Юрка Хмялеўскі. Ад Рэдактара.

Калі вучыўся я яшчэ ў сярэдняй школе і таксама ў студэнцкія часы меў я сяброў ажно з паўднёвага Падляшша. Адзін, памятаю, быў недзе ад Кодня, што ля Белай-Падляшскай. Іншы, не памятаю ўжо дакладна з якіх быў ваколіц, але яшчэ далей на той бок Буга, бліжэй Холма, адкуль мітрапаліт Сава, тадышні беластоцка-гданьскі епіскап. З адным жыў я ў школьным інтэрнаце, а з другім у доме студэнта ў Беластоку па Звежынецкай вуліцы. Прозвішчы тых хлапцоў былі на -ук, таму спачатку лічыў я іх „рускімі” і як я праваслаўнымі. На маё здзіўленне аказалася, што яны, аднак, католікі. Адзін нават блізка сябраваў з ксяндзом са сваёй парафіі. Яны таксама былі здзіўлены і то надта, што я прыкідваюся беларусам. У адрозненне ад мяне для іх абсалютна чужымі былі „нашы” песні, што часта гучалі з магнітафона ў маім пакойчыку, напрыклад у папулярным тады выкананні славутых Дубіноў. Аднак, што да чаго, аднаго разу пры піве сябра з-пад Кодня прызнаўся, што ў яго ваколіцы старыкі на штодзень rozmawiają właśnie w podobnie brzmiącym języku. Але толькі і выключна старыкі, і то толькі некаторыя.

Было гэта 30-40 гадоў таму. Цяпер на паўднёвым Падляшшы па карэннай паўночна-ўкраінскай мове і след прастыў. Не вывеліся, праўда, яшчэ да канца Іванюкі ці Паўлючукі, але гэтыя безумоўна нашчадкі былых тамтэйшых русінаў даўно ўжо каталікі і стопрацэнтныя палякі. Некаторыя, як чую, памянялі прозвішчы з –ук у канцоўцы на… –ак. Хаця што за розніца, Іванюк, ці Іваняк. Засталася там яшчэ і жменька праваслаўных, з адным, праўда, прыходам у Белай-Падляшскай, дзе бацюшка беларус з Гарадка. Але ўсе яны праваслаўныя палякі і выключна польскамоўныя. Іх няшмат і з кожным годам менш і менш.

Некалькі гадоў таму, калі працаваў я яшчэ дырэктарам дома культуры ў Гарадку, у гасцях падчас Сяброўскай Бяседы бываў у нас часта войт гміны Тэрэспаль Кшыштаф Іванюк. Таленавіты самаўрадавец, які і сёння там войтам, прыязджаў не зусім для беларускай імпрэзы, але як сябра гарадоцкага войта. Завельмі не відаць па ім было нейкага прынамсі сентыменту да песняў, якія плылі са сцэны ў Барыку, хаця некаторыя з іх, народныя, безумоўна даўней спявалі і на тамтэйшых землях. Толькі крыху інакш, з цвёрдым вымаўленнем.

Тое што такія песні для жыхароў з другога боку Буга амаль ужо абыякавыя, добра відаць, а лепш сказаць – чуваць, па аўдыторыі Беларускага Радыё Рацыя, якое вяшчае з Беластока сягаючы ажно за Белую-Падляшскую. У надта папулярным на Беласточчыне трохгадзінным „Падляшскім канцэрце пажаданняў” званкоў ці хаця заяў адтуль практычна няма.

Невыпадкова пішу цяпер якраз пра канчаткова пагаслую ўжо карэнную мову і культуру паўднёвага Падляшша, што паціху даканалася на працягу апошніх усяго пару дзесяткаў гадоў. Бо такі ж працэс памірання адвечнай мясцовай мовы і тоеснасці адбываецца, на жаль, і ў нас на Беласточчыне. Гэтая драматычная з’ява надта выразная, цяпер моцна прыспешыла. Чую вось штораз больш адкрытыя выказванні, што яшчэ адно пакаленне і асіміляцыя ў польскасць ахопіць рэшткі нашай беларускай мяншыні. Я, зразумела, ажно ў такі сцэнар не веру. Нельга, аднак, не пагадзіцца з тым, што жывая беларускасць з года ў год фактычна загасае. Гэта відаць голым вокам. І нельга гэтага не заўважаць. Наадварот, трэба быць свядомым, што адбываецца, каб супрацьдзейнічаць, трываць і заставацца нам сабою.

Да напісання гэтага тэксту неяк прымусіў мяне артыкул пра зніканне мясцовай гаворкі, які ў гэты нумар напісаў наш арлянскі супрацоўнік Міхал Мінцэвіч. Даўно ўжо гаворыць аб гэтым у сваіх фельетонах таксама Ян Максімюк. У апошнім нумары ў хроніцы падзей папярэдняга месяца знайшлася кароценькая нататка пра пацвярджаючыя гэтую з’яву вынікі нядаўніх навуковых даследаванняў на Гайнаўшчыне. Значыць, праблема ёсць, і то сур’ёзная.

Вярнуся яшчэ да паўднёвага Падляшша. Калі сапраўды падобны лёс чакае Беласточчыну, варта прыглянуцца прычынам. Як першы зраўняў працэсы там і ў нас Матфей Стырчуля, які ў Часопісе прысвяціў гэтай тэме некалькі рэпартажаў. Як на аўтара звонку зрабіў гэта надта трапна і заадно вельмі цікава. Але трэба памятаць, што прычыны асіміляцыі ў польскасць там і тут былі і ёсць розныя. Першы раз я пацікавіўся русінскай мінуўшчынай на поўдзень ад Буга менавіта ў школьна-студэнцкія часы. Не давала мне спакою пытанне, адкуль узяліся там мае сябры Іванюкі. Якраз тады, на пачатку 80-х гадоў, у царкоўнай святліцы пры беластоцкім саборы па вуліцы Ліповай вечаркамі арганізаваны былі даклады пра гісторыю Беларусі. Упершыню пачуў я тады – з вуснаў як ні дзіўна не гісторыка, але заіклівага пісьменніка Сакрата Яновіча – што тыя землі і іх жыхары маюць шмат супольнага з намі. Пасля даведаўся яшчэ і пра зніштажэнне там у 30-х гадах праваслаўных цэркваў і пра славутую акцыю „Вісла”, якая памяняла этнічную структуру таксама і паўднёвага Падляшша. У нас ажно такіх драматычных падзей, якія сілком прымушалі аўтахтонаў адхіліцца ад роднай тоеснасці і пайсці ў палякі не было. Апрача толькі крывавай дзейнасці бандаў у 1944-46 гг., што мае сумныя паслядоўнасці да сёння. Мы ўліваемся ў польскі народ неяк натуральна, тут шмат аб’ектыўных прычын. Падобнае адбываецца ва ўсім свеце. Пры нагодзе Міжнароднага Дня роднай мовы, які адзначаецца 21 лютага, было сказана, што зноў вымерла некалькі дзесяткаў моў і іх дыялектаў. У чарзе – пад такой пагрозай у афіцыйных спісках – на жаль і наша беларускай мова. Хаця, паўтараю, не веру, што яна цалкам вымрэ.

І яшчэ раз вярнуся да сваёй школьнай маладосці. Так склалася, што ў сярэдняй школе вучыўся я разам з польскім літоўцам – Вальдэкам – Вальдаўскасам з-пад Сейнаў. Ён у размовах са мною закідваўся нават па-літоўску, а калі бліжэй мяне пазнаў, сказаў, to czemu nie mówisz, że jesteś Białorusinem… Сапраўды, польскія літоўцы ўсё-такі моцна трымаюцца сваёй няпольскай тоеснасці. Яны не разумеюць, чаму мы маем такі неадназначны падыход да гэтага. Вядома, іх мова цалкам на польскую непадобная, а наша наадварот. І тут асноўная розніца. Хаця нягледзячы на гэта, літоўцы з-пад Пуньска апалячваюцца таксама, толькі значна памалей.

Літаратурная беларуская мова мае іншую прастору, бо нават электронную і медыяльную, таму месца для яе ёсць і думаю будзе. Жывая мова ў выглядзе гаворак, аднак, на жаль, ужо дагасае. Тое, пра што піша Міхал Мінцэвіч, на маёй Сакольшчыне пачалося шмат раней, 40-50 гадоў таму. Тады на Бельшчыне і Гайнаўшчыне ў многіх месцах усюды гучала выключна гаворка. І падумаць, хапіла толькі паўвеку і цяпер там ёсць з гэтым таксама як на Сакольшчыне.

Не ўсё ж усё-такі страчана. Менавіта на сваёй Сакольшчыне наглядаю цяпер, што тутэйшая простая мова набывае пашану, а нават пэўны прэстыж. Гледзячы, як маланкава знікае з практычнага ўжытку, узніклі ініцыятывы, каб прыпамінаць яе, запісваць. На папулярным у павеце сайце iSokolka.eu вядзецца асобны блог „Pa prostu”. Заўсёды пад чарговымі тэкстамі з’яўляецца шмат каментараў. Іх аўтары праяўляюць вялікае захапленне сакольскай гаворкай. На жаль, каментары амаль выключна ўжо па-польску. Але як ні дзіўна, нашы беларускія аўтары, журналісты, пісьменнікі і дзеячы у Інтэрнэце выказваюцца таксама амаль выключна па-польску. У фейсбуку некаторыя толькі выступаюць з падвойным запісам імя і прозвішча – беларускамоўным унізе ў дужках. Але ўжо тэксты шпараць па-польску. Нават на беларускія тэмы. Сапраўды, ненатуральна выглядае профіль БГКТ у фейсбуку, дзе інфармацыі і каментары амаль толькі па-польску. Пазбягайма такога. Можна інакш. Хопіць увайсці на сайты ці ў фейсбук, каб паглядзець як гэта робяць, скажам, польскія літоўцы.

Юрка Хмялеўскі. Ад Рэдактара.

У студзені Яраслаў Качынскі як шэф кіруючай Польшчай партыі Права і Справядлівасць заявіў пра неабходнасць, на яго думку, фундаментальных зменаў у выбарчым кодэксе ў дачыненні да самаўрадаў. Гаворка перадусім пра абмежаванне да двух тэрмінаў для войтаў, бургамістраў і прэзідэнтаў гарадоў. Такі пастулат – не навіна, бо здаўна падымаюць яго ў дыскусіях прадстаўнікі бадай ці не ўсіх палітычных плыняў. Але Права і Справядлівасць хоча такое абмежаванне ўвесці таксама для асоб, якія дагэтуль кіруюць ці кіравалі гмінамі і гарадамі. Калі такое збудзецца, наступяць на гэтых пасадах масавыя персанальныя змены.

Пакуль у краіне разгарэлася вялікая дыскусія. Выглядае на тое, што на самое абмежаванне тэрмінаў ёсць ужо згода палітыкаў і самаўрадаўцаў. Хаця многія звяртаюць увагу на тое, што на гэтым могуць страціць тыя гміны, якімі здаўна ўмела правяць таленавітыя і кампетэнтныя войты ці бургамістры, маючы прытым вялікае паважанне сярод жыхароў. Новыя асобы, якіх трэба будзе выбраць на іх месца, наўрад ці ім дараўняюць. Прынамсі спачатку, пакуль не набудуць неабходных ведаў. Але, як кажуць, няма ж людзей незаменных.

Чым, аднак, абгрунтаваны пастулат, каб не дазволіць уладарам гмінаў працаваць на такой пасадзе даўжэй чымсьці дзесяць гадоў (плануецца, што тэрмін будзе распісаны на пяць гадоў, а не як цяпер на чатыры)? Тым перадусім, што як паказвае жыццё, „вечныя” войты закараняюцца ў гміне быццам дрэва ў зямлі, будуючы вакол сваёй асобы шматлікія персанальныя залежнасці, а нават кланы. Бо дэмакратыя ў Польшчы яшчэ даволі маладая і ўсё няма ў грамадстве дастатковай свядомасці, што дзейнасць і праца ў самаўрадзе гэта не толькі прафесійны занятак, але найперш служба і місія на карысць гміны і жыхароў (выбаршчыкаў). Паколькі больш за дваццаць гадоў паралельна з рэдактарскімі заняткамі працую я таксама ў самаўрадзе, даволі добра ведаю некаторых быўшых і цяперашніх войтаў ці бургамістраў у нашых усходніх гмінах. Таму цалкам падтрымліваю прапанову абмежавання тэрмінаў іх працы, бо неаднойчы сутыкнуўся я з „вечнымі” менавіта войтамі, якія не так думалі (думаюць) пра дабро гміны, але каб як мага даўжэй ёю правіць. Большасць знаёмых мне кіраўнікоў гмінаў сядзяць у гэтым крэсле няспынна ад чатырнаццаці і болей гадоў. Не скажу, некаторыя з’яўляюцца надта дбайнымі гаспадарамі сваіх гмінаў. Але і такія з цягам часу касцянеюць, стаючыся не так менеджэрамі, як проста чыноўнікамі. Гэта, аднак, паўбяды, але некаторыя пасля двух-трох тэрмінаў пачынаюць адчуваць сябе быццам колішнія князі…

Пра тое, як неабмежаванасць тэрмінаў спрыяе „княскаму” падыходу да працы на пасадзе гаспадара гміны, раскажу на адным прыкладзе, не выяўляючы пра каго канкрэтна разыходзіцца. А было гэта так. Калі ў 2002 годзе ў Польшчы ўвялі непасрэдныя выбары выканаўчай улады ў самаўрадах, за гэту ідэю ў адной з гмінаў усхапіўся маладзён, які дагэтуль увогуле не арыентаваўся, як на самой справе працуе самаўрад. Не меў нават вышэйшай адукацыі. Тым не менш, выкарыстоўваючы свой хітры характар і крутыя метады, свайго дабіўся. Выйграў выбары, хаця ў другім туры і з невялікай перавагай. Яго выйгрышу паспрыяла найбольш застыласць гміннай улады, якую дагэтуль узначальваў войт, сваю кар’еру зрабіўшы яшчэ ў часы Народнай Польшчы.

Жыхары гміны, праўда, надта патрабавалі ўжо змены мясцовай улады, разлічваючы на тое, што дзякуючы таму палепшыцца таксама іх асабістае жыццё. Тады было там яшчэ, як усюды, шалёнае беспрацоўе. Праца ў самаўрадавых установах – перадусім ва ўправе гміны – лічылася як і цяпер нейкім гарантам стабільнага жыцця. Не тое, што ў прыватніка, які прымушае цяжка працаваць за мінімальную зарплату, часта „на чорна” без рэгістрацыі, а і так у кожны момант можа сказаць, што ад заўтра не працуеш. Так было пятнаццаць гадоў таму, бо цяпер гэта крыху панармальнела.

Той малады войт як толькі дайшоў да ўлады ўмела выкарыстаў нестабільную сітуацыю на рынку працы ў гміне. Як толькі з’яўлялася вольная пасада ва ўправе гміны, камунальнай гаспадарцы, прадшколлі, школе, бібліятэцы ці доме культуры, асабіста вырашаў каго ўзяць на працу. Ахвотных заўсёды было шмат і калі нават трэба было правесці працэдуральны адкрыты конкурс, камісія загадзя ведала спадзяванні шэфа і паслухмяна выконвала яго жаданне.

Новы войт адразу звязаўся таксама з прадпрымальнікамі. Узамен за падтрымку на карысных умовах прадаваў ім танна участкі ці іншую гмінную маёмасць, а пасля змяншаў або цалкам касаваў для іх падатак.

У такі спосаб новы гаспадар гміны працягнуў на свой бок даволі вялікую частку насельніцтва. Бо адданасць адной асобы, якую браў на працу, працэнтавала прыхільнасцю яе сям’і, суседзяў і знаёмых. У выпадку прадпрымальнікаў перакладвалася гэта на іх працаўнікоў.

Войт асабліва дбаў пра інтарэсы радных і таму тымі ж метадамі падпарадкаваў сабе найперш большасць гміннай рады. Дзякуючы таму мог свабодна правіць гмінай, а рада хутка павялічыла яму зарплату да максімуму.

Першыя чатыры гады, трэба прызнць, войт дзейнічаў вельмі актыўна. Дадому вяртаўся толькі, каб праспацца. Нават невядома калі стаў магістрам, бо ніхто не бачыў, каб ездзіў ён на заняткі ў вышэйшай школе. Затое круглы тыдзень паяўляўся ўсюды ў гміне, дзе толькі штосьці адбывалася – імпрэзы, сустрэчы, грамадскія сходы, нарады, а нават не прапусціў ніводнага балю.

Жыхары выбіралі яго на гаспадара гміны яшчэ двойчы, хаця набіраў ён толькі ледзь за палову галасоў. Шмат людзей добра ведала, на чым папраўдзе трымаецца штучная падрымка для войта і на такое не пагаджаліся. Але ён настолькі быў ужо ўпэўнены ў сябе, што наогул перастаў лічыцца з людзмі. Грамадзян гміны калоў вочы штораз большы эгаізм іх гаспадара, таксама тое, што падазрона хутка ён надта разбагацеў. Бо стаў купляць дарагія самаходы, пабудаваў шыкоўны дом і размахваў рукой з залатым гадзіннікам. Людзі больш такога фальшу не вытрымалі і на чацвёрты тэрмін ужо яго не выбралі. Надта быў гэтым здзіўлены, да сёння не можа пагадзіцца з пройгрышам.

Гэты яркі прыклад, а падобнае адбываецца ў многіх гмінах, паказвае, да чаго можа давесці неабмежаванасць тэрмінаў для войтаў і бургамістраў. У нашых „беларускіх” гмінах, праўда, такая з’ява не такая паўсюдная. Большасць тутэйшых войтаў сваю працу выконвае належна. Але, калі ўвойдзе новы закон, і так амаль усе яны будуць вымушаны пакінуць свае пасады, бо мала хто, як войт Гайнаўкі ці бургамістр Заблудава, працуюць на такой пасадзе ўпершыню.

А ёсць у нас і такія войты, як Мікалай Павільч у Нараўцы, што кіруюць гмінай ад пачатку самаўрадавай рэформы. На іх месцы жыхары выбяруць ужо новых гаспадароў, але з гэтым могуць быць праблемы. Напэўна цяжка будзе знайсці больш адпаведнага войта жыхарам Арлянскай гміны. Пётр Сэльвясюк паказаў сябе не толькі як добрага мэнеджэра, які прыцягнуў у гміну магутнага інвестара што пабудаваў фабруку канцэрна Ікея. Аказаўся ён таксама вялікім прыхільнікам мясцовай беларускай тоеснасці. Гэта ж ён, як дагэтуль адзіны на Беласточычыне, давёў да ўвядзення ў Арлянскай гміне падвойных польска-беларускіх назваў мясцовасцей.

Юрка Хмялеўскі. Ад Рэдактара.

Пачатак года гэта звычайна час падвядзення мінулых дванаццаці месяцаў і меркаванняў на будучыню. У жыцці нашай беларускай грамадскасці ў Польшчы мінулы год завельмі, думаю, не адрозніваўся ад папярэдніх. Але кожны, вядома, мяркуе па сабе. І калі глядзець на агульны ўзровень жыцця, то як і ва ўсёй Польшчы, мінулы год не быў такі кепскі. Нягледзячы на палітычны закалот у краіне ў яе эканоміцы ўтрымаўся ўсё-такі рост і панізілася беспрацоўе. Грамадзяне нават крыху прыбагацелі, асабліва тые, якіх ахапіла праграма „500 +”.

У грамадска-культурнай галіне, асабліва калі гаварыць пра нашу нацыянальную тоеснасць, то мінулы год не прынёс тут істотных зменаў. На штодзень жывем адначасова ў дзвюх культурах – нашай тутэйшай беларускай і, зразумела, у агульнапольскай. Аднак тая другая, на жаль, ахоплівае нас штораз мацней. Тут шмат прычын і найчасцей незалежных ад нас саміх, таму цяперашні час ёсць вялікім выклікам для кожнага з нас паасобку. Каб нягледзячы на ўсё заставацца проста сабою.

У мінулым годзе ўпершыню не мелі мы ўжо ні аднаго свайго прадстаўніка ў парламенце, нават прышыванага. Палітычныя партыі амаль перасталі нас наогул заўважаць. Польскі ўрад на бягучы год абмежаваў і так невялікія фінансавыя сродкі для нашай меншасці і няма цяпер нават каму дамагацца, каб гэтае некарыснае рашэнне было адмененае.

Непакоіць яшчэ рост нацыяналістычных і проста фашысцкіх настрояў у краіне. Мінулагоднія маршы польскіх нацыяналістаў у Гайнаўцы ці Беластоку нас напалохалі. Таксама забалела непрадуманае выказванне дэпутаткі Сойму ад кіруючай партыі ў адрас праваслаўных.

Можна заўважыць, што ў Польшчы пад новай уладай Права і Справядлівасці адбываецца рэвізія – перавартасцяванне гісторыі, што не заўсёды супадае з дасведчаннем і поглядамі нас беларусаў. Цяперашняя ўлада вырашыла канчаткова расправіцца з камунай, хаця вырасла ўжо новае пакаленне, якое таго часу нават не памятае. Пасляваенных змагароў, якія з карабінам у руцэ ваявалі супраць Народнай Польшчы, гларыфікуецца цяпер як „Выклятых жаўнераў” – вялікіх польскіх герояў. Іх імем пераназываюць „камуністычныя” вуліцы. Сярод іх ёсць на жаль і такія, праз якіх нявінна пацярпелі мірныя жыхары беларускіх вёсак на Беласточчыне, тады надта шматлюдных. Тысячы сем’яў падаліся ў Савецкі Саюз, часта ад страху ўцякаючы ад „бандаў”.

Даволі шумна адзначалася 35-ая гадавіна ўвядзення ў Польшчы ваеннага становішча 13 снежня 1981 г. Ізноў тыя драматычныя падзеі для польскіх беларусаў не былі ажно такой крывавай катастрофай, як сёння тое некаторыя малююць. Тыя неспакойныя і няпэўныя часы пачатку васьмідзесятых гадоў мінулага стагоддзя добра ўжо памятаю. Я тады ўваходзіў у дарослае жыццё, быў вучнем электрычнага тэхнікума ў Беластоку. Памятаю салідарніцкую шумечу, якая несла з сабою надзею на лепшае – большую свабоду ў кантраляваным дзяржаваю жыцці грамадзян, павышэнне рэальных заробкаў, спыненне інфляцыі ды запаўненне прадуктамі і таварамі пустых паліц у крамах. Яшчэ сёння стаяць у маіх вачах доўгія чэргі перад мяснымі магазінамі, таксама карткі-талончыкі на кілбасу, сыр, масла, цукар, гарэлку, папяросы, бензін…. Рэглементаваная сістэма продажу зацягнулася на шмат гадоў. Але памятаю таксама аўтэнтычны страх сярод маіх вяскоўцаў і знаёмых у горадзе, якія сапраўды пабойваліся вайны. Не прыпамінаю толькі, каб хтосьці з праваслаўных намякнуў на крыжы, якімі быццам былі памечаны некаталіцкія кватэры ў блёках на беластоцкіх кварталах. Ведаю аднак, што такое напалохванне было. Нядаўна ў адным са сваіх нарысаў у „Часопісе” Тамара Болдак-Яноўская ўспамінала, што такі крыжык паявіўся тады і на дзвярах яе кватэры. Невядома, аднак, ці было гэта роблена рукамі радыкалаў з радоў Салідарнасці, ці была гэта правакацыя тагачасных камуністычных спецлужбаў.

Увядзенне ў краіне ваеннага становішча мы як беларусы ўспрынялі з палёгкай. Для польскай дзяржавы, безумоўна, было гэта вялікай драмай. І хаця ў выніку ваеннага становішча смяротных ахвяр як на такую магутную аперацыю было адносна не так шмат, то заўсёды застаецца пытанне, ці наогул магчыма было іх пазбегчы. Вялікай стратай для польскай дзяржавы было тое, што ў выніку ваеннага становішча назаўсёды выехалі з краіны сотні тысяч грамадзян.

Але недапушчальнай памылкай ёсць ацэнка гістарычных падзей сучаснымі меркамі, не ўлічваючы тагачасных абставінаў. Трэба ж памятаць, што трыццаць пяць гадоў таму моцны быў яшчэ Савецкі Саюз, які пад сваім кантролем трымаў Польшчу і палову Еўропы. Тады нікому яшчэ нават не снілася, што ён разваліцца, што Беларусь, скажам, стане асобнай краінай. Камуністычная сістэма ў Польшчы і адразу пасля ў іншых краінах ляснула сама ў сабе, бо проста не прыставала да жыцця. Напэўна спрычыніліся да гэтага і палітычныя дзеянні дэмакратычнага Захаду, асабліва ЗША. А найбольшае значэнне мелі тут эканамічныя санкцыі.

Мінулы год прынёс змены ў польскай палітыцы ў дачыненні да Беларусі. Варшава доўгія гады рабіла стаўку на палітычныя змены ў суседняй дзяржаве, разлічваючы перадусім на адапхненне ад улады прэзідэнта Аляксандра Лукашэнкі як „апошняга дыктатара Еўропы”. Цяперашні польскі ўрад дайшоў да высновы, што нельга даўжэй чакаць і ажыццявіў кантакты на дзяржаўным і рэгіянальным узроўнях. Тым больш, што безвыніковай аказалася таксама ізаляванне Беларусі Еўрапейскім Саюзам і ЗША. Палітычныя санкцыі ў дачыненні да Лукашэнкі і іншых высокіх беларускіх чыноўнікаў на нішто не паўплывалі. У адрозненні ад ціску на Польшчу пасля ваеннага становішча ў Беларусі амаль не было эканамічных санкцыяў. Аказваецца, цяпер немагчыма, каб сусветныя карпарацыі трацілі эканамічныя рынкі, замыкаючы доступ да развінутых тэхналогій і сваіх тавараў краін з-за нейкіх палітычных прычын.

Час, вядома, не стаіць у месцы, хаця не ўсе змены адразу заўважаем. Ян Максімюк – наш аўтар, які ад дваццаці гадоў жыве ў Празе – у сваім фельетоне ў гэтым нумары звярнуў увагу на неабходнасць прыстасавання да сучаснага стылю жыцця таксама і нашага выдання. Заклікае нас, выдаўцоў і рэдактараў, перайсці ў інтэрнэт і то нават цалкам. Таму, што асабліва моладзь газет і часопісаў у папяровым варыянце амаль ужо не чытае, а калі ўжо, то толькі на электронных экранах. Гэта я як рэдактар таксама заўважваю. Ужо некалькі гадоў таму сваім калегам запрапанаваў перамясціць сілы менавіта ў інтэрнэт, і то не толькі, каб выпускаць як цяпер звычайную вэб-старонку, што ёсць цяпер проста нормай. Я меў на ўвазе партал для нашай беларускай меншасці. На жаль, гэтага не адобрыла нам міністэрства, даючы датацыю перадусім на папяровы варыянт. Тым не менш да такой думкі трэба будзе нам вярнуцца.

Юрка Хмялеўскі. Ад рэдактара

Jerzy ChmielewskiДа канца снежня самаўрады і няўрадавыя арганізацыі могуць пасылаць заяўкі праектаў у рамках Праграмы трансгранічнага супрацоўніцтва Еўрапейскага Саюза Польшча – Беларусь – Украіна 2014-2020. Працэдуры тут зацягнуліся, як і ва ўсіх еўрасаюзных праграмах. Мінае вось палова тэрміну, а Польшча дагэтуль, аказваецца, не размеркавала яшчэ 10 прац. прызнаных фінансавых сродкаў. Еўрапейская Камісія ў Бруселі за спазненне ўпамінула ўжо польскі ўрад папярэджваючы, што калі гэтага не палепшыць, краіне абмяжуюць прызнаныя раней грошы.

З першага туру трансгранічнай праграмы на адзін праект можна цяпер атрымаць ад 100 тысяч да ажно 2,5 мільёна еўра. Агулам да падзелу ёсць 80 млн еўра. Прытым абавязковы мінімальны ўласны ўдзел гэта толькі 10 прац. усіх коштаў інвестыцыі, пакупкі або арганізацыі культурнага ці іншага мерапрыемства.

Нічога таму дзіўнага, што ўзнікла аграмаднае зацікаўленне гэтай праграмай. У канцы лістапада ўдзельнічаў я ў прэзентацыі асноўных прынцыпаў праграмы для будучых бэнефіцыяраў, якая адбылася ў Беластоку. З’ехаўся натоўп – каля двухсот асоб з амаль усяго ваяводства – пераважна прадстаўнікі і супрацоўнікі падляшскіх самаўрадаў, бо ад арганізацый было ўсяго некалькі асоб. Такіх павучальных сустрэч варшаўскае кіраўніцтва праграмы арганізавала некалькі так на польскім баку, як і партнёрскім – у Беларусі і Украіне. Усюды зацікаўленне было вельмі вялікае і ўжо толькі гэта паказвае, што будзе аграмадная канкурэнцыя, гранты атрымаюць нешматлікія. У папярэднім выпуску праграмы дафінансаваны былі толькі няцэлыя 15 прац. складзеных праектаў. Цяпер, мяркуецца, будзе іх яшчэ менш.

Нас на Беласточчыне, зразумела, найбольш цікавяць праекты польска-беларускія, хаця наглядаецца і супрацоўніцтва ў гэтым напрамку тутэйшых гмін з партнёрамі ва Украіне. Амаль кожная гміна з памежнай паласы і шмат з заходняй часткі ваяводства плануюць скласці праекты супольна з партнёрамі з Беларусі ці Украіны. Большасць з іх прымеркаваны да інвестыцый тыпова камунальнага характару. Гміны і іх замежныя партнёры бачаць у гэтым спосаб, каб прыдбаць грошы на пабудову дарог, сцёкавай каналізацыі, інсталяцый пітной вады ці, напрыклад, пакупкі пажарнага транспарту. Гэта паказвае, што ініцыятары такіх праектаў не ўлічваюць асаблівага характару праграмы. Бо на такія справы дафінансаванне можна атрымаць таксама з іншых еўрасаюзных праграм, хаця ўсюды вялікая канкурэнцыя, бо патрэб намнога больш, чым на тое ёсць там грошай. Тымчасам мала які войт ці бургомістр і адказныя за гэта асобы ў гмінах разумеюць, што на самой справе абазначае тут такое моднае цяпер слова трансгранічнасць.

Найперш трэба зразумець, навошта наогул Еўрасаюз выдзяляе са свайго бюджэту грошы таксама для памежных абшараў, якія ж не належаць да гэтай супольнасці. Для аб’яднанай Еўропы, аказваецца, вельмі важнае, каб эканамічна падтрымліваць паласу на другім баку вонкавай мяжы Еўрасаюза. Гэта адзін з палітычгых інструментаў, каб мяжа не раздзяляла, але яднала людзей па абодвух яе баках. Каб у такі спосаб пашыраць таксама еўрапейскі падыход да паляпшэння ўмоў жыцця, даваць прыклад як гэта рабіць. Хтосьці разумна прыдумаў дзеля гэтага трансгранічную менавіта формулу – супрацоўніцтва па-над мяжою дзеля рэалізацыі тут і там аднолькавых праектаў інвестыцыйнага ці культурніцкага характару. Але гэта польскія (значыць еўрасаюзныя) гміны ці арганізацыі атрымоўваюць такое ўспамажэнне і толькі пасля адпаведную частку перадаюць свайму замежнаму пратнёру. Дякуючы таму ёсць большы кантроль над выдаткаваннем гэтых грошай за мяжою.

Вядома, што на грошы ў гэтай праграме кінуцца многія, атрымае іх мабыць толькі кожны дзесяты праект, які найбольш адпавядае пастаўленым мэтам. Значыць, які як мага лепш спрычыніцца да павышэння ўмоў жыцця ці захавання культурнай спадчыны або багацця прыроды ў партнёраў па абодвух баках мяжы. Таму няма нават што разлічваць на патрымку простых дзеянняў, як, напрыклад, пабудова нейкай дарогі для жменькі жыхароў нашых абезлюднелых вёсак. Але ўжо стварэнне турыстычнага шляху нават з пабудовай гатэліка, аўтапарковак і роварнай сцежкі з’яўляецца намнога больш надзейным. Асабліва калі такі шлях спалучыць абшары раздзеленыя мяжою.

Падчас прэзентацыі асноў праграмы ў Беластоку сустрэў я прадстаўніка „Шчытоў” – нашай арганізацыі, якая штогод між іншым праводзіць фестываль Бардаўская восень. Добра, што цікавіцца яна магчымасцямі, каб пакарыстацца грамыша Еўрасаюза, бо дагэтуль – так як усе нашы арганізацыі – дзейнічае амаль выключна на кошт меншасных датацыяў ад урада і мясцовых самаўрадаў. Замежных партнёраў (у Беларусі) „Шчыты” таксама маюць дастаткова. Ідэі супольных праектаў таксама, думаю, ёсць. І нават не будзе праблемай тое, што ўсю заяўку трэба запоўніць на англійскай мове. Ёсць аднак бар’ер, які Звяз „Шчыты” (ці іншыя з нашых беларускіх арганізацый) наўрад ці пераадолеюць. Бо справа ў тым, што каб атрымаць еўрасаюзнае фінансавае ўспамажэнне, найперш трэба закласці сваімі грашыма не менш як 100 тыс. еўра (амаль паўмільёна зл.). Для гмінаў праблема невялікая, бо такія грошы выдзяляюць яны ў сваіх бюджэтах і пасля рэалізацыі праекту атрымоўваюць іх назад. Арганізацыям папраўдзе астаецца толькі пазыка ў банку. Але трэба яшчэ мець грошы на адсоткі і перадусім на ўласны ўдзел (мінімум амаль 50 тыс. зл.).

Але і гмінам нялёгка арганізаваць еўрасаюзныя грошы. Асабліва багацейшым, якія маюць свае немалыя грошы, перадусім з падаткаў ад мясцовых прадпрыемстваў. Такіх гмінаў у нашым рэгіёне (там пражываюць беларусы), вядома, няшмат. Для прыкладу, канцэрн ІKEA ад сваёй фабрыкі ў Кошках штогод адводзіць у бюджэт Арлянскай гміны больш за чатыры мільёны злотых. У Мельніку вялікія грошы сплываюць з фабрыкі крэйды. Гэта, аднак, абмяжоўвае магчымасці прыдбаць датацыі звонку. Такім гмінам кажуць: рабіце дарогі за свае грошы, маеце ж за што. Гэта даволі несправядлівы падыход, бо інвестыцыйных ды іншых патрэб вельмі шмат, а тыя мільёны не заўсёды ёсць дастатковыя. Наадварот – яны часта даўно размеркаваны і то на многа гадоў наперад. Як ёсць, скажам, у Міхалове. Там грошы з перасякаючага гэтую гміну расійскага газаправода ў значнай меры ідуць цяпер на ўтрыманне надта дэфіцытнага басейна (ужо трэба даплачваць 1,5 млн зл. у год) ды культурных устаноў, якіх так намножыў папярэдні бургамістр. Гэта павінна быць перасцярогай для іншых гмін. Каб за еўрасаюзныя грошы не рэалізоўваць праектаў, да якіх пасля трэба будзе ўвесь час дакладаць з уласнага бюджэту, бо большы наўрад ці ён жа будзе. Хутчэй за ўсё наадварот, калі глядзець, як урад у Варшаве што толькі можа скідае на плечы самаўрадаў, найчасцей без ніякага фінансавага забеспячэння.

Юрка Хмялеўскі. Ад Рэдактара.

Паколькі ўжо другі год працую на штодзень у Міхалове, сябры з беларускага асяроддзя часта дапытваюцца мяне, як цяпер у гэтай гміне менавіта з беларускасцю. Адказваю, што так як усюды на Беласточчыне – значыць кепска, але яшчэ не безнадзейна. У Міхалоўскай гміне беларускае слова, вядома, не чужое, хаця ў самім Міхалове яго амаль ужо не пачуеш. Але ўсё такі нават на працы з некаторымі супрацоўнікамі ці наведвальнікамі здараецца мне размаўляць па-свойму. У тутэйшай школе колькасць вучняў на занятках з беларускай мовы застаецца ўвесь час на аднолькавым узроўні. І калі гаварыць пра прысутнасць наогул беларускасці ў штодзённым жыцці насельніцтва, то гэтая гміна не адстае завельмі ні ад суседніх Гарадка з Нараўкаю, ні нават ад тых, у якіх намнога большы афіцыйны адсотак жыхароў беларускай нацыянальнасці.Jerzy Chmielewski

На міхалоўскай зямлі ёсць, аднак, асабліва свойскі мне куточак. Гэта вёска Бандары (з аседлем) і яе наваколле пры Семяноўскім вадасховішчы. Раней гэтых ваколіц я добра не ведаў. Але калі прыйшоў на працу ў Міхалова, стаў тут бываць даволі часта. Хутка пазнаёміўся з тамашнімі солтысамі, з якімі трэба афармляць гмінныя справы і патрэбы жыхароў. А ў Бандарах прыйшлося мне як прадстаўніку гміны суарганізаваць найбольшае там беларускае свята – фэст „Бандароўскую гасцёўню”. Гэта для мяне не навіна, паколькі раней як дырэктар дому культуры ў недалёкім Гарадку арганізаваў я дзесяткі такіх мерапрыемстваў. Фэст у Бандарах, які звыш дваццаці гадоў адбываецца ў палове ліпеня, мае, аднак, свае асаблівасці і глыбейшы сэнс. Бо гэта не толькі фальклорныя прэзентацыі і забава пры свойскай музыцы, але дэманстрацыя тутэйшай адвечнай культуры. У тым ліку, што самае важнае, з беларускіх вёсак, на месцы якіх знаходзіцца цяпер Семяноўскае вадасховішча. Іх ліквідацыя, а папраўдзе смерць, наступіла ў 80-х гадах мінулага стагоддзя. Выселеных было амаль трыста сем’яў з васьмі вёсак. Пяць з іх – Боўтрыкі, Буды, Гарбары, Лука і Рудня – наогул зніклi з карты. Тыя людзі пасяліліся ў кватэрах у пабудаваных для іх блёках, крыху ў Міхалове (30 кватэраў), але найбольш амаль на голым полі ў вёсцы Бандары, над самім возерам (135 кватэраў як асобны пасёлак – Аседле Бандары). Некаторыя перанеслі свае сялібы на новае месца – дзеля гэтага заснавана была вёска Новая Лука, ужо ў Нараўчанскай гміне.

Высяленне жыхароў працягвалася некалькі гадоў, таму невядома нават калі адзначаць угодкі знікнення паасобных вёсак у выніку тадышняй грандыёзнай аперацыі на беларускім этнічным арэале.

У гэтым годзе пачаліся мерапры­емствы прымеркаваныя да 40-годдзя ад пачатку пабудовы вадасховішча. У чэрвені адбылася ўспамінальная сустрэча – канферэнцыя спецыялістаў-будаўнікоў роўна пасля сарака гадоў ад выдання фармальнай згоды на пабудову у 1976 г. тадышнім беластоцкім ваяводам. Праз год, таксама ў чэрвені, міне сорак гадоў ад пачатку прац, урачыста адзначаных каменем з памятным надпісам. Аднак, наўрад ці пры гэтым камені, які знаходзіцца ў Бандарах паблізу дамбы (але ўжо ў гміне Нараўка), адбудуцца нейкія юбілейныя мерапрыемсты і наогул ці дачакае ён сваёй круглай гадавіны. Справа ў тым, што надпіс на ім выхваляе камуністычную партыю і час Польскай Народнай Рэспублікі. Ад 2 верасня г.г. абавязвае закон, згодна з якім мясцовыя ўлады маюць год на змену назваў вуліц, пляцаў і будынкаў, прапагандуючых камунізм. І хаця гэты закон не ўлічвае помнікаў і табліц, то з каменем у Бандарах пэўна таксама трэба будзе нешта зрабіць, напрыклад захаваць яго як музейны экспанат.

Тым больш, што насуперак зместу таго надпісу вадасховішча не стала нейкім аграмадным дасягненнем на карысць рэгіёну. Найперш будавалася яно як рэзервуар пітнай вады для хутка разрастаючага тады горада Беластока. Спецыяльным каналам мела яна ўзмацняць паток ракі Супрасль як асноўную крыніцу вады для беластачан. Хутка аказалася, што Беластоку хопіць вады і без гэтага, таму таго канала не выкапалі да сёння і ніхто яго капаць ужо не думае.

З усіх мэтаў, дзеля якіх вырашана было будаваць вадасховішча, неяк абгрунтаваным аказалася толькі паляпшэнне вільготнасці палёў на тэрыторыі верхняй Нарвы, Супраслі ды змеліяразаванага абшару Багно – Візна. Не здзейснілася, на жаль, спадзяванне, што такая інвестыцыя спрычыніцца да эканамічнага і турыстычнага развіцця ваколіцы вакол вадасховішча. Не відаць там сёння ніякага руху. Праўда, абодва самаўрады – Міхалова і Нараўкі – стварылі на сваіх берагах пляжы і месцы для летняга адпачынку. Міхалова надалей інвестуе і намерваецца ў перспектыве стварыць у Рудні сапраўды сучасны, камфортны пляж з адпаведнай інфраструктурай. Грошы на гэта плануе прыдбаць у рамках еўрасаюзнай трансгранічнай праграмы Польшча – Беларусь – Украіна. Але хаця над Семяноўскім возерам летам адпачывае нават шмат асоб, то Мазурам напэўна яно не дараўняе. Проста – не той маштаб.

Усё такі нельга дапусціць, каб вада, якая стаіць цяпер на месцы нашых беларускіх вёсак, канчаткова затапіла і памяць пра іх. Добра, што жыхары і іх нашчадкі, якія пражываюць цяпер у розных мясцовасцях і гарадах, прынамсі раз у год сустракаюцца на малітве пры памятных вясковых крыжах і камянях (ад мітнулага году таксама ў Боўтрыках). Важным сведчаннем гэтай памяці ёсць і летні беларускі фэст у Бандарах. Не ведаю хто прыдумаў для яго назву „Бандароўская гасцёўня”, бо яна крыху нетутэйшая, але прынялася ўжо. Арганізуюць яе тры бакі – жыхары Бандароў, Гмінны асяродак культуры ў Міхалове і Беларускае грамадска-культурнае таварыства з Беластоку. Калі ў мінулым годзе далучыўся я да такога аргкамітэту, адразу ўпамянуў пра асноўную ідэю фэсту і яго аўтэнтыку. Хутка знайшоў у гэтым саюзніка, Віктара Буру з Гайнаўкі, які з ранняй вясны па познюю восень пражывае на бацькаўшчыне ў Рыбаках. Мы абодва падчас арганізацыйных сустрэч сталі дамагацца ад БГКТ больш празрыстага ўдзельніцтва ў арганізацыі фэсту, фінансаванага ў роўнай ступені з меншаснай датацыі міністэрства і бюджэту гміны, і таксама дзякуючы спонсарам, арганізаваным самімі жыхарамі. Я яшчэ звярнуў таксама ўвагу на крыху некультурныя паводзіны на сцэне некаторых выканаўцаў. Канкрэтна, ў гэтым годзе правадыра калектыву „Прымакі” Юркi Астапчука. Адстойваючы сэнс беларускасці, я падняў тое, што „Бандароўская гасцёўня” гэта не толькі танцы і забава, і яшчэ выпіўка.

На маё здзіўленне, гэтым шчырым выказваннем вельмі абурылася адна панюся. Як адзіная пасярод звыш дваццаці прысутных на сустрэчы мясцовых жыхароў, выказалася па-польску. Кінулася на мяне найбольш за крытыку „Прымакоў”. Тая панюся (адукаваная яна і „też prawosławna”), аднак, не мясцовая, а родам з іншай вёскі ў іншай гміне. Каб была тутэйшай і сапраўды сведамай сваёй тоеснасці, мабыць лепш разумела б так сэнс „Бандароўскай гасцёўні” ды наогул значэнне беларускай культуры і спадчыны беларускіх продкаў на Беласточчыне.

130 lat Kolei Poleskiej

W tym roku mija 130 lat od uruchomienia linii kolejowej Białystok – Żednia – Waliły – Krynki (Zubki Białostockie) – Wołkowysk – Słonim – Baranowicze. Spinała ona kolej warszawsko-petersburską z warszawsko-moskiewską. Była jedną z czterech linii kolejowych, które powstały w drugiej połowie XIX w. jak tzw. Kolej Poleska. Sieć, wybudowana przez ówczesny rząd Cesarstwa Rosyjskiego ziemiach pomiędzy Warszawą a Wilnem Moskwą i Petersburgiem, była jedną z największych inwestycji kolejowych w Europie.

Oddany do użytku 5 grudnia 1886 r. szlak Białystok – Baranowicze przyczynił się do rozwoju gospodarczego znajdujących się na jego trasie miejscowości, ułatwiając przepływ towarów i ludności. Ruch ten zamarł dopiero pod koniec ubiegłego wieku na skutek przemian ustrojowych w Polsce i Europie Środkowo-Wschodniej. Transport kolejowy został w dużej części zastąpiony tańszym i bardziej mobilnym samochodowym (tirami). Ruch pasażerski zamarł natomiast wskutek nagłego wyludnienia się wsi i miasteczek oraz rozpowszechnienia się samochodów osobowych.

Kolej stanowiła nieodłączny element w życiu wielu pokoleń naszej białoruskiej społeczności. Po tamtym krajobrazie – nitek torów i mknących po nich pociągów – pozostała jednak pustka. Kiedy szesnaście lat temu zamknięto połączenie Białystok – Zubki, tory po stronie białoruskiej, do Brzostowicy, zaraz rozebrano. Po polskiej stronie, z Wałił do Białegostoku, cały czas utrzymywano je jednak w dobrym stanie technicznym, głównie ze względu na okresowy transport drewna. Kilka lat temu połączenie zaczęło funkcjonować raz w roku dzięki przejazdowi pociągu specjalnego Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy. Tego lata udało się uruchomić na tej trasie połączenia weekendowe. Stało się tak dzięki wielkiej determinacji mieszkańca Sokola, Andrzeja Kasperowicza – miłośnika kolei i orędownika ponownego uruchomienia połączenia Białystok – Waliły. Zdołał on namówić samorządy województwa oraz gmin Michałowo i Gródek do wydzielenia na ten cel funduszy w swych budżetach.

Z okazji uroczystości w Sokolu na początku września Andrzej Kasperowicz własnym sumptem wydał blisko stustronicową książkę, w której opisał historię trasy od jej powstania do teraźniejszości. Ma nadzieję, iż w następnym roku pociągi z Białegostoku do Walił znów będą kursować i to nie tylko w soboty i niedziele.

Gdyby nasze gminy nie były prawie do cna wyludnione, rzeczywiście ruch kolejowy na naszym terenie mógłby się ożywić. W obecnej perspektywie unijnej, do 2020 roku, Polska otrzyma wiele miliardów euro na rozwój komunikacji szynowej. Jednak w ciągu ostatnich trzydziestu lat sieć kolejowa w całym kraju zmniejszyła się aż o połowę. W obecnej sytuacji możliwe i zasadne jest inwestowanie tylko w szybką kolej pomiędzy większymi miastami. W naszym województwie jest to przede wszystkim połączenie z Białegostoku do Warszawy, które dzięki funduszom unijnym w pewnym stopniu zostało już zmodernizowane. (jch)

Юрка Хмялеўскі. Ад Рэдактара.

Jerzy Chmielewski„Ці Бог не разумее па-беларуску?” – такое пытанне было вядучай тэмай сёлетняга Трыялогу, арганізаванага Фондам Віла Сакратас у канцы жніўня ў Крынках. Яшчэ трыццаць пяць гадоў таму паставіў яго Сакрат Яновіч на старонках бюлетэню, выдаванага тады беластоцкай Салідарнасцю на хвалі вялікага энтузіязму ў краіне. Пісьменнік з Крынак (пражываў у той час яшчэ ў Беластоку) заклікаў тады так Каталіцкі касцёл, як і Праваслаўную царкву, каб у храмах на „беларускамоўнай Беласточчыне” святары пачалі ўрэшце звяртацца да Бога і вернікаў не толькі па-польску ці па-руску, але больш свойска – таксама па-беларуску.

Той заклік да каталіцкіх ксяндзоў да сёння застаецца без аніякага водгуку. Дарма Яновіч спадзяваўся, што можна будзе пачуць беларускаае слова падчас імшы ў ваколіцах Ліпска, Сухаволі, Дубровы, Саколкі, Карыціна, Міхалова, Заблудава, не кажучы пра Беласток. Адкуль узяўся такі супраціў, яшчэ ў 80-ых гадах адкрыта адказаў яму адзін з ксяндзоў: „Tak, polonizujemy i polonizować będziemy!”. І маем вось тое, што маем. На Беласточчыне сярод католікаў простая  – беларуская мова вымерла ўжо амаль ушчэнт, хаця да гэтага прыклаў руку не толькі Касцёл.

Такім жа шляхам ідзе і тутэйшая Царква, якая мімавольна паддаецца асіміляцыйна-паланізатарскім працэсам. Хаця заклік Сакрата Яновіча на старонках польска-каталіцкага бюлетэню спачатку меў сярод праваслаўнага духавенства ўсё-такі нейкі рэзананс. Бо неўзабаве – дзякуючы намаганням БАСаўцаў – у царкоўцы Марыі Магдаліны ў Беластоку сталі служыць нядзельную літургію ў значнай частцы па-беларуску. Пасля пачаў выходзіць „Фос” – праваслаўны часопіс на беларускай мове і з’явіліся беларускамоўныя рэлігійныя перадачы ў эфіры беластоцкага радыё. І хаця нешта з гэтага падмурку застолося і сёння, са смуткам трэба сказаць, што беларушчына ў цэрквах на Беласточчыне, на жаль, не прынялася.

Чаму так сталася і ці магчыма яшчэ штосьці з гэтым зрабіць, задумоўваліся арганізатары, выступоўцы і ўдзельнікі Трыялогу. Як ні дзіўна, месцам для дыскусіі пра мову ў царкве і касцёле была… даўняя жыдоўская бажніца, у якой амаль сто гадоў размовы з Богам і вернікамі вяліся на габрэйскай мове. Цікава, што жыды ва ўсім свеце, калі нават асіміляваліся ў іншыя нацыі, перастаючы наогул ужываць сваю карэнную мову, а нават яе разумець, ніколі нават не задумваліся, каб маліцца, скажам, па-ангельску ці па-руску. Гэта было б насуперак традыцыі, адназначна лічылася б цяжкім грахом. Таксама ўшчэнт польскамоўныя здаўна татары, якія збіраюцца ў мячэцях у Крушынянах і Багоніках, няспынна ад вякоў да Бога вуснамі пастыра-імама звяртаюцца на мове tatarça, найчасцей амаль нічога не разумеючы. Але нікому з іх у галаву нават не прыйдзе, каб у рэлігійным рытуале перайсці на зразумелую польскую мову. Гэта як і ў жыдоў было б нейкай прафанацыяй татарскай веры, традыцыі і культуры.

У хрысціянскім свеце моўная праблема выглядае крыху інакш, таму ўдзельнікі Трыялогу нанова схіліліся былі над рытарычным пытаннем Сакрата Яновіча. Выйшлі з таго, што ўжо Кірыла і Мяфодзій эвангелізавалі славян на іх мове. Было сказана таксама, што сярэднявечны гімн „Bogurodzica”, вядомы зараз найбольш са сцэны пачатку грунвальдскай бітвы ў славутым фільме „Крыжакі”, – гэта быццам спольшчаная версія беларускай (старарускай) набожнай песні. А ў бягучым годзе мінае роўна пяцьсот гадоў ад выдання Бібліі ў перакладзе на старабеларускую мову славутым Францыскам Скарынам.

Гэтым мы, беларусы, зразумела, можам і павінны ганарыцца. Але прытым нельга забываць, што нашы продкі ў асноўнай масе аж да дваццатага стагоддзя былі простым непісьменным людам, без аніякай гістарычнай сведамасці. І хаця лепш разумелі яны малітвы на старацаркоўна-славянскай мове чымсьці мы сёння, то ў рэлігіі разбіраліся незавельмі, як і многія з нас цяпер. Калісь і святары не ўсе былі акуратна адукаванымі, а тлумачыць мужыкам Слова Божае ў царкве наогул не было прынятым. Яшчэ мой дзед расказваў, як у час яго маладосці нейкі дзядзька пасля нядзельнай „абедні” ў царкве дапытваўся ў бацюшкі, пра што было сказана ў евангельскім чытанні. Святар меў адказаць: „Гэта так святыя Божыя словы, што нам, людзям, іх немагчыма зразумець”. Або іншы абра-зок, з не так ужо даўніх часоў. Калі ў школах увялі навучанне рэлігіі і распаўсюдзіліся ў нас праваслаўныя рэлігійныя выданні, унук, які прыехаў у вёску да бабулі з горада, стаў дзяліцца з ёю сваімі ведамі пра Ісуса Хрыста. Пажылая жанчына, якая ўсё сваё жыццё не прапусціла ў царкве найменшага свята, была вельмі здзіўленая такім рэалістычным аповедам пра святое. – А я думала, што ўсё гэта было ў небе… – шчыра, крыху збянтэжана, прызналася бабуля ўнуку.

Хрысціянская вера, аказваецца, ператрывала ад стагоддзяў у народзе, хаця асноўная яго маса ўвесь час не вельмі разбіралася ў значэнні пачутага ў царкве ці касцёле слова. Каталіцкія імшы яшчэ паўвеку таму былі ж на латыні. Сакрат Яновіч любіў паўтараць анекдот, як яго крынскі сусед, калі аднойчы вярнуўся з касцёла, стаў у яго дапытвацца: „Што значыць спірітус, ведаю, але скажы, Крацю, што значыць санкці?”

Увядзенне імшы па-польску замест на латыні дало адназначна станоўчы вынік. Касцёл у Польшчы дзякуючы таму яшчэ больш укараніўся ў польскай нацыянальнай традыцыі і стаў яшчэ мацнейшай духоўнай апорай краіны. Хаця і сярод каталікоў ёсць цяпер намаганні, каб вяртацца да імшы на латыні, бо яна больш сакральная чымсьці пальшчызна. Прыхільнікі гэтай плыні, а ёсць іх нямала, пераконваюць, што неразуменне мовы (што, дарэчы, можна пераадолець, вывучаючы яе) зусім не перашкаджае быць свядомым вернікам і поўнасцю духоўна перажываць багаслужбу ў храме.

Польская мова, якая з году ў год часцей і часцей гучыць у час праваслаўных набажэнстваў на Беласточчыне, цалкам там ненатуральная. Але ўжо беларуская з традыцыйнай царкоўна-славянскай аж так надта не кантрастуе. Бо яна проста для тутэйшых вернікаў, больш свойская. Але і так не ў змозе яна заступіць адвечную царкоўна-славянскую, хаця цяпер мала ўжо зразумелую. Для духоўнага перажывання самое разуменнне слоў малітвы, аднак, не такое важнае. Вырашае тут сакрум, значыць, нейкая містыка, дапоўнена эстэтычным багаццем царкоўных спеваў і нязвыклымі выявамі іконаў.

А каб больш разумець літургію і словы малітваў, неабавязкова трэба святарам ці харыстам пераходзіць на польскую мову (якую, дарэчы, і так заглушае акустыка святыні). Добры спосаб на гэта я падгледзеў нядаўна ў касцёле ў Міхалове падчас урачыстай імшы з нагоды юбілею 100-годдзя тамашняй каталіцкай парафіі. На вугле ля алтара вісіць там невялікі экран, на якім паралельна са спевам высвечваюцца словы псальмаў. Чаму чагосьці такога не зрабіць у нашых цэрквах? У такі спосаб можна было б дыскрэтна высвечваць польскі пераклад некаторых фрагментаў літургіі і словы малітваў, канонаў выконваных абавязкова таксама па-беларуску. Бо што тут ні казаць, але галоўнае пытанне Сакрата Яновіча надалей актуальнае. І Царква на Беласточчыне не можа цалкам адхіліцца ад свойскай беларушчыны.

Юрка Хмялеўскі. Ад Рэдактара.

Jerzy ChmielewskiУ гэтае не надта гарачае лета меў я вельмі цёплую ды сімпатычную прыгоду з генеалогіяй. У канцы ліпеня нечакана аб’явілася мая далёкая сваячка, пра якую дагэтуль нават не ведаў.

Карына – такое яе імя – прыехала на Беласточчыну са Стаўраполя ў далёкай Расіі. Тры дні дабіралася цягніком у Гродна і потым на аўтобусе праз мяжу ў Беласток. Прыехала ў пошуках сваіх каранёў, паколькі яе бабуля (з прозвішчам Дарашкевіч) была родам з падкрынкаўскай Нетупы. У 1945 г. падчас славутай рэпатрыяцыі выехала з трымя дочкамі ў „рай”, значыць Савецкі Саюз.

Унучка Карына апошнім часам звязалася па інтэрнету з Маркам Карнілюком, які ўзначальвае генеалагічнае (радаводнае) таварыства на Падляшшы. Ён устанаўлівае сваё сямейнае дрэва ды даследуе мінулае родных вёсак на Бельшчыне. На аснове найперш царкоўных метрыкаў вывеў свае карані недзе з паловы XIX-га стагоддзя. Каб заахвоціць іншых да падобных пошукаў, менавіта і паклікаў адмысловую арганізацыю. Дзейнічае яна ўжо некалькі гадоў, памяшчаючы ў інтэрнэце метрыкальныя царкоўныя запісы, даўнія фатаграфіі нашых вёсак і іх жыхароў. Таварыства ладзіць таксама сустрэчы ў паасобных мясцовасцях з прэзентацыямі архіўных збораў, падказваючы дзе і як шукаць сямейных каранёў.

І вось у апошні дзень ліпеня, якраз была гэта нядзеля, такая сустрэча адбылася і ў маім Востраве. На працягу некалькіх тыдняў аб’яўляў пра гэта настяцель тутэйшай праваслаўнай парахвіі айцец Аляксандр Клімук. Прыбыць на сустрэчу заахвочваў пасля нядзельных богаслужбаў жменьку вернікаў, якія асталіся яшчэ ў абез-
люднелым наваколлі. Шмат хто больш пра арганізаваную сустрэчу мог пачуць падчас ліпеньскіх храмавых святаў у востраўскім прыходзе. На Яна ў Грыбоўшчыне Марк Карнілюк асабіста раздаваў лістоўкі вакол царквы пабудаванай перад вайною анальфабэтам Іллёй Клімовічам – самазванчым „прарокам”. Айцец Аляксандр пра сустрэчу інфармаваў таксама на Уладзімера на востраўскіх могілках, запрашаючы перадусім з’ехаўшых у той дзень былых жыхароў навакольных вёсак або іх нашчадкаў.

Гэта ўсё дало, аднак, сярэднія вынікі. У прыхадскі дом пры царкве ў Востраве прыбыла на сустрэчу толькі недзе дваццаць асоб. Гэта ёсць толькі пацвярджэннем сумнай з’явы, што мала хто з нас, беларусаў і праваслаўных, на жаль, цікавіцца сваім родам. Ніякага багацця апрача духоўнага гэта ж не дае. Наадварот, каб пазнаваць і даследаваць свае карані, трэба на тое адвесці шмат часу, нават грошай на паездкі, скажам, у архівы. Тым не менш ёсць такія, што маюць такую патрэбу і разумеюць непералічальную на грошы свядомасць таго, хто і адкуль мы ёсць. Сярод прысутных у прыхадской святліцы пару такіх асоб было, вядома, хаця большасць, думаю, з’явілася са звычайнай цікаўнасці.

Сустрэчу вёў яе ініцыятар і арганізатар, Марк Карнілюк. На пачатку падкрэсліў, што найлепшай крыніцай для ўстанаўлення сваіх продкаў у як мага далейшым пакаленні ёсць царкоўныя метрыкі. Падказваў дзе іх трэба шукаць (м.інш. у зборах праваслаўнай епархіі ў Беластоку, пры якіх найбольш быў напрацаваўся Сяргей Баравік, быўшы выкладчык матэматыкі ў беластоцкім універсітэце, родам з недалёкіх ад Вострава Гаркавіч). На экране прэзентаваў запісы з такіх кніг, нават з уніяцкага яшчэ часу, таксама даўнія сямейныя здымкі з розных вёсак на Беласточчыне.

Сустрэча паказала, што мясцовыя і іх нашчадкі пра мінулае сваёй малой бацькаўшчыны ведаюць няшмат. Іх сямейная памяць канчаецца на дзядах або прадзедах. Сягае толькі да бежанства 1915 г.

Карыстаючыся нагодай, узяў я з сабою крыху сваіх запісаў ды дакументаў, якія дапамог мне ашукаць у архіве ў Гродне мой гарадзенскі сябра Віталь Карнялюк. Паказаў я гэта прысутным і крыху расказаў пра свае доследы гісторыі Вострава і наваколля. Займаюся гэтым шмат гадоў. На аснове царкоўных метрыкаў ды перапісаў (люстрацыяў) насельніцтва яшчэ з царскага часу ўдалося мне вывесці свой востраўскі радавод ажно з паловы XVIII ст. Выправіў я таксама гістарычную памылку, што замацавалася ў тутэйшай „сведамасці” ў выглядзе легенды, згодна з якою ў палове XIX ст. мела згарэць сярэдзіна вёскі доўгай тады на тры кіламетры. Пагарэльцы нібыта не адбудоўваліся ўжо на старым месцы, але перанесліся на вярсту ў бок. Такім чынам паводле легенды на карце ўзніклі сённяшнія тры Востравы – мой Паўднёвы, Паўночны і Новы.

Тымчасам праўда ёсць цалкам іншая. Ніякага пажару не было, а падзел вёскі наступіў у выніку царскай сельска-адміністрацыйнай рэформы. Прысутным паказаў я дакумент на гэта, які ў архіве знайшоў мой сябра з Гродна.

Майму выступленню ўважліва прыслухоўвалася таксама Карына, якая на сустрэчу прыехала з Маркам Карнілюком і былым жыхаром Нятупы. У пэўны момант я сказаў, што мая бабуля Стэфка таксама была з гэтай вёскі і дзявочае прозвішча ў яе было таксама Дарашкевіч. Аказалася, што яна і муж бабулі Карыны, якога расстралялі немцы, былі дваюраднымі. Карына, калі пра тое пачула, ажно перахрысцілася.

Брат маёй бабулі, Іван Дарашкевіч, таксама ў 1945 г. выехаў з сям’ёй з Нятупы за ўсходнюю мяжу і ў канцы апынуўся пад Клецкам (напісаў я пра тое ў папярэднім нумары). Пасля сустрэчы даў я Карыне дакладны адрас. Пра гэтых сваякоў яна нічога не ведала. Абмяняліся мы таксама імэйламі. Абяцала мне перапісаць і даслаць рукапісныя дакументы пра Востраво, якія я маю з архіва ў Гродне. Зразумела, будзем ужо падтрымліваць сувязі. Мы ж сваякі. Хаця далёкія, аднак – радня.

Ліпеньская сустрэча ў Востраве, хаця аказалася для мяне такой асабіста важнай, паказала таксама і сумнае аблічча. Амаль усе выказваліся выключна на польскай мове. Я, зразумела, выступаў па-беларуску або па-просту. Нават прысутная там журналістка «Нівы» Ася Чабан гаварыла па-польску.

Сваёй гісторыі не дасца пазнаваць, абмінаючы карэнную мову тых, якія яе вякамі стваралі. На Сакольшчыне гэтая гаворка яшчэ не так даўно была паўсюднай. Гэта проста гістарычны скарб, доказ тутэйшай тоеснасці. На жаль, мясцовыя чамусьці такога багацця не бачаць. Затое наш пастаянны аўтар, Матэвуш Стырчуля, як асоба цалкам звонку, настолькі захапіўся моўным феноменам Сакольшчыны, што адбыў тут яшчэ адно падарожжа і напісаў працяг рэпартажу „Там, дзе надалей трывае Вялікае княства”.

Карэнная мова вяне не толькі на Сакольшчыне. Такі ж працэс, мабыць, непазбежны, маланкава ахапіў ужо Бельшчыну, Гайнаўшчыну і ўвесь наш „шматкультурны” рэгіён. Ян Максімюк, які пасля некалькіх гадоў зноў вярнуўся як аўтар на нашы старонкі, дае рэцэпт, як гэта крыху прыпыніць і зберагчы такое багацце ад забыцця, больш выкарыстоўваючы лацінскі альфабэт. Думаю, што над гэтым варта задумацца.

Юрка Хмялеўскі. Ад Рэдактара.

Jerzy ChmielewskiНядаўна пабываў я на асаблівым мерапрыемстве. У палове траўня ў Падляшскай кніжніцы ў Беластоку адбылася грандыёзная сустрэча ў рамках штогадовага тыдня бібліятэк. З’ехаліся ў той дзень многія бібліятэкары – пераважна, вядома, жанчыны – з усяго ваяводства. Я быў запрошаны туды разам з кіраўнічыхай бібліятэкі ў Міхалове. Гэтая гмінная ўстанова, якая цяпер падлягае мне па самаўрадавай функцыі, апынулася ў прэстыжнай групе ўзнагароджаных прызом Сярэбранай ружы за дасягненні ў галіне папулярызацыі чытальніцтва.

Падляшская кніжніца ад нядаўна працуе ў новым памяшканні – у быўшай універсітэцкай Бібліятэцы імя Ежы Гедройца. Гэты шматпавярховы будынак для сваёй установы адкупіў ад універсітэта ваяводскі самаўрад. У папярэднім месцы – у камяніцы па вуліцы Кілінскага, побач фарнага касцёла – ужо даўно не хапала месца на кніжныя паліцы. Таму ўжо некалькі гадоў таму Маршалкоўская ўправа ў Беластоку вырашыла пабудаваць для кніжніцы новы вялікі будынак. Былі выдаткаваныя нават немалыя грошы на праект і тэхнічную дакументацыю. Таксама праведзены былі дарагія спецыялістычныя экспертызы, паколькі шматпавярховы гмах да паловы меў быць пад зямлёю. Ваяводскі самаўрад сфінансаваць такую грандыёзную інвестыцыю планаваў з еўрасаюзных фондаў. Але аказалася, што на гэта атрымаць адтуль такія грошы проста немагчыма. Дарэчы, пакупка і кошт прыстасавання ўніверсітэцкага будынка атрымаліся амаль удвая таннейшымі, улічваючы ўжо выдаткаваныя грошы на планаваную інвестыцыю.

Падобная справа была ў выпадку падрыхтоўкі да пабудовы рэгіянальнага аэрапорту, для якога як адзінае магчымае месца – пасля многіх дарагіх розных экспертыз – канчаткова знайшлося за вёскай Тапаляны ў Міхалоўскай гміне. Але і ў гэтым выпадку, аказалася, што грошай з Еўрасаюза на аэрапорт ужо не будзе. Ваяводскі самаўрад два гады таму, як толькі ўпэніўся ў гэтым, выкрэсліў наогул інвестыцыю са сваіх планаў, паколькі іншых грошай на тое прыдбаць аказалася немагчымым. І нічога, што выдаткаваны былі ўжо на гэта нават больш як два мільёны злотых. Такое здараецца – тлумачыў папярэдні маршалак журналістам, якія заўважылі, што гэтыя мільёны пайшлі ўпустую, іх проста выкінулі.

Дарэчы, хаця ўжо даўно было вырашана, што аэрапорту ў Тапалянах, пакуль, не будзе, каштоўная дакументацыя, аднак, апрацоўвалася надалей. Вось толькі нядаўна ў Варшаве закончыліся працы над найважнейшым для такога віду інвестыцыі рапартам уплыву яе на прыроду. Займаўся гэтым нават Адміністрацыйны суд, вымушаны разглядаць пратэсты эколагаў. Але канчаткова згода ёсць і пад Тапалянамі аэрапорт будаваць можна. Абы толькі былі гошы.

Але вяртаюся да травеньскага свята бібліятэкараў у Беластоку. Сёлета мела яно асаблівы, узнёслы характар, бо прыз Сярэбранай ружы атрымаў таксама дырэктар Кніжніцы, Ян Леанчук, у сувязі з адыходам на пенсію. Каб выказаць яму словы прызнання і падзякі, уставілася ў зале даўжэзная чарга прамоўцаў з розных асяроддзяў – чыноўнікі, бібліятэкары, пісьменнікі, прафесары. Былі нават госці з Вільні. У зале, на жаль, не заўважыў я нікога ад нас, беларусаў. Стала мне крыху сумна, бо ж Ян Леанчук на працягу мінулых звыш трыццаці гадоў утрымліваў цесныя сувязі з беларускім асяроддзем на Беласточчыне, найперш з нашымі літаратарамі. Як выдатны польскі пісьменнік, паэт і фельетаніст у сваёй творчасці заклікаў, каб не парываць сваіх каранёў. Таму па душы было яму кантактавацца з аўтарамі з нашага літаб’яднання „Белавежа”. Як дырэктар Кніжніцы арганізаваў ім аўтарскія сустрэчы ў рамках „Літаратурных серадаў”, дапамагаў выдаваць кніжкі. Супрацоўнічаў таксама з беларускімі літаратарамі з Гродзеншчыны. А ў маладосці на польскую мову пераклаў адну ці дзве беларускія мініяцюры Сакрата Яновіча, г.зв. „сакраткі”.

За ўсё гэта падзякаваў я Яну Леанчуку ў сваёй прамове, выказваючы спадзяванне, што будучы на пенсіі і маючы больш часу надалей будзе ўзбагачаць літаратуру сваймі прыгожымі творамі з глыбокім сэнсам. Я нешта з яго творчасці прачытаў. І хаця мабыць не з’яўляюся аўтарытэтным знаўцам літаратуры, то даўно ўжо заўважыў найбольшае, думаю, багацце Леанчуковай творчасці – прыгожую пальшчызну. Піша ён на мове, праўда, крыху архаічнай, напаўмёртвай і прызабытай. Але параўноўваючы да сённяшняй штучнай нова-мовы з радыё ці тэлебачання, можна яе проста смакаваць. А ўжо ў канфрантацыі з хаатычнай дзіва-мовай, якая залівае мазгі праз інтэрнэт, словы як напрыклад „Жальнік” (загаловак аднаго з паэтычных зборнікаў Яна Леанчука) гэта проста моўны скарб.

Творчасць Яна Леанчука, тыя смакавітыя словы блізкія чамусьці і мне. Дадумваюся таму, што яго родныя Лубнікі пад Заблудавам і мой Востраў пад Крынкамі ад вякоў нічым асабліва не розніліся – ні выглядам і краявідамі навокал, ні менавіта мовай. У іх і ў нас стагоддзямі гудзеў свет жывой простай мовы. Доўгі час нашы продкі былі і аднолькавай уніяцкай яшчэ рэлігіі.

Пабываючы на травеньскім бібліятэкарскім свяце ў Беластоку ўспомніў я, як роўна два гады таму з гэтай жа нагоды Ян Леанчук як дырэктар Кніжніцы завітаў у гмінную бібліятэку ў Міхалове. Я тады яшчэ працаваў дырэктарам Дому культуры ў суседнім Гарадку. У той дзень, недзе ў поўдзень, нечакана з`явіўся ў дзвярах майго кабінета Ян Леанчук з супрацоўніцай. Расказаў мне – цёплымі словамі – пра сустрэчу ў міхалоўскай бібліятэцы і патлумачыў, чаму вяртаючыся вырашыў наведаць яшчэ гарадоцкі дом культуры і гмінную бібліятэку, што размешчана ў тым жа будынку. – Памалу развітваюся, бо адыходжу неўзабаве на пенсію, – сказаў мне. З той сімпатычнай сустрэчы маю нават на памятку здымак у сваім фотаальбоме.

Ян Леанчук яшчэ тады не ведаў, якія жудасныя падзеі адбыліся ў міхалоўскай бібліятэцы адразу пасля яго ад’езду. Пра гэта вечарам штосьці па тэлефоне расказаў мне Мікалай Грэсь. Усхваляваны і перапалоханы, дрыжачым голасам павядоміў, што тадышні бургамістр звольніў яго з пасады кіраўніка бібліятэкі. Не было гэта чымсьці нечаканым. Грэсь два месяцы раней збунтаваўся і дэманстратыўна зрокся функцыі галоўнага рэдактара гміннай „Газеты Міхалова”, якой змест поўнасцю асабіста кантраляваў бургамістр. Быў той жорсткім цэнзарам, дапускаючым выключна тэксты выхваляючыя яго самога або з крытыкай у адрас апанентаў (найчасцей хлуслівай, выдуманай). Бургамістр таксама пісаў – ананімна – артыкулы, каментары і лісты, у якіх сам сябе выхвальваў і аплёўваў тых, хто з ім не пагаджаўся.

Тады – у палове траўня 2014 г. я ўжо быў перакананы, што міхалоўскі бургамістр сваімі жудаснымі паводзінамі капае сабе яму ў самаўрадніцкай кар’еры. Пацвердзілі хутка гэта восеньскія выбары. Я толькі тады не мог прадбачваць яшчэ, што ў выніку менавіта тых жа падзей займу пасля адказную пасаду ў Міхалоўскай гміне.

Jerzy Chmielewski. Od Redaktora.

Jerzy ChmielewskiJęzyk białoruski nie jest dla Polaków językiem obcym – przekornie mawiał niegdyś Sokrat Janowicz. Tym też usprawiedliwiał formułę organizowanych pod szyldem Villi Sokrates trialogów, podczas których wystąpień po białorusku nikt nie tłumaczył. Jeśli już, to – dla uczestników spoza Polski i Białorusi – ważniejsze kwestie przekładano czasem na angielski lub niemiecki. I rzeczywiście, polskojęzyczni czy to dziennikarze, czy literaci, naukowcy a nawet przedstawiciele władz  nie mieli, zdawało się, większych trudności ze zrozumieniem języka białoruskiego. Jednak po tegorocznej edycji nabrałem już co do tego wątpliwości.

Tematem przewodnim dyskusji tym razem była tutejszość w kontekście autoidentyfikacji ludności Białorusi oraz na Podlasiu. Także jako synonim małej ojczyzny, wyznacznik lokalnego patriotyzmu, szacunek, troska i przywiązanie do swego miejsca na ziemi. Zawsze byłem i jestem gorącym orędownikiem tutejszości właśnie w tym aspekcie. Skierowanie natomiast takiego poczucia na tory białoruskiej świadomości narodowej, jak czynili to sto lat temu nasi narodowi wieszcze i działacze, w dzisiejszych realiach jest już raczej niemożliwe. Jako uczestnik jednego z paneli dyskusyjnych powiedziałem – po białorusku – że tutejszość w takim znaczeniu nie ma już przyszłości. Przez niektóre osoby na widowni zostałem jednak opacznie zrozumiany i musiałem jeszcze raz powtórzyć tę tezę po polsku. Takich momentów na tegorocznym trialogu było więcej. Publika nie zawsze kontaktowała z wypowiedziami po białorusku, gdyż w większości była spoza naszego środowiska. Chociaż  miało to  i pozytywne znaczenie, pokazując że trialog i omawiane na nim białoruskie dylematy spotykają się z rosnącym zainteresowaniem osób z różnych kręgów. Rangę przedsięwzięcia podnosi udział w nim nietuzinkowych postaci – cenionych osobistości i autorytetów ze świata kultury, literatury, nauki i polityki z trzech (zgodnie z nazwą) obszarów, czyli Polski, Białorusi i Europy.

Trialog promuje też Krynki, choć wśród miejscowych większego zainteresowania nie wzbudza. W tym roku dyskutowano o tutejszych bez tutejszych. Od razu to zauważyłem i kiedy zabrałem głos w panelu, do którego mnie zaproszono, zażartowałem nawet, że spośród obecnych byłem najbardziej tutejszy. Opowiedziałem, że przyszedłem na świat pięć minut drogi stąd – od byłej synagogi, gdzie odbywał się trialog – na oddziale położniczym szpitala przy ul. Grodzieńskiej, wybudowanego jeszcze w czasach carskich (dziś mieści się tam przychodnia lekarzy rodzinnych). A moja „baćkouszczyna” leży wszystkiego pięć kilometrów od Krynek.

Choć pojęcie tutejszości zostało na trialogu niemalże rozłożone na czynniki pierwsze, wzbudzając u dyskutantów mnóstwo myśli i refleksji, czasem nawet wykluczających się, to temat należy uznać za wybrzmiały. „Tutejszy, czyli nikt” – Tamara Bołdak-Janowska wymownie zatytułowała już dziesięć lat temu jeden ze swych szkiców w Cz, gdzie zauważyła, że we współczesnym świecie taka samoidentyfikacja jest czymś niepoważnym. Należy bowiem wyraźnie oddzielić przywiązanie do miejsca swego zakorzenienia, urodzenia czy zamieszkania od tożsamości obywatelskiej i narodowej, gdyż w tym znaczeniu tutejszych po prostu nie ma.

Nieco inaczej sprawa ma się z miejscowym językiem, czyli tutejszą mową, która na Podlasiu realnie przecież istnieje (jeszcze) i charakteryzuje się przy tym ogromną różnorodnością i bogactwem słów. Choć miejscowe gwary i dialekty wymierają na naszych oczach (a raczej w naszych uszach), to w codziennym użyciu jeszcze gdzieniegdzie występują.

O tutejszej mowie na trialogu jednak prawie nie dyskutowano. Próbowałem o to zagadnąć uczestników panelu literackiego. Zastanawiałem się głośno, dlaczego nasze barwne i smakowite dialekty skazane są na wymarcie. Czy dlatego, że mają wiejski rodowód i kojarzą się z „mużyctwem” i ubóstwem? – zapytałem. – Nie, nie! – kategorycznie zaprzeczyły obecne na sali moje koleżanki z białostockiej AB-BY.

Ale coś jednak musi być na rzeczy, skoro te gwary znikają wraz z zanikiem tradycyjnej wsi i wymieraniem staruszków – autochtonów. Zatapia je wszechobecna polszczyzna. Kolejne pokolenia, nawet gdy rozmawiają jeszcze po „tutejszemu”, czyli po prostu, po-svojemu, to ich zasób słów jest już bardzo skromny i – co szczególnie bolesne – całkiem wyzbyty z melodyjnych dyftongów. Nie jest to już żywa mowa, w dodatku rozmawiający nią posiłkują się literacką białoruszczyzną, a raczej jej nieco sztucznym wariantem, pod wpływem audycji dla mniejszości w radiu i telewizji.

Nasze haworki żyły i rozwijały się setki lat. I oto teraz raptownie milkną, a mało kto z nas się tym przejmuje. Jeśli nie wynika to z kompleksów niższości (bo to była przecież mowa chłopów), to z czego? Aby podlaskie dialekty ratować od zapomnienia, a nawet je nobilitować, już dawno otworzyliśmy dla nich łamy naszego pisma. I nieco tekstów w takim wariancie językowym się ukazało. Od kilku numerów publikujemy piękne, refleksyjne i z życia wzięte wiersze po svojemu, pisane przez Barbarę Goralczuk, dobrze zapowiadająca się autorkę z Bielska Podlaskiego. Wcześniej teksty na podlaskiej mowie systematycznie publikował w Cz Jan Maksymiuk. Jednak nikt dotąd nie napisał w dialekcie czegoś większego, powieści czy zbioru opowiadań. Kiedykolwiek od początku słowa pisanego.

Podczas trialogu zapytałem Michała Androsiuka – jednego z panelistów części literackiej – dlaczego nie pisze książek w swym rodzimym podhajnowskim dialekcie, ale w białoruskim języku literackim. Odpowiedział, że barierą jest dla niego ograniczony zasób słownictwa. Dialekty zatrzymały się na minionej epoce i nie ma w nich słów, którymi można by opisać nowe określenia, zjawiska i przedmioty z obecnej rzeczywistości. Poza tym nie ma – jak to określił – kodyfikacji tej mowy, aby można było ją właściwie zapisać.

Poważna próba wprowadzenia do powszechnego użytku (pisanego) tzw. svojej movy pojawiła się jakieś dziesięć lat temu. Taką inicjatywę podjął Jan Maksymiuk. Jednak zaproponowany przez niego alfabet z użyciem czeskich liter z daszkami jak na razie po prostu się nie przyjął.

Сапраўды, адыход з ужытку нашых гаворак, няхай сабе і непазбежны, гэта вялікая страта. Варта той арыгінальны, багаты і надта прыгожы, моўны свет прынамсі запісаць для памяці нашчадкаў. Пахваліць тут трэба Іаанну Стэльмашук-Троц, якая на падляшскай і простай мове выстаўляе сцэнічныя п’есы і пастаноўкі. Я быў пад вялікім уражаннем яе спектаклю „Бежанцы” ў выкананні гайнаўска-бельскай моладзі.

Помню 1988 год. Сярод кампаніі БАСаўцаў быў я на сустрэчы ў Мінску, куды якраз прыехалі беларусы з Амерыкі. Звярнула на мяне ўвагу Ала Орса-Рамана. На маю мову. Яна родам ад Наваградка і як не дзіўна мы гаварылі з сабою як сусед з суседкаю. Цёпленька, гладка і з дыфтонгамі (не агуркі, але гуркіе).

Другі раз, помню, ідэнтычны выпадак меў я з выдтнай рэжысёркай дакументальнага кіно, Тамарай Саланевіч, якая наведала нашу рэдакцыю. Я быў для яе як жывы экспанат – апошні носьбіт карэннай беларускай мовы. Вельмі дзякавала, што з маіх вуснаў магла пачуць жывую простую мову, амаль такую ж, як на яе роднай Нараўчанскай зямлі.

Ратуйма ад забыцця тутэйшую мову, гэта ж наш скарб.