замацоўвала Польшча, Беласточчыны не сягала. Дарэчы, тутэйшыя аўтахтоны – яцьвягі, славяне – язычнікамі заставаліся яшчэ многія стагоддзі.

Але, безумоўна хрысціянства найперш прыйшло сюды з боку Русі. Доказам ёсць тое, што праваслаўныя храмы з’явіліся тут нашмат раней чымсьці каталіцкія. У Гродне, Бельску ці Драгічыне цэрквы былі ўжо на пачатку другога тысячагоддзя. Тымчасам касцёлы пачалі будаваць на Падаляшшы толькі пасля хрышчэння Віленшчыны ў XV ст., і то на паўночных і заходніх ускраінах нашага рэгіёну. У пасе з Гарадка па Белавежскую пушчу касцёлаў не было ажно да 20-30-х гадоў мінулага стагоддзя. Пабудавалі іх сабе прыезджыя католікі – чыноўнікі, фабрыканты і сяляне, якія тут атрымалі надзелы зямлі з даўніх апусцелых маёнткаў.

Падляшша таму і так завецца, бо распаложана было не пад лесам (якім лесам?!), але ля самых зямель, якімі заўладзелі ляхі – мазуры (мазаўшане), якія выйшлі з даўняга племя ляхаў.

Шкада, што гэтых элементарных ведаў не навучаюць у падляшскіх школах. Таму так лёгка змагары за польскасць „крэсаў” могуць запускаць у народзе розныя неверагодныя гістарычныя міфы. Нават навукоўцы – свядома, або не (хто іх ведае, мо самі ў гэта вераць) – маніпулююць фактамі. Як той жа праф. Марошак, які назву Падляшша стаў выводзіць ад ляхаўскага (польскага) заканадаўства, абавязваючага на гэтай тырыторыі Вялікага княства Літоўскага. Але ж такі закон абавязваў таксама глыбей на ўсход і поўнач. Чаму тады толькі Падляшша прысвоіла такую назву?

Каб добра зразумець свет, у якім жывеш, павінен ты ведаць як найбольш пра яго мінулае. Ужо старажытныя рымляне (філосаф Цыцэрон) казалі, што той, хто не ведае гісторыі, усё жыццё ёсць дзіцём.

Мінулае Беласточчыны яшчэ, на жаль, да канца не абследаванае гісторыкамі, а перадусім археолагамі. Гістарычнай праўды трэба шукаць таксама ў зямлі, а гэта даволі дарагое. Я ўжо даўно заўважыў, што калі нават паяўляюцца нейкія грошы на раскопкі – як апошнім часам з еўрасаюзных праграм – археалагічныя экспедыцыі нашае ўсходняе Падляшша і так абмінаюць шырокім колам. А чаму, растлумачыў мне калісьці сябра з беластоцкага музея. Шчыра прызнаўся, што польскія археолагі не зацікаўлены праводзіць раскопкі, скажам, на Замкавай гары ў Гарадку, гарадзішчаў, курганоў і старажытных могілак на ўсходняй Беласточчыне, бо „тут, дзе толькі не ўткнеш рыдлёўку, адразу паказваюцца першарускія сляды”.

Часам, аднак, археолагі вымушаны і ў нас праводзіць экспедыцыі. Такія працы абавязковыя падчас буйных інвестыцыяў, як, напрыклад, пабудова вялікіх дарог ці прадпрыемстваў. І вось калі дваццаць гадоў таму клалі польскую частку газаправода Ямал – Еўропа, археолагі дакладна абследавалі звалы раскапанай зямлі. Іх знаходкі проста шакіруюць. Пад Геранімовам каля Міхалова знайшліся сляды пабудовы даўнасці ажно трох тысяч гадоў…

Вяртаючыся да хрысціянства, трэба зразумець, што на Беласточчыне нават яшчэ і сёння існуе не так рэлігійна-канфесійны падзел на праваслаўных і католікаў, колькі на рускіх (беларусаў) і польскіх. Бо ад прадвеку на праваслаўе казалі ў нас, што гэта руская вера, а каталіцтва – польская. Гэта не да канца адпавядае праўдзе, як на Сакольшчыне, пра што ў гэтым нумары ёсць надта цікавы артыкул нашага незвычайнага супрацоўніка з Варшавы, паляка захопленага беларускім Падляшшам.

Юрка Хмялеўскі. Ад Рэдактара.

Jerzy Chmielewski2015 год падыходзіць ужо да канца. У Польшчы прайшоў ён пад знакам выбараў. Было іх ажно тры, уключаючы няўдалы вераснёўскі рэферэндум. А не так і даўно, бо толькі год таму, прайшлі яшчэ і самаўрадавыя выбары. Гэтыя падзеі, асабліва на дзяржаўным узроўні, канчаткова давялі да значных пераменаў у структурах цэнтральнай улады ды ўстаноў краіны. Дарэчы, гэты працэс толькі пачаўся.

Пасля кастрычніцкіх парламенцкіх выбараў уладу ў Польшчы ўзяло Права і Справядлівасць – у сэнсе ідэйным партыя правага палітычнага накірунку і адназначна левая, калі глядзець на яе грамадска-сацыяльную праграму. І яшчэ моцна кансерватыўная для польскіх нацыянальных і каталіцкіх каштоўнасцей. ПіС – крыху нетыповы палітычны гібрыд, адзіны такі цяпер, мабыць, у Еўропе.

Цяжка, пакуль, сказаць, ці ў сувязі са зменай улады штосьці памяняецца ў адносінах польскай дзяржавы да нацыянальных меншасцей, асабліва да нас – беларусаў. Не чуваць пакуль, каб услед за абяцаннямі, што ўсім будзе ляпей, новы ўрад збіраўся павялічыць датацыі ці ўвесці палягчэнні ў карысць грамадзян іншых нацыянальнасцей. Але нам трэба памятаць, што захаванне сваёй тоеснасці залежыць перадусім ад нас саміх. Як паказвае жыццё, хто б не быў пры ўладзе, папраўдзе не мае тут большага значэння. Бо калі самі не хочам быць сабою, то аніякая ўлада нам у гэтым не дапаможа. Заўсёды можам, аднак, паклікацца і на правы, гарантаваныя нам еўрапейскімі законамі і стандартамі. На жаль, не ўмеем як належыць гэтым пакарыстацца.

У выніку нядаўняй змены ўлады ў Польшчы цалкам адсунуты на бок левыя, якія ўпершыню не ўвайшлі ў Сойм (а не так і даўно, як кіравалі яны нават краінай). Безумоўна, гэта характэрны, гістарычны момант у польскай палітыцы. Некаторыя нават кажуць, што толькі цяпер скончылася ў Польшчы камуна, або пост-камуна…

Маргіналізацыя кааліцыі левых сіл, якая апынулася па-за Соймам, таксама нас, беларусаў, ставіць у іншай сітуацыі. Многія гады былі ж мы, асабліва на Гайнаўшчыне, адданым лявіцы электаратам. „Вечны” дагэтуль дэпутат Яўген Чыквін збіваў на гэтым свой палітчны капітал.
Чаму левыя знікаюць з польскай палітыкі, здзіўляць не павінна. Вырасла вось новае пакаленне, якому той рух папахвае проста нафталінам. А з другога боку амаль павыміралі ўжо былыя функцыянеры і чыноўнікі колішніх камуністычных структураў, якія разам з сем’ямі пасля 1989 г. доўга складвалі асноўны електарат левых сіл.

Цяжка зразумець, чаму мы – беларусы так доўга давяралі быўшым таварышам і посткамуністычным дзеячам, не атрымоўваючы ад іх, папраўдзе, нічога ўзамен. Ці штосьці яны для нас „залатвілі”, каб палепшыць нам жыццё і замацаваць нашу тоеснасць? Нават той жа Цімашэвіч, якога на руках вынеслі мы ў дэпутаты, і стаў міністрам, а пасля ўзначальваў урад, апрача цёплых і сардэчных слоў нічога асаблівага не ўчыніў, каб паспрыяць нашым інтарэсам і патрэбам.

Калі пачала падаць лявіца, руку ў наш бок працягнула Грамадзянская Платформа. На жаль, і гэтая партыя асабліва нічога не зрабіла, каб палегчыць нашу долю.

Калі ідзе пра канкрэтную, значыць, фінансавую, дапамогу дзяржавы для беларускай меншасці, нашыя „абаронцы” практычна нічога не зрабілі, каб датацыі на меншасную культуру хаця б крыху пабольшыць (ад многіх, многіх гадоў яны аднолькавыя, нягледзячы на пастаянны рост коштаў). Справядліва трэба адзначыць, што дзякуючы іхнім старанням даволі значныя фінансавыя сродкі з бюджэту краіны і ваяводства атрымала Царква. Перадусім на рамонты храмаў, адбудову Супрасльскага манастыра, утрыманне варшаўскай праваслаўнай семінарыі і як рэкампенсаты (мільённыя) за быўшую царкоўную ўласнасць. Але гэтая дапамога не мела аніякага ўплыву на развіццё беларускай тоеснасці праваслаўных. А магла б мець, каб такога хацелі тыя, што пра гэта вырашалі.

Наогул супрацоўніцтва палі­тыкаў СЛД ці ГП з беларусамі на Беласточчыне зводзілася да іх прысутнасці падчас беларускіх фэстаў і фестываляў царкоўнай музыкі. Мы спаглядалі на іх быццам на паноў. А як кажа беларуская народная прыказка – служы пану верна, а ён табе пер…

Другім гістарычным для нас фактарам пасля кастрычніцкіх выбараў ёсць тое, што цяпер у Сойме няма аніводнага „нашага” дэпутата. Балаціравалася такіх некалькі, змагаючыся за нашы галасы. Але я не чуў, каб хтосьці з іх – уключна з Яўгенам Чыквіным, які на гэты раз кандыдаваў у Сенат – адкрыта падчас кампаніі сказаў, што ён – беларус.

Ці тое, што ў польскім парламенце не будзе цяпер прадстаўніка беларусаў і праваслаўных, пагоршыць адносіны дзржавы да нашай меншасці? Не думаю, хоць такая пагроза ёсць. Вядома, лепш было б, каб у Сойме хтосці за намі заступаўся, так як у выпадку польскіх немцаў. Але, па-першае, трэба нам памятаць, што ў маштабе краіны не ёсць мы ажно такія важныя. Нас проста няшмат, жменька ўсяго беларусаў, праваслаўных…. Таму будзьма крыху пакорліўшымі. Па-другое, ёсць у Польшчы нацыянальныя меншасці, якія ніколі не мелі ў Сойме сваіх прадстаўнікоў і маюцца значна лепш ад нас – беларусаў. Скажам, тыя ж літоўцы з гміны Пуньск, для якіх мы як дзіва, бо нікому звонку і нават нам самім не відаць, што… мы – беларусы. Праўда, ім намнога лягчэй трымацца нацыянальных вартасцей, паколькі за імі стаіць суседняя дзяржава, якая цалкам літоўская. Беларусі яшчэ вельмі далёка да такога самаакрэслення.

Тым не менш, паўтараю, не мусім прытуляцца да паноў, каб зберагчы і развіваць сваю тоеснасць. На шчасце, жывем у дэмакратычнай краіне з еўрапейскім заканадаўствам, якая сёе-тое абавязана нам гарантаваць. І каб толькі ўмелі мы гэта выкарыстаць. А маем таксама роўны доступ да дзяржаўных і еўрапейскіх грошай на паляпшэнне ўмоў жыцця ў рэгіёне, у тым ліку на інфраструктуру, новыя месцы працы, таксама на культуру. Бо захаванне нашай нацыянальнай тоеснасці праз беларускую песню і фальклор, што галоўным чынам цяпер адбываецца, значыць праз настальгію, гэта – тупік. Бо ўжо даўно было сказана, што менавіта „быт кшталтуе сведамасць”.

Пачынаецца вось размеркаванне аграмадных грошай з новага размеркавання – апошняга ўжо – Еўрасаюза. Гэта выклік для нашых самаўрадаў, грамадскіх арганізацый і прадпрымальнікаў. Бо такі ёсць падзел г.зв. бэнефіцыентаў. І ад гэтага – не так як у палітыцы – ніхто нас яшчэ не адсунуў.

Калі людзі забываюць, пачынаюць гаварыць камяні

kalinouskamu
2 кастрычніка ў Мастаўлянах (гм. Гарадок) быў урачыста адкрыты помнік Кастусю Каліноўскаму, правадыру паўстання 1863-64 г.г., які нарадзіўся ў тутэйшым маёнтку. Думка ўспомніць і ўшанаваць нацыянальнага героя Польшчы і Беларусі на яго радзіме выйшла якраз ад мяне. Таму я вельмі рады, што гэтую векапомную справу шчасліва ўдалося давесці да канца. Але каб задуманая мною ідэя магла здзейсніцца, трэба было шмат каго пераконваць і пераадолець доўгія фармальныя працэдуры. На гэта спатрэбілася ажно амаль тры гады. Гэта, аднак, цяпер ёсць зусім другарадным. Самае важнае, што ўсталяванне ў Мастаўлянах помніка Кастусю Каліноўскаму здзейснілася. Я амаль упэўнены, што быў на гэта апошні момант. Калі б не мая ініцыятыва, след па славутаму земляку ў яго роднай вёсцы пэўна неўзабаве астыў бы. Хто іншы такога помніка ўжо проста не паставіў бы.

Усё пачалося ў 2012 г., калі я як дырэктар Гміннага Цэнтра Культуры ў Гарадку ўвайшоў у склад рабочай групы дзеля адзначэння праз год 150-годдзя Студзеньскага паўстання на Гарадоччыне, у рамках ваяводскіх святкаванняў. Мясцовы надлесны прыдумаў грандыёзную рэканструкцыю Бітвы ў Перацёсах (у лесе непадалёк вёскі Валілы), якая прайшла 29 красавіка 1863 г. Гэта мела быць асноўная і папраўдзе адзіная падзея ў праграме святкаванняў на Гарадоцкай зямлі. Прытым выключна ў польскім нацыянадьным духу. Таму я мусіў упамянуцца, каб не забыць пра Кастуся Каліноўскага, якога імя прысвоена жа гарадоцкаму дому культуры. Сябрам рабочай групы, якую ўзначальваў тадышні падляшскі ваявода Мацей Жыўна, я запрапанаваў, каб зладзіць міжнародную (польска-беларускую) навуковую канферэнцыю. Згоду, вядома, атрымаў. Засталося толькі знайсці фінансы і арганізаваць аўтараў. Памятаю, я ўсё кінуў і на працягу некалькіх дзён апрацаваў сур’ёзны праект, каб атрымаць на гэта грошы з фондаў Еўрапейскага Саюза. Склаўшы яго ў Лакальнай групе дзеяння „Кнышынская пушча” з сядзібай у Супраслі, адразу пачаў падбіраць удзельнікаў канферэнцыі і запрашаць іх у Гарадок. Значна дапамагла мне Лена Глагоўская, якая вельмі ахвотна ўспрыняла маю прапанову і перадала электронныя адрасы сяброў – навукоўцаў у Беларусі. Яна, дарэчы, і падказала мне, што пры гэтай нагодзе варта было б таксама паставіць у Мастаўлянах „памятны камень Кастусю Каліноўскаму”. Я адразу схапіўся гэтай думкі і ўключыў яе ў свой праект, а д-р Лена Глагоўская як зямлячка героя (родам яна з недалёкай Ярылаўкі) узялася пісаць даклад на канферэнцыю. Прысвяціла яго, вядома, Каліноўскаму, а дакладней памяці пра яго ў мінулым і сёння на Беласточчыне.

Ранняй вясною 2013 г. гарадоцкая канферэнцыя была ўжо амаль падрыхтаваная. Мой „унійны” праект заграз, аднак, у чыноўніцкай махіне ў Беластоку. Але хутка ўдалося фінансава забяспечыць мерапрыемства са сродкаў Маршаўкоўскай управы ў рамках прамоцыі ваяводства. Гэтае ўспамажэнне не прадугледжвала, вядома, памятнага каменя ў Мастаўлянах. Я быў, аднак, упэўнены, што будуць на гэта грошы з майго праекту, толькі крыху пазней. Таму прыдумаў, каб пры нагодзе канферэнцыі ўрачыста адкрыць прынамсі мемарыяльную дошку. У гэтай справе звярнуўся я – на два тыдні перад мерапрыемствам – да Януша Талуця, майстра металапластыкі з Беластока, які родам з суседніх з Мастаўлянамі Зуброў. Ён здзівіў мяне надта энтузіястычным падыходам да справы. Зрабіць дошку згадзіўся пакуль без грошай. „Што там камень, Кастусю трэба паставіць помнік” – сказаў мне ў тэлефоннай размове. Хуценька запраектаваў я як умеў двухмоўную дошку (надпіс узгодніў з Ленай) і паслаў майстру інтэрнэтам. Назаўтра, падчас сустрэчы ў майстэрні, Януш размаляваў перада мною сваю канцэпцыю помніка. Бачыў яго як сымбаль той эпохі – з колам коннага жалезняка і касою.

27 красавіка 2013 г. раніцай на скрыжаванні дарог у Мастаўлянах у прысутнасці ўдзельнікаў канферэнцыі святары – мясцовы праваслаўны і каталіцкі з Ялоўкі – высвяцілі дошку, а ўрачыста адкрылі яе войт і старшыня рады Гарадоцкай гміны. Усё адбылося на фоне бел-чырвона-белых сцягоў. У арганізацыю мерапрыемства ўключыўся таксама Януш Талуць.

Пасля канферэнцыі ў Доме культуры ў Гарадку ўзяліся мы за падрыхтоўку новага „ўнійнага” праекта, каб арганізаваць грошы на помнік у Мастаўлянах, а пры нагодзе і на памятныя табліцы ў некалькіх гістрычных месцах у Гарадку (м.інш. на Замкавай гары і пры храмах). Тут вельмі дапамагала мне бугхалтарка Валянціна Трахімчык, нягледзячы на тое, што мая ініцыятыва не была ж абавязковым заданнем нашага дома культуры. Дарэчы, як дырэктар я асабіста прыдумаў, апрацаваў і нават запоўніў фармуляры амаль дзесяці іншых праектаў і атрымаў на іх грошы з іншай крыніцы.

У справе канферэнцыі і помніка Кастусю Каліноўскаму дапамагаў як толькі мог мой падуладны музычны інструктар у доме культуры – Ян Карповіч. Якраз уваходзіў ён ужо ў пенсійны ўзрост і для яго, як шчырага беларуса, мая ініцыятыва была таксама трывалым следам беларускага патрыятызму на Гарадоцкай зямлі, які разбуджваў тут на працягу ўсёй сваёй прафесійнай культурніцкай працы. У доме культуры ў Гарадку адпрацаваў ён ажно больш за паўвеку. Калі стаў я тут дырэктарам, якраз прыйшлося дапільнаваць мне капітальнага рамонту велізарнага будынка. Ля ўвахода на сцяне вісела бетонная табліца з надпісам „Dom Kultury im. Konstantego Kalinowskiego”. Я загадаў зняць яе і аднавіць. Пасля рамонту павесілі мы яе ўнутры і зрабілі куточак памяці героя – патрона. Памясцілі там таксама велізарны партрэт Каліноўскага, які прыхаваў Ян Карповіч, аўтарства Любы Красоўскай з Малынкі.

Думкай пра помнік у Мастаўлянах адразу падзяліўся я з Лявонам Тарасэвічам. Ён, зразумела, ідэю падтрымаў, але настойваў рабіць гэта паводле стандартаў, прынятых у мастацкім асяроддзі. Найперш трэба было б аб’явіць конкурс на канцэпцыю, а пасля толькі арганізаваць фінансы. Але тут не было на гэта часу. Сёння магу сказаць, што мая настойлівасць у гэтай справе аказалася слушнай. Калі б я быў паслухаў сябра прафесара, помнік ў Мастаўлянах наўрад ці наогул калі-небудзь з’явіўся б.

Тым больш, што помнік паводле Януша Талуця, што тут не гаварыць, адпавядае стандартам і добра кампануе з краявідам. У першым варыянце, аднак, перавышаў фінансавыя магчымасці, разрахаваныя ў праекце. Прыйшлося зрабіць яго больш сціплым.

Узніклі, аднак, больш сур’ёзныя праблемы. Найперш з месцам пад помнік. Спачатку планавалася, каб паставіць яго пасярэдзіне вёскі, непадалёк царквы. Там жа – на ўскраіне царкоўнага пляцу – была і высвянчана дошка. Але, каб паставіць там помнік, не пагадзіўся ўладыка Якуб, безвынікова закончыліся таксама размовы ў гэтай справе з мітрапалітам Савам. Усё з прычыны недаразумення, што католік Кастусь Каліноўскі быў нібыта ворагам Праваслаўя. Але на гэта няма аніякіх доказаў. На жаль, насцярожанасць беларускіх мужыкоў да „мяцежнікаў” ператрывала да нашых часоў. Менш-больш у такім жа духу 150-ую гадавіну Студзеньскага паўстання адзначыў таксама беластоцкі „Przegląd Prawosławny”. Таму нічога дзіўнага, што „недабіткі” – старэчы, якія жывуць цяпер у Мастаўлянах, помнік Каліноўскаму таксама ўспрынялі без энтузіязму. Іх солтыс дэманстрацыйна нават не прыбыў на ўрачыстасць, бо нібыта „людзям тут патрэбныя лепшыя дарогі, а не помнікі”…

Здзіўляе яшчэ, што нашай ініцыятывай не пацікавіліся студэнты „каліноўцы”. З 2006 г., ад калі існуе польская праграма дапамогі студэнтам з Беларусі менавіта імя Кастуся Каліноўскага, на радзіме героя ў Мастаўлянах мала хто з яе карыстальнікаў пабываў. Праўда, зімою жменька маладых хлопцаў і дзяўчат з Варшавы, згуртаваных у нефармальным гуртку „Беларуская нацыянальная памяць”, прыязджае сюды на лыжныя рэйды памяці Каліноўскага. Але ніхто з іх чамусьці не пабываў ані на канферэнцыі, ані на высвячэнні дошкі, aні ўрэшце на адкрыцці помніка.

Месца пад помнік, аднак, знайшлося, а падказаў яго Януш Талуць. Управа павятовых дарог у Беластоку дазволіла паставіць помнік амаль у тым самым месцы, дзе раней планавалася, але не на царкоўным пляцы, толькі на другім баку вуліцы, у прыдарожным пасе.

Сапраўды, сёння мала хто ўжо ведае і не толькі ў Мастаўлянах кім быў Кастусь Каліноўскі і за што павесілі яго на Лукішскім пляцы ў Вільні ва ўзросце толькі 26 гадоў.

Помнік стаіць сёння ледзь сто метраў ад польска-беларускай мяжы на рацэ Свіслач. Дзякуючы таму гэтая мяжа не толькі раздзяляе, але і спалучае беларусаў і грамадзян Польшчы і Беларусі. Бо, безумоўна, Кастусь Каліноўскі з’яўляецца нацыянальным героем палякаў і бела
русаў. Для нас, беларусаў, важнае яшчэ і тое, што быў ён пачынальнікам сучаснага беларускага пісанага слова як аўтар і выдавец падпольнай „Мужыцкай праўды”. Пра гэта нельга забыць. Але калі нават людзі забываюць, пачы,
наюць гаварыць камяні, помнікі…

Юрка Хмялеўскі

Jerzy Chmielewski. Od Redaktora 7-8/2015

Jerzy ChmielewskiTego lata mija dokładnie sto lat od masowej ewakuacji naszych przodków w głąb Rosji. W sierpniu 1915 r. białoruskie wsie i miasteczka na Białostocczyźnie opustoszały ze strachu przed „Hiermańcem”. W obliczu natarcia połączonych wojsk niemieckich i austro-węgierskich najwyższe dowództwo rosyjskie zarządziło wielki odwrót. W głąb Rosji ewakuowano całą rosyjską administrację wraz z rodzinami, właścicieli i zarządców fabryk i zakładów pracy z maszynami, a także prawosławnych duchownych i dużą część ludności cywilnej.
Tamten wielki exodus, który objął też swym zasięgiem całą Grodzieńszczyznę, część Wileńszczyzny, południowe Podlasie i Chełmszczyznę, po dziś dzień przetrwał u nas pod rosyjską nazwą bieżeństwo. Dosłownie oznacza ona masowe opuszczanie stron rodzinnych wskutek wojen lub kataklizmów. Najbliższym odpowiednikiem tego słowa w języku polskim jest uchodźstwo. Jednak bieżeństwo w świadomości naszej białoruskiej społeczności od początku funkcjonuje jako nazwa własna dramatu sprzed stu lat. Ewakuacji na tak wielką skalę nasz naród bowiem nie doświadczył nigdy ani przedtem, ani potem. Dlatego tamten dramat tak głęboko utkwił w naszej zbiorowej pamięci, choć w podręcznikach historii długo nie było na ten temat ani słowa.
Setna rocznica bieżeństwa w naszym regionie odznaczana jest godnie, jak przystało na pamięć o wydarzeniu, które odcisnęło tak bolesny ślad na jego uczestnikach i miało też wpływ na kształtowanie się białoruskiej tożsamości późniejszych pokoleń. Już od kilku miesięcy organizowane są okazjonalne wystawy archiwalnych fotografii i odczyty. Ukazały się bądź są przygotowywane do druku wspomnienia i opracowania historyczne.
Wspomnienia z bieżeństwa często pojawiały się na łamach Cz, ale najwięcej ukazało się ich w Niwie. Pod koniec lat 90. zostały zebrane, uzupełnione o nowe i wydane w pokaźnym tomie „Bieżanstwa 1915”. Dziennikarze Niwy zrobili to w ostatnim momencie, docierając do żyjących jeszcze bezpośrednich uczestników exodusu drugiej dekady 20. wieku.
Nad kolejną taką książką – już w języku polskim – od dłuższego czasu pracuje Aneta Prymaka-Oniszk, młoda dziennikarka i pasjonatka bieżenstwa, pochodząca z Sokólszczyzny. Od początku ubiegłego roku prowadzi tematyczną stronę w internecie, na której zamieściła do tej pory stos wpisów, będących owocem jej intensywnych badań i dociekań. Zebranymi informacjami i osobistymi refleksjami dzieli się podczas odczytów, wygłaszanych w różnych miejscach w naszym regionie (ostatnio w Białowieży i Gródku). Polecam interesujący wywiad z nią w tym numerze.
Wkrótce ma się też ukazać poświęcona bieżeństwu praca Doroteusza Fionika. On również od dłuższego czasu jeździ po Białostocczyźnie z wykładami na ten temat.
Opowieści z czasów bieżeństwa zawsze mnie ekscytowały. W mojej rodzinie tego exodusu doświadczyli przodkowie tak ze strony ojca, jak i matki. Z tułaczki nie wszyscy wrócili. Największy dramat przeżył dziadek Mikołaj, który w sierpniu 1915 r. ewakuował się z żoną i dwiema córeczkami. Wkrótce zabrano go na front. Wojnę przeżył, ale pozostawionej w Rosji rodziny już nie odnalazł. Żona zmarła na tyfus, zaś córki zabrano do domu dziecka. Próbował je odszukać, ale bez skutku. Po powrocie w 1922 r. do rodzinnego Ostrowia musiał zaczynać życie od nowa i dosłownie od zera, bo jak i pozostali wrócił na „hoły kamień”, czyli na zrujnowaną i zarośniętą zielskiem posesję. Ożenił się po raz drugi, lecz długo nie nacieszył się nową rodziną, bo wkrótce przedwcześnie zmarł.
Z kolei drugi dziadek jako kilkuletnie dziecko w 1915 r. trafił wraz z rodziną na Syberię („da Jahadna”). Jeszcze jak żył, opowiadał mi, że zimą były tam tak wielkie mrozy, że ślina w powietrzu zamieniała się w lód.
W sierpniu 1915 r., gdy zarządzono wielką ewakuację, do wyjazdu nikogo siłą nie przymuszano. Dowództwo armii rosyjskiej uruchomiło jednak wśród ludności cywilnej antyniemiecką propagandę. Straszono, że ludziom grozi śmiertelne niebezpieczeństwo. Lada dzień wejdą Niemcy i będą znęcać się nad kobietami, a dzieci potopią w studniach. Ludzie musieli autentycznie się bać, bo do dziś przetrwały przekazy, jak to Hiermaniec miał być tak zły i okrutny, iż kobietom szablą obcinał piersi.
Nigdy nie widziałem w takich opowieściach większej logiki. W bieżeństwo udała się przede wszystkim ludność prawosławna, ale przecież nie cała. Ludność katolicka i Żydzi przeważnie pozostali na miejscu. Dlaczego zatem antyniemieckiej propagandzie poddali się w zasadzie tylko prawosławni? Wielu z nich z pewnością wiedziało, że na wojnie armia cywilów raczej nie atakuje. Najpewniej zadziałało tu poczucie lojalności wobec państwa rosyjskiego. Dlatego wezwaniom władz i Cerkwi posłuszna była przede wszystkim ludność prawosławna. Katolicy i Żydzi do takiej lojalności się nie poczuwali. Swoją drogą ciekawe, jak reagowali ci, co wrócili z bieżeństwa i dowiedzieli się, że Niemcy po zajęciu tych terenów nikogo z cywilów nie skrzywdzili. Pod ich administracją normalnie toczyło się tu życie prawie cztery lata, aż do wiosny 1919 r.
Okres bieżeństwa był dla naszego narodu tragedią, ale i bogatym doświadczeniem życiowym. Podczas długotrwałej podróży naszych przodków dziesiątkowały tyfus, głód i mróz. Przeżyli też koszmar przewrotu bolszewickiego w Rosji. Gdyby nie wybuch rewolucji w 1917 r., może i mało kto wróciłby potem w rodzinne strony. Bieżeńcy w swych wspomnieniach podkreślali, że do czasu przejęcia władzy w Rosji przez bolszewików żyło im się tam o niebo lepiej niż w przeludnionych i zabiedzonych wsiach na Białostocczyźnie. Rosyjski rząd szczodrze finansował pobyt bieżeńców – uciekinierów z zachodnich rubieży cesarstwa. A ci dobrze się tu czuli, bo swoi uciekli do swoich.
Okres bieżeństwa był przemilczany w podręcznikach historii pewnie właśnie ze względu na ową dobroć, okazaną uchodźcom przez przedrewolucyjne państwo rosyjskie. Do ideologii czasów komunistycznych to po prostu nie przystawało.
W mych rodzinnych stronach do dziś żywa jest barwna legenda, dotycząca wydarzeń sprzed stu lat. Władze rosyjskie zarządziły wówczas także ewakuację mienia cerkiewnego. W pierwszej kolejności podlegały jej dzwony, które miały wartość strategiczną, bo po dostaniu się w ręce wroga zostałyby przetopione na armaty i inne uzbrojenie. Ale wywożono także szczególnie czczone ikony, relikwie świętych i utensylia. Mój Ostrów był wówczas bardzo dużą i rozległą wsią, podzieloną pół wieku wcześniej na trzy części. Pośrodku – tam gdzie i dziś – stała cerkiew. Była to okazała świątynia, znacznie większa niż obecna. Zbudowano ją w połowie XIX w. m.in. z funduszy, przyznanych przez administrację carską jako rekompensatę za zniszczenie wsi podczas odwrotu wojsk napoleońskich w grudniu 1812 r. Wkrótce po wyjeździe bieżeńców ostrowską okazałą cerkiew jak wiele innych (w tym w niedalekim Szudziałowie) Rosjanie wysadzili w powietrze, by pozbawić Niemców dogodnego punktu obserwacyjnego. Ale przedtem zdjęto z niej dzwony i do skrzyń zapakowano co cenniejsze ikony i utensylia. Załadowano to wszystko na furmanki, by dostarczyć na stację kolejową w Sokółce. Transport tam jednak najprawdopodobniej nie dotarł, gdyż fura (fury?) pod ciężarem dzwonów zakopały się w piaszczystej drodze lub zagrzęzły na mokradłach. Wtedy postanowiono dzwony i skrzynie zakopać w ziemi. Proboszcz, nadzorujący całe to przedsięwzięcie, przyjął podobno przysięgę na ewangelię od biorących w tym udział parafian, że do powrotu nikomu nie ujawnią tego miejsca. Nikt z nich jednak z bieżeństwa już nie powrócił. Co jakiś czas ktoś z pomocą wykrywacza metali próbuje ustalić, gdzie zakopano dzwony, ale jak dotąd bez skutku. ■