Успамінаю Гайнаўку паўвекавой даўнасці

З Гайнаўкай я быў звязаны з часоў свайго дзяцінства. Мая мама з вёскі Дольнае (зараз так называецца адна з гайнаўскіх вуліц на заходняй ускраіне горада) выйшла замуж у Новае Ляўкова. У Дольным – як я запамятаў – стаялі драўляныя хаты з саламянымі стрэхамі і вельмі часта былі яны спалучаныя з хлявом. Пяцьдзесят гадоў таму яшчэ жылі бацька і мачаха мае мамы, брат Федзя і сястра Вольга. Мы з бацькам і мамай наведвалі іх. Мой бацька вазіў мамінай сястры бульбу, буракі і капусту ды дровы на зіму. У Гайнаўцы жыве яшчэ толькі дваюрадны брат мамы Валодзя (ён пенсіянер).

Бацькі пакідалі  мяне на пару дзён у сям’і Федзі (драўляны дом і зараз стаіць пры вуліцы Электрычнай) і я меў ў Гайнаўцы новых калег. Вясной, летам і восенню мае гайнаўскія сябры вельмі любілі займацца футболам. Для гэтага мелі вялікую плошчу пасбішч-паплавоў побач вуліцы Электрычнай. На гэтай дачаснай спортпляцоўцы я навучыўся ездзіць на веласіпедзе. Зімой мы каталіся на каньках. Найчасцей з’язджалі на заснежаны луг з высокага насыпу чыгуначнай пуці, якая вядзе з Гайнаўкі ў Семяноўку. Дзяцей і моладзі збіралася процьма. Гоман і крыкі чутны былі пасля поўдня да змяркання ды яшчэ пазней і тады ўжо на вуліцы Паддольнай уключалі вулічнае электраасвятленне.

Дагэтуль сістэма вуліц у Гайнаўцы толькі крыху памянялася. Новых пабудавалі ўсяго некалькі, у тым ліку адну з найдаўжэйшых – вуліцу Ракавецкага (ад жыллёвага пасёлка Лясныя Калейкі да новапабудаванай бальніцы-шпіталя), Новую, Белавежскую і Жаб’яй Горкі. Вуліцы не былі такія шырокія як цяпер. На важнейшых быў брук або шлака (дзындра). Пасля ападкаў поўна гразі было на вуліцах Паддольнай, Электрычнай і іншых тады яшчэ не названых.

Вуліцы ў цэнтры горада мелі назвы: Сталіна (пасля 1 Мая і цяпер 3 Мая), Леніна (цяпер Арміі Краёвай), Л. Варынскага (зараз С. Баторыя), М. Бучка (цяпер кс. І. Верабея), Вызвалення (зараз Ю. Пілсудскага) і Пралетарыяцкая (зараз 11 Лістапада). Не было вуліц са скрыжаваннямі з кругавой развязкай (а цяпер іх чатыры). Зараз ёсць два скрыжаванні са святлафорамі. Найбольш тратуараў пабудавалі за апошнія дваццаць гадоў.

Яшчэ напрыканцы мінулага стагоддзя паабапал гайнаўскіх вуліц расло многа высокіх прыгожых дрэў: дубоў (шматлікія з іх растуць і цяпер, між іншым, пры вуліцах Белавежскай, Паркавай, Ю. Пілсудскага, а. Дзевятоўскага), ліпаў, клёнаў і бяроз. Дамы былі пераважна драўляныя. Царква таксама. Яна была адна на ўвесь горад (на яе месцы цяпер новы вялікі Святатроіцкі сабор). У горадзе быў двухпавярховы драўляны дом “Леснік” і ў ім кіно. Калі прывозілі цікавы кінафільм, былі па два кінасеансы ў адзін дзень. У “Лесніку” заснавалі духавы аркестр. У летнюю пару на пляцоўцы пад дубамі пры “Лесніку” ладзілі танцы. Калі пабудавалі мураваны вялікі Дом культуры “Гурнік”, тады і там пачалі арганізаваць усе культурныя мерапрыемствы. Цяпер гэта Гайнаўскі дом культуры.

Мураваныя шматпавярховыя жыллёвыя будынкі пачалі ставіць у цэнтры горада паабапал вуліцы 3 Мая, пры вуліцы С. Баторыя, пры колішняй вуліцы Вызвалення, вуліцы Аляксея Зіна, на пасёлку Пашкі і пры вуліцы Ліпавай. Прыватнае жыллёвае будаўніцтва разгарнулася ў раёне вуліц Варшаўскай, Скарпавай, Мастовай, Паддольнай, Простай, Доўгай, Новай, Паўднёвай, Электрычнай, Бельскай і іншых.

У шасцідзесятых гадах мінулага стагоддзя ў Гайнаўцы поўнай парай працавалі фабрыкі на базе драўніны: мэблевая фабрыка і г. зв. Паркецярня, хімічная фабрыка ды вялікі тартак. Цяпер не ўсе ведаюць, дзе знаходзіўся шкіпінарны завод (terpentyniarnia). Быў ён на месцы сённяшняга гарадскога парка. Драўніну з лесу ў тартак або на хімічную фабрыку вазілі вузкакалейкай. Ішла вялікая прадукцыя.

Добра памятаю колішні чыгуначны вакзал. Побач пуці стаяў доўгі драўляны будынак пачакальні для пасажыраў. У ім працавалі начальнік вакзала і дзяжурны руху паяздоў. У гэтым бараку быў бар. У ім абедалі не толькі чыгуначнікі. Ён быў адкрыты ад раніцы да вечара для ўсіх хто сюды заходзіў. Я і некаторыя мае аднакласнікі ў гады 1958 –1962 штодзень ездзілі цягніком з чыгуначнага паўстанка з надпісам “Нараўка” (хаця ён быў у Плянце, а да Нараўкі адсюль ажно 4 км) у агульнаадукацыйныя ліцэі (было іх два, адзін з беларускай мовай навучання) і ў прафесійныя школы. Цягнікі часта прыязджалі ды адпраўляліся ў Бельск-Падляшскі, Белавежу, Чаромху і далей у Варшаву, Семяноўку і далей у Цісоўку. Ва ўсе дні – буднія і святочныя ездзіла многа людзей. Хто на працу, хто ў школу, а хто толькі на базар. З даездам не было праблемаў. Цяпер не паедзеш пасажырскім поездам у Семяноўку, Белавежу або ў Бельск-Падляшскі. Апусцеў і заглух вакзал. Што такое магло б здарыцца, ніхто раней не прадбачваў.

У 1958 годзе я паступіў вучыцца ў гайнаўскі ліцэй. Меў гайнаўскіх калег, якіх бацькі былі дырэктарамі і кіраўнікамі гайнаўскіх фабрык і прадпрыемстваў. Адзін аднакласнік пасля ўрокаў ішоў да бацькі, які кіраваў прадпрыемствам Лясной недраўлянай прадукцыі “Лес” і мяне туды запрасіў. Шэф „Лесу” ветліва мяне прыняў і расказаў пра сваё прадпрыемства, чым яно займалася. А яно скупляла грыбы і ягады, лячэбныя зёлкі, а нават зайцоў. На экспарт высылалі ў заходнееўрапейскія краіны свежую і салёную пліску ды ягады-чарніцы. Жывых зайцоў экспартавалі на развод у Францыю і ў Італію. У замежныя краіны высылалі многа футаралаў для прэцызійнай апаратуры.

Пацікавіўся я, што прадукуюць на хімічнай фабрыцы. Тут працаваў да самай пенсіі брат маёй мамы Федзя. Ён мне тады сказаў, што ім, рабочым на гэтай фабрыцы, строга забаронена гаварыць пра яе вытворчасць. Іх, адыходзячых дадому пасля працы, заўсёды дакладна правяралі. І ў мяне былі толькі здагадкі, чаму тут усё было такое засакрэчанае.

У 1960 годзе ў Гайнаўцы пабудавалі дрэваапрацоўчы камбінат. У ім пасля заканчэння прафесійнай школы працаваў мой брат Кастусь. Быў столярам. Ён мне распавёў, што працавалі тады сем цэхаў: лесапільны, фрэзерны, паркетны, мазаікавага паркета, фарнірны, мэблевы і драўлянай упакоўкі (усялякіх скрынак, між іншым, да транспарту прадуктаў харчавання, грыбоў, садавіны і для прамысловасці). У мэблевым цэху выраблялі перш за ўсё высакаякасную кухонную мэблю пад назвай “Рэха пушчы” (1 000 камплектаў у год). У склад камплекта ўваходзілі буфет, шафка, палічка, вешалка, стол, столік і два крэслы.

Гайнаўка помніцца мне яшчэ невялікім ціхім і спакойным горадам. Было ў ім многа дрэў і ў цёплую пару года кветак. Садзілі іх перш-наперш паабапал галоўных вуліц. Прыгожы і задуменны быў горад каляровай восенню. Вецер шумеў у галінах высокіх дрэў, ападала лісце з пажаўцелых клёнаў, ліпаў і бяроз. Яно доўгі час шасцела пад нагамі. Вечарамі вуліцы былі ціхія-ціхія. Патаналі яны ў паўзмроку – тады няшмат было вулічных ліхтароў.

Янка Целушэцкі

Белтурызм – на розны смак (2)

2. Беларусь у 2017 годзе прадставіць магчымасці дзелавога турызму ў Барселоне і Франкфурце. У гэтым годзе Беларусь упершыню робіць акцэнт на ўдзеле ў выставах па дзелавым турызме і запрасіла турфірмы далучыцца. Акрамя таго, сёлета пасля перапынку ў некалькі гадоў вяртаецца з нацыянальным стэндам на выставу ITB у Берліне. У 2016 годзе нацыянальны стэнд Беларусі быў прадстаўлены на міжнародных выставах у Маскве, Мінску, Тэль-Авіве, Пекіне, Урумчы, Баку, Тбілісі, Варшаве і Лондане. На выставах, дзе не быў прадстаўлены стэнд, праходзілі прэзентацыі турыстычных магчымасцей Беларусі. Беларускі турызм таксама прэзентавалі падчас прэс-тураў і рэкламна-інфармацыйных тураў. Адно з галоўных мерапрыемстваў – прэс-тур для журналістаў з інфармацыйных агенцтваў краін СНД, арганізавана было БЕЛТА. Па яго выніках выйшлі матэрыялы, якія можна лічыць паўнавартаснымі даведнікамі. Па выніках прэс-тура фатографаў з Францыі плануецца выстава ў Версалі. Развіццё турызму з’яўляецца адным з прыярытэтных напрамкаў сацыяльна-эканамічнага развіцця Рэспублікі Беларусь. Дадзеная галіна ўзятая пад асаблівую апеку дзяржавы.

Мінск (Фота Міры Лукшы)

Першая Нацыянальная праграма развіцця турызму ў Рэспубліцы Беларусь была прынята ў 2004 годзе. Вынікам яе выканання стаў значны рост экспарту турыстычных паслуг, развіццё турыстычнай інфраструктуры ў краіне, спрашчэнне ўязнога рэжыму і ўмоў знаходжання замежных грамадзян на тэрыторыі Беларусі. Сёння ў Беларусі рэалізуецца шэраг дзяржпраграм, у якіх прадугледжаны меры і сродкі па стварэнні сучаснай інфраструктуры турызму ў розных рэгіёнах краіны.

Рэспубліканскі бюджэт сумесна з абласнымі бюджэтамі прымае ўдзел у аднаўленні помнікаў гісторыка-культурнай спадчыны ў рэгіёнах краіны. У 2012 годзе Саветам Міністраў зацверджана была дзяржпраграма «Замкі Беларусі». У рамках дзяржпраграмы да 2018 года плануецца ўладкаваць 38 замкаў, палацаў і замчышчаў. Асаблівая ўвага ў Беларусі надаецца развіццю аграэкатурызму. У мэтах стварэння спрыяльных умоў для развіцця турызму ў Рэспубліцы Беларусь, задавальнення патрэбнасцей грамадзян у адпачынку і аздараўленні кіраўніком дзяржавы быў прыняты ўказ прэзідэнта Рэспублікі Беларусь №371 «Аб некаторых мерах дзяржаўнай падтрымкі развіцця турызму ў Рэспубліцы Беларусь» і №372 «Аб мерах па развіцці аграэкатурызму у Рэспубліцы Беларусь».

У Беларусі актыўна распрацоўваюцца зялёныя маршруты, якія ствараюцца ўздоўж натуральных зялёных калідораў, далін рэк, гістарычных гандлёвых шляхоў і старых чыгунак. Сярод іх – маршрут па Лепельскім раёне Віцебскай вобласці пад назвай «Край жоўтых гарлачыкаў і сівых валуноў», па рэках Грыўда, Шчара і Нёман «Воднымі шляхамі Вялікага княства Літоўскага» і іншыя. Зялёныя маршруты з’яўляюцца асновай для рэалізацыі праектаў, звязаных з захаваннем прыродных ландшафтаў, культурнай спадчыны, з экалагічным турызмам і транспартам, не забруджваючымі навакольнае асяроддзе. Зараз ідзе актыўная работа па распрацоўцы новых турыстычных маршрутаў на тэрыторыі кожнай вобласці, праводзіцца збор заявак жадаючых заняцца аказаннем паслугаў у сферы аграэкатурызму. Для гаспадароў сельскіх сядзіб запланавана правядзенне спецыяльных адукацыйных і навучальных семінараў. Сёння ў Беларусі шырока разгорнута падрыхтоўка турыстычных кадраў. У гэтай сферы працуюць 20 вышэйшых і 8 сярэдніх навучальных устаноў. Агульны набор на гэтыя спецыяльнасці перавышае 2,1 тыс. чалавек.

 

Фота Міры Лукшы

Адпачынак на любы густ

Сёння кожны турыст і падарожнік можа выбраць у Беларусі адпачынак на любы густ. У Беларусі няма заснежаных гор і цёплага мора з пясчанымі пляжамі, але летам тут можна накупацца ў чыстых азёрах, а зімой пакатацца на лыжных курортах, і ў любую пару года – пабываць на рыцарскіх турнірах, народных святах, розных спартыўных спаборніцтвах, фестывалях, у тэатрах, музеях, на экскурсіях. Турыстычная інфраструктура Беларусі дае магчымасць з камфортам размясціцца, пакаштаваць нацыянальныя стравы, бяспечна і хутка дабрацца ў любы куток краіны, набыць сувеніры, – хваліцца Міністэрства. – Дзякуючы развіццю інфармацыйных тэхналогій, у Беларусі ствараецца нацыянальная сістэма анлайн-браніравання, якая дазваляе турысту замовіць нумары ў большасці гасцініц краіны.
Турыстычны патэнцыял Беларусі заключаецца ў разнастайнасці і прыгажосці прыроды, унікальнасці гісторыка-культурнай спадчыны. У рэспубліцы налічваецца больш за 15 тысяч аб’ектаў, якія маюць гістарычную, культурную, архітэктурную значнасць, а таксама памятных месцаў, звязаных з імёнамі выдатных дзеячаў сусветнай гісторыі і культуры. Для аматараў экалагічнага турызму адпачынак у Беларусі – унікальная магчымасць атрымаць асалоду ад прыродай у экалагічна чыстых, не кранутых урбанізацыяй кутках. Многія прыродныя аб’екты краіны лічацца эксклюзіўнымі ў Еўропе. У першую чаргу гэта нацыянальныя паркі «Нарачанскі», «Прыпяцкі», «Браслаўскія азёры», «Белавежская пушча», Бярэзінскі біясферны запаведнік, заказнікі «Налібоцкая пушча», «Блакітныя азёры» і многія іншыя.

Асаблівая ўвага ў Беларусі надаецца развіццю аграэкатурызму. Сёння турыстаў гатовы прыняць больш дзве тысячы сельскіх сядзіб. Усе яны абсалютна розныя і па-свойму каларытныя. У адных турыстам прапануюць асобны домік з камінам, більярдам і вясковай лазняй, у іншых – невялікі пакой у агульным з гаспадарамі доме і ўмывальнік з калодзежнай вадой на дварэ. Але ва ўсіх без выключэння сельскіх сядзібах гасцей смачна накормяць і арганізуюць мноства забаў.

У апошнія гады ўсё больш папулярным становіцца лячэбна-аздараўленчы турызм. Адпачынак і аздараўленне прапануюць гасцям 475 санаторна-курортных і аздараўленчых арганізацый, у тым ліку 75 санаторыяў і 2 пансіянаты. Усе санаторыі размешчаны ў зонах з асаблівым мікракліматам, многія з іх валодаюць уласнымі крыніцамі мінеральных вод, гразелячэбніцы. У Беларусь замежных гасцей прыцягвае высокая кваліфікацыя беларускіх лекараў, добрая аснашчанасць клінік, у цэлым высокі ўзровень якасці медыцынскіх паслуг.
Не губляе сваёй актуальнасці рэлігійны турызм. У сілу гістарычнага мінулага на тэрыторыі краіны стагоддзямі пражываюць побач прадстаўнікі розных рэлігій – хрысціяне, іудэі, мусульмане і іншыя. Вернікі прыязджаюць пакланіцца цудадзейным абразам і нятленным мошчам беларускіх святых: Ефрасінні Полацкай, праведнай княгіні Слуцкай Сафіі. У мінскім касцёле Святых Сымона і Алены і гродзенскім Фарным касцёле захоўваюцца дублікаты Турынскай плашчаніцы. У апошнія гады ў моду ўваходзіць ваенна-гістарычны турызм. Людзі прыязджаюць у Беларусь з розных канцоў свету, каб наведаць памятныя мясціны. Пра падзеі мінулага нагадваюць замкі і храмы абарончага тыпу, помнікі і стэлы, устаноўленыя ў гонар знакамітых бітваў, ваенныя і краязнаўчыя музеі. Мноства замежных гасцей прыязджае ў Беларусь, каб наведаць разнастайныя культурныя і спартыўныя мерапрыемствы міжнароднага ўзроўню. У першую чаргу гэта Міжнародны фестываль мастацтваў «Славянскі базар у Віцебску», тэатральны фестываль «Белая вежа» ў Брэсце і іншыя. Беларусь удзельнічае ў шэрагу трансгранічных праектаў – «Невядомая Еўропа» ў Гродзенскай вобласці, Еўрарэгіён «Паазер’е», «Бэлла – Дзвіна» ў Віцебскай вобласці. Усе яны дапамагаюць больш эфектыўна выкарыстоўваць гісторыка-культурную спадчыну і ўнікальны прыродны патэнцыял краіны.

Віцебск (Фота Міры Лукшы)

Дзе трэба пабываць у Беларусі

– прапануе міністэрства. Беларусь пачынаецца са сталіцы. Мінск – горад з амаль тысячагадовай гісторыяй. У вялікую айчынную вайну Мінск быў разбураны больш чым на 80%, у сувязі з гэтым тут практычна не захавалася старажытных пабудоў. Аднак сучасная планіроўка і добраўпарадкаванне, архітэктурныя ансамблі з шырокімі, светлымі вуліцамі і праспектамі, пышнай зелянінай бульвараў, сквераў і паркаў ствараюць сваё непаўторнае аблічча і каларыт. Для гасцей беларускай сталіцы распрацавана больш за 40 пешаходных і аўтобусных экскурсійных маршрутаў з наведваннем аб’ектаў гісторыка-культурнай спадчыны, музеяў, тэатраў, выставачных галерэй. Мірскі замкавы комплекс (Мірскі замак) – выдатны помнік абароннага дойлідства XVI стагоддзя. Уключаны ў Спіс сусветнай культурнай і прыроднай спадчыны ЮНЕСКА. У снежні 2010 года пасля рэстаўрацыйных работ Мірскі замак быў адкрыты для турыстаў. Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс – унікальны помнік архітэктуры і садова-паркавага мастацтва XVI- XVIII стагоддзяў, звязаны з гісторыяй роду Радзівілаў. Уключаны ў Спіс сусветнай культурнай і прыроднай спадчыны ЮНЕСКА. У чэрвені 2011 года пасля актыўных рэстаўрацыйных работ Нясвіжскі замак адкрыў свае дзверы для наведвальнікаў…

Польска-беларускае прыгранічнае супрацоўніцтва ў галіне турызму.

Прэзентацыя трансгранічных праектаў у галіне турызму, абмен вопытам, а таксама магчымасці фінансавання праектаў у галіне турызму – гэта толькі некаторыя з тэм канферэнцыі па прыгранічнаму супрацоўніцтву Польшчы і Беларусі ў галіне турызму.
Сустрэча адбылася ў снежні 2016 г. у гатэлі Cristal у Беластоку. У ёй прынялі ўдзел прадстаўнікі індустрыі турызму на Падляшшы і Беларусі, а таксама намеснік міністра спорту і турызму Давід Лясэк, намеснік падляшскага маршалка Ян Дыюк, член маршалкоўскай управы Падляшскага ваяводства Багдан Дыюк і кіраўнік дэпартамента па турызме Міністэрства спорту і турызму Рэспублікі Беларусь Ганна Муха ды віцэ-прэзідэнт Падляшскай рэгіянальнай турыстычнай арганізацыі Валянціна Пятрочук. Гэта была першая такая канферэнцыя ў Беластоку, якая адбылася па ініцыятыве Міністэрства спорту і турызму.
Як падкрэсліў намеснік міністра Давід Лясэк, сход з’яўляўся часткай плана работы ў галіне развіцця турызму і адпачынку, які пачаўся з 1 студзеня 2017 года. Адзначыў: «Залежыць нам на сустрэчах, падчас якіх будуць прадстаўлены праекты, ідэі, вопыт і дасягненні індустрыі турызму, турыстычных арганізацый». Таксама паведаміў што Рада Міністраў адобрыла рэалізацыю Стратэгіі дзеля адказнага развіцця, у адпаведнасці з якім Міністэрства прапанавала праект пад назвай Дом польскіх турыстычных тэрытарыяльных брэндаў. «Мы хочам стварыць такі магазін тэрытарыяльных турысцкіх брэндаў на аснове прадуктаў, распрацаваных намі на працягу многіх гадоў, якія хочам падрыхтаваць, спрафесіяналізаваць і забяспечыць магчымасці іх інтэграцыі і інтэрнацыяналізацыі». Звярнуў таксама ўвагу на неабходнасць выкарыстоўваць усё больш лепшы клімат у польска-беларускіх палітычных адносінах, таксама геапалітычнай сітуацыі, а гэта азначае, што польскія турысты шукаюць цікавых прапаноў у Беларусі: «Я перакананы, што гэтае найвялікшае культурнае і прыроднае багацце памежжа мае важнае значэнне для стварэння адзінай прасторы для развіцця турызму». На добрае супрацоўніцтва з Беларуссю паказаў таксама маршалак Багдан Дыюк. Ён падкрэсліў важнасць адкрыцця на двух пунктах перасячэння мяжы з Беларуссю бязвізавага ўезду. Рух на мяжы з Беларуссю будзе большы, і гэта адаб’ецца не толькі на развіцці турызму, але і на іншых галінах гаспадаркі ў рэгіёне.

– Для таго, каб людзі сталі супрацоўнічаць адзін з адным, яны павінны сустрэцца, – сказаў Ян Забельскі. – Падарожжа з’яўляецца першым крокам, каб усталяваць адносіны, таксама эканамічныя.

Міраслава Кастанчук

Prawosławni Polacy w sieci

Bacznie obserwując od kilku lat społeczność białoruską i prawosławną w Polsce, mogłem zauważyć, że światy te wbrew obiegowej opinii katolickiej większości nie tylko się nie pokrywają, ale niekiedy ich stereotypowe utożsamianie zaczyna drażnić. Drażnić tych, którzy nie chcą widzieć w prawosławiu żadnych dodatkowych wschodnich pierwiastków. Ani ukraińskich (bo UPA), ani białoruskich (bo wstyd), ani rosyjskich (bo wyślą za Bug). Gdzie znajdziemy dowody owego rozdrażniania? W sprzyjającym nieskrępowanemu formułowaniu myśli życiu sieci.

Sprawy języka i narodowości, a przede wszystkim relacji z katolicką większością, wciąż rodzą internetowe dysputy, obfitują więc w zapytania ciekawskich gości, formułowane pod imieniem i nazwiskiem tyrady i niekończące się wymiany argumentów. Takie dyskusje na portalach społecznościowych, w których uczestniczą przede wszystkim młodsi przedstawiciele prawosławnej mniejszości z Podlasia, wskazują na pewną pogłębiającą się tendencję – liczebność białoruskiej mniejszości narodowej w Polsce i jej zdeklarowanych obrońców jest tam odwrotnie proporcjonalna do liczby zdeklarowanych prawosławnych Polaków.

Skąd takie wnioski? Wystarczy spojrzeć na posty zamieszczone w grupie „Prawosławni” na Facebooku. Zwłaszcza te wprost odwołujące się do polityki, wydarzeń kulturalnych, społecznych czy ważnych rocznic. Debaty często sprowadzają się tam do zwarcia świadomych ruskiego pochodzenia etnicznego jednostek z dumnymi (?) prawosławnymi Polakami. Poniżej przedstawię cztery z zaobserwowanych postaw tych ostatnich, ilustrując je cytatami z wypowiedzi konkretnych osób (bez podawania danych).

 

  1. Wszyscy jesteśmy jedną wielką rodziną. Kochajmy się. W imię tej miłości nie jątrzmy, nie dyskutujmy o przeszłości za wiele i nie wywołujmy sporów. Mamy przyjaciół katolików. Dobrze się nam z nimi układa i niech tak zostanie. Wystrzegajmy się radykalizmu.

Bo Polacy są jacyś gorsi? Mniej wartościowi? KAŻDY człowiek zasługuje na taki sam szacunek, to jest nasz chrześcijański obowiązek, tego uczył Chrystus, a swoimi słowami pluje Pani na jego nauczanie. Nieważne, czy człowiek jest Polakiem, Serbem, Amerykaninem, czy jest prawosławnym, katolikiem czy muzułmaninem.

Powyższy cytat, jak i nakreślony przeze mnie rys pacyfistyczno-chrześcijańskiej postawy licznych Polaków prawosławnych, na pierwszy rzut oka wydaje się godny najwyższego szacunku. Ja też się pod nim podpisuję. Robi się problem, gdy obrona czci polskiego narodu pojawia się nie jako zdrowa reakcja na jego jednoznaczną obrazę przez innego internautę, ale jako komentarz do dyskusji o pochodzeniu zdecydowanej większości prawosławnych na Podlasiu. Sam w takie dyskusję już się nie bawię, bo kończą się podobnie. Takie pytania pachną radykalizmem i podziałem. Pachną jakąś niezdrową emancypacją. A tego prawosławny Polak z Białegostoku czy Hajnówki nie lubi. Prawosławny Polak pragnie nade wszystko pokojowego współżycia z katolikami, nawet kosztem prawdy o sobie, bo na co innego jest zwyczajnie za słaby. W skali kraju stanowi kroplę w morzu i świadomy, że żyje w katolickiej Polsce, nie chce awantur ani sporów, których nie jest w stanie wygrać. Tak było już wcześniej, ale to głównie monoetniczny przekaz PRL-u zdyskredytował jakąkolwiek inność. Co innego dyskusje w gronie rodzinnym z gardłującą na „szlachtę” i „katolikou” babcią, a co innego to, co na pokaz, na zewnątrz. Tak oto młody prawosławny Polak podkreśla więc swą otwartość i szacunek względem religii katolickiej na gruncie ogólnochrześcijańskim, a podskórnie dlatego, że nie chce się z niczym wychylać. Nie lubi dyskusji burzącej spokojną egzystencję w państwie polskim. Nie lubi tematu przesuwających się granic, ani niepotrzebnych znaków zapytania nad korzeniami swego nazwiska. Ta konstrukcja psychiczna jest z jednej strony konsekwencją dawnego podziału klasowego na mogących więcej Polaków – panów i poddanych – ruskich chłopów, ale również uniwersalnej pod każdą szerokością geograficznego pasywności mniejszości.

W 2011 roku uczestniczyłem w zakończonych serią wywiadów badaniach terenowych w trzech gminach południowej Serbii. Dwie z nich – Preszevo i Bujanovac – były już de facto w całości etnicznie albańskie i tym samym muzułmańskie, zaś nieco lepiej wyglądało położenie prawosławnych jedynie w północnej Medvedzi. Co wyłaniało się z rozmów przeprowadzonych z lokalnymi serbskimi nauczycielami, politykami, urzędnikami? Odwzorowanie schematu podlaskiego. Serbowie powtarzali, że nie chcą konfliktu ze swoimi albańskimi sąsiadami, że żyje się tu nadzwyczaj zgodnie, odwiedza się ich przy okazji muzułmańskich świąt itp. Wierzymy przecież w jednego Pana, a czy ktoś go nazywa Allahem, czy Bogiem to rzecz drugorzędna. Spomiędzy wierszy, z rozmów nie rejestrowanych na dyktafonie, wyzierała jednak przede wszystkim niesłychana słabość Serbów w tych stronach i strach, że również tu powtórzy się scenariusz kosowski. Wyzierało poczucie demograficznej przegranej. Nie wychylaj się, bo i tak oni lada dzień nakryją nas czapkami samą swoją liczebnością. Żyj w zgodzie i szanuj ich religię, bo w razie czego mnożyć się będą ataki na cerkwie i na nas. Jest nas mało, a Belgrad daleko. Harde stanowisko prezentowali Serbowie w etnicznie mieszanej Medvedzi, o otwarcie antyalbańskim Niszu, czy Vranje nie wspominając. Uspokajające słowa o porozumieniu i dialogu bywają zatem poparte szczerą potrzebą współpracy i zrozumienia międzykulturowego, ale nie zawsze. Czasem świadczą po prostu o słabości. Tu przechodzimy do postawy numer dwa, ściśle z tą pierwszą powiązaną.

 

  1. Nie dajmy się sprowokować. Nie reagujmy, a jakoś to będzie.

Sytuacje (konfliktowe – dop. autora) się zdarzają, bo więcej nas dzieli niż łączy, a oni (katolicy) w większości przypadków są na nie , ale cóż. Bądźmy ugodowi, oby nie było gorzej.

 

Żeby nie ci „bandyci” (to o Żołnierzach Wyklętych – dop. autora) nie wiadomo, jak potoczyłyby się losy Polski. Zrobili coś okropnego, ale zrobili też sporo dobrego. I nie można o tym zapominać.

 

Luty 2017. ONR szykuje kolejny marsz Żołnierzy Wyklętych w Hajnówce. W Polsce pojawiają się reakcje pełne najwyższych słów krytyki i oburzenia. W obliczu podobnych manifestacji skrajnej prawicy we Wrocławiu, Warszawie, Poznaniu przeważnie odbywają się liczne kontrmanifestacje. Jednakowoż przy okazji pierwszego marszu nacjonalistów w roku 2016 Cerkiew oraz sami wierni apelowali tak do hajnowian, jak i do siebie nawzajem, by mimo wezwań SLD i partii Razem zostali w domach. By swą postawą dowiedli, że nie dadzą się sprowokować. By poszli w ślady Chrystusa, nadstawiającego drugi policzek. I znów – sama postawa jest godna naśladowania, ale po głębszej analizie pachnie po prostu biernością i unikaniem tematu. Tu pozwolę sobie przywołać raz jeszcze badania terenowe z południowej Serbii. Tam kością niezgody stał się parę lat temu postawiony bez zgody władz pomnik ku czci albańskich partyzantów, którzy w latach 1999-2000 starali się oderwać dolinę Preszeva od Serbii. Był to więc paradoks – nielegalny pomnik obcej organizacji zbrojnej stanął na terenie państwa, od którego owa grupa pragnęła oderwać jego część. Absurd analogiczny do czczenia zabójcy prawosławnych akurat w prawosławnej Hajnówce. Czy ktoś z Serbów rzucił się do jego demontażu? Skądże znowu. Postawa Serbów z Preszeva była dokładnym odwzorowaniem pokojowego sprzeciwu Podlaszuków wobec akcji ONR. Dominowały głosy: Jest nam przykro. To nie powinno się zdarzyć, ale cóż możemy? Możemy skłonić głowy i nie reagować. Wszak my chrześcijanie. W imię pokojowego współistnienia udajmy, że to nie plucie w twarz, tylko padający deszcz.

Tak to w 2016 roku honoru prawosławnych na ulicach Hajnówki broniła ledwie garstka osób zgromadzonych w Bractwie Ikony Chrystusa Miłościwego. I tu jednakowoż warto zacytować, że uczestnicy protestu jednoznacznie odżegnywali się od stania w jednym szeregu z „lewakami”. Na stronie internetowej Bractwa czytamy: Moi drodzy ONRowcy, KOD i Petru wam wylazł na ulice w grubych tysiącach lewaków w obronie „Bolka”, a wy nic tylko ściągacie siły i przyjeżdżacie na dziesięciu pikietujących prawosławnych oraz ganiać i straszyć Burym hajnowian? Lewactwo z KODu wylazło wam w stolicy, a wy przyjechaliście stresować emerytów w Hajnówce? Poza tym PIS, dotrzymując umowy PO, wiezie już wam imigrantów na kilogramy, słabo tego tematu pilnowaliście i obietnic PISu. Panowie posłowie przyjechali pokrzyczeć do Hajnówki zamiast dopilnować problemu imigrantów. Wróg u bram, a was nie ma tam gdzie trzeba i szukacie wroga w Hajnówce, w mieście emerytów i rencistów, wyludnionym po rządach PO w Polsce!?

Jest to tyleż zatrważające co śmieszne, że narracja narodowo-nacjonalistyczna, odbierająca w powyższym wezwaniu prawo do bycia patriotą np. Platformie Obywatelskiej, dociera już nawet nie tyle do elektoratu Prawa i Sprawiedliwości, co nawet do prawosławnych Polaków z Podlasia. Widać typ ten nie powinien już wybierać, jak to drzewiej bywało, między SLD, a PO, lecz między totalnym konformizmem (wstąpieniem do ONR) a częściowym konformizmem (wspólnym ściganiem wrogów Polski, acz z zachowaniem autonomii).

 

  1. Dlaczego w cerkwi kapłan naucza po rosyjsku, a nie po polsku? Dość skansenu. Idźmy naprzód!

Cerkiew powinna też iść z duchem czasu i nie odwracać się od młodzieży narodowości polskiej, a być może przyciągnęłaby ciekawość i uwagę wyznania katolickiego.

 

Moim zdaniem językiem ojczystym jest język polski i w tym języku chciałbym się modlić. Cerkiew musi iść z postępem.

 

Wraz z odrzucaniem kolejnych elementów lokalnego białoruskiego kolorytu Podlasia trwa też związane z dopasowywaniem do polskiej większości „odruszczanie prawosławia”. W grupie Prawosławni na Podlasiu co jakiś czas pojawiają się pytania o zasadność kazań w języku rosyjskim, bądź lubianej przez batiuszków trasiance, będącej zrusyfikowaną formą podlaskich gwar białorusko-ukraińskich. Co ciekawe, pytającym nie chodzi bynajmniej o utrwalenie języka dziadów, ale właśnie o zastąpienie jej poprawną polszczyzną. Wszak mieszkamy w Polsce, a nie w Rosji. Rosyjski, czy też coś brzmiącego nazbyt rosyjsko, powoduje wobec nas – młodych prawosławnych – groźbę ostracyzmu. A tego nie lubimy. Chcemy być tacy jak wszyscy. Ze strachu oczywiście. Prawosławie z orłem na piersi i polskim w cerkwi pozwala zaś cywilizacyjnie awansować i ostatecznie zakończyć etap „wysyłania do Rosji”, co czasem czynią katolicy. Mało tego. Jak dobrze pójdzie, to my sami będziemy mogli tam wysyłać innych (np. takich Tomków Sulimów).

Nie zna skali problemu też ten, kto nie odwiedził prawosławnych mohiłok. Jeden czy dwa nowe groby bez cyrylicznych napisów to byłoby jeszcze do zniesienia. Co jednak zrobić, gdy coraz liczniejsi prawosławni Polacy w imię postępu i zerwania z tym co obciąża ich nowo-polskie dusze upodabniają do katolickich również pomniki swego własnego istnienia? Nie sposób rozpoznać ani po imionach, ani obowiązkowej łacince, czy grób to prawosławny, czy katolicki. I tu pytanie – czy to cyrylica boli, czy obawa, że dzieci po prostu nie odnajdą grobu?

 

  1. Nie mam żadnych białoruskich, ukraińskich ani innych niepolskich korzeni. Żyję w Polsce, więc jestem Polakiem.

 

Bardzo bym prosił o niepisanie tekstów w stylu prowokatorów. Jak komuś nie podoba się żyć w Polsce i się wstydzi swej polskości, to droga otwarta na wschód.

 

W ostatnich dniach dostrzegłem w internecie ogłoszenie kurczącej się społeczności prawosławnych z wschodnich kresów województwa lubelskiego. Ksiądz prawosławny (broń Boże pop) z Tomaszowa Lubelskiego prosi w nim wiernych o wsparcie projektu oświetlenia cerkwi w ramach projektu unijnego. Pod tekstem takiej treści, zamieszczonym na łamach lokalnego portalu, jak na zawołanie pojawiły się anonimowe wezwania miłujących rodaków, by pomocy szukał u swych ukraińskich pobratymców, a nie tu. Obronna odpowiedź internautki Nadziei przyszła równie błyskawicznie: „Ksiądz nie ma rodaków na Ukrainie. Jest obywatelem Polski, wyznania prawosławnego, narodowości polskiej”. Tu przechodzimy do kluczowego punktu.

Wychylanie się w internetowym środowisku prawosławnych Polaków z tematyką białoruską, a już zwłaszcza formułowanie ocen jednoznacznych w swym charakterze, kończy się podobnie. „Lajkami” od wciąż tych samych osób (przeważnie aktywnych działaczy mniejszościowych) oraz rozlicznymi debatami z prawosławnymi Polakami, kończącymi się obronną deklaracją: ja tam jestem prawosławnym Polakiem / prawosławną Polką. Tu mówimy wyłącznie o religii, a nie o tożsamości uczestników grupy. Idźcie z tą propagandą i agitacją gdzie indziej. A jak się komu nie podoba, to na Białoruś. Sięganie po rzeczowe argumenty w rodzaju map narodowościowych, spisów powszechnych, statystyk, świadectw zwykłych ludzi i uczonych nie daje rezultatu. Dlaczego? Bo tak łatwiej.

Co jakiś czas na portalu orthphoto.net bądź we wspominanej grupie Prawosławni na Facebooku powraca dość radykalny w swej wymowie obrazek ze wsi Knorozy z domem obwieszonym flagami prawosławnych krajów i napisem „Prawosławie albo śmierć”. Zdjęcie wykonano w 2007, sam dom wygląda dziś inaczej, ale – co ważne dla naszych rozważań – już niejako zza grobu prowokuje do dyskusji w środowisku. Wzbudza on szczere oburzenie i wyzwala wyłącznie słowa krytyki, z którymi śpieszą oczywiście wszyscy wzorowi Polacy-prawosławni. Polak – prawosławny ma nie tylko wystrzegać się radykalizmu jako takiego, ale przede wszystkim radykalizmu w tym co dotyczy jego własnych korzeni i własnego ja. W odróżnieniu od cieszących się wybitną popularnością wśród młodych katolików grafik patriotycznych spod znaku falangi Polak – prawosławny unika jak diabeł święconej wody religijnego zakapiorstwa, często spotykanego w pokoleniu swoich ojców i dziadków. Jedyny radykalizm, do jakiego lgnie zwłaszcza część prawosławnych kibiców Jagi, jest ten wszechpolski i ONR-owski. Pod flagą biało-czerwoną, acz z prawosławnym kwiatkiem u kożucha. A gdy już będzie można, to i ten uwierający kwiatek trafi na śmietnik.

Mateusz Styrczula

Zanikanie howorki

W 2009 r. samorząd Orli wprowadził w gminie jako pomocniczy język białoruski. Wkrótce stanęły też tablice z podwójnymi nazwami miejscowości. To za mało, aby powstrzymać zanik tutejszej rdzennej mowy. Ale dzięki temu przynajmniej historycznej prawdy wykasować już się nie da (orla.pl)

 

Od lat osiemdziesiątych XX w. z pokolenia na pokolenie gwałtownie znikają z życia nasze podlaskie gwary – swoja haworka. Obecnie dzieci na co dzień w ogóle nie rozmawiają już po swojomu, nie potrafią. Młodzież szkolna i licealna, ale ta pochodząca ze wsi, jeszcze rozumie i nawet sporadycznie używa mowy swych przodków, choć sprowadza się to już tylko do wyuczonych występów na scenie – piosenkarskich lub folklorystycznych scenek obrzędowych – ewentualnie przygotowanych przedtem wypowiedzi do kamery na potrzeby szkolnych filmów. Tak jest również w mojej gminie Orla, gdzie zdawałoby się warunki szczególnie sprzyjają zachowaniu tutejszej tożsamości. Zdecydowana większość mieszkańców deklaruje narodowość białoruską i jest to jedyna gmina, gdzie stoją tablice z podwójnymi polsko-białoruskimi nazwami miejscowości. Mimo to i tu nastąpiła nie mniejsza niż gdzie indziej dobrowolna asymilacja i polonizacja mniejszości białoruskiej. Co gorsza, taki stan rzeczy na naszym Podlasiu mało kogo martwi. Zainteresowałem się, dlaczego tak się dzieje na przykładzie własnej gminy.

 

Dawniej i dziś

Od dawien dawna, sam to dobrze pamiętam, wystarczyło, by w prawosławnej wsi pojawił się ktoś inny, nietutejszy, aby miejscowi, rozmawiając nie tylko z nim, ale nawet między sobą w jego obecności, od razu przechodzili na język polski. We własnym gronie rozmawiali oczywiście na swojej białoruskiej howorci, jednak do przyjezdnego sąsiada katolika wypadało już zwracać się po polsku.

Niemniej większa część orlańskich katolików rozmawiała i rozmawia po tutejszemu oraz w literackim języku białoruskim. Pozostali tylko po polsku, choć howorku rozumieją. Niektórzy z nich nawet nią władają, inni twierdzą, że próbowali, ale im to nie wychodzi.

Nowo zamieszkali katolicy i przedstawiciele innych nieprawosławnych wyznań rozmawiają wyłącznie po polsku, choć dzieci niektórych z nich uczyły się i uczą białoruskiego w szkole.

W Orli miejscowi do przyjezdnych zwracają się w sposób dwojaki – czasem po polsku, czasem po swojomu. Zależy to od sytuacji i stopnia zażyłości.

W latach powojennych w orlańskiej szkole w tzw. „polskich” klasach dzieci uczyły się po polsku, a w „białoruskich” po białorusku. Potem w szkołach średnich uczniowie z klas „białoruskich” miewali nawet przejściowe trudności z językiem polskim. Nie był to jednak dla nich jakiś duży problem.

Ponad dwadzieścia lat temu jedna z nauczycielek przyznała się mi, że miała kłopot z niektórymi wiejskimi uczniami, rozpoczynającymi naukę w szkole. W swych domach rozmawiali tylko po swojomu i języka polskiego jeszcze dobrze nie rozumieli. Obecnie takiego problemu nie ma, bo pierwszoklasiści z tamtych lat swoje dzieci wychowywali już w języku polskim.

Jeszcze nie tak dawno wywoływało zdziwienie, kiedy na wsi po polsku wychowywano nawet dzieci z małżeństw mieszanych. Obecnie zadziwia, a właściwie już przestało zadziwiać, że w czysto prawosławnych rodzinach rodzice i dziadkowie do dzieci zwracają się tylko polsku, a między sobą rozmawiają po swojomu.

Co o tym sądzą, zapytałem kilka osób na ulicy, w sklepach i w szkole. Oto, co usłyszałem.

Zainteresowanie nauką języka białoruskiego w szkole w Orli spada. Obecnie w szkole podstawowej na te zajęcia uczęszcza 49 na 108 uczniów, czyli 45 proc. Dziesięć lat temu było to 62 proc. W gimnazjum na 53 uczniów języka białoruskiego uczy się 20, czyli 37 proc. (dziesięć lat temu 43 proc.).

Wina rodziców

Irena Niewińska, emerytowana nauczycielka języka białoruskiego: – Kiedyś redaktor Prochowicz (z białoruskiej redakcji Polskiego Radia Białystok – aut.) zapytał mnie, dlaczego spada zainteresowanie nauką języka białoruskiego. A ja odpowiedziałam: – Jak można przymusić ucznia do nauki rodnaj mowy, kiedy jego rodzice wstydzą się jej? O czym tu mówić?

W Orli niezwykle rzadko można usłyszeć swojską mowę z ust uczniów. Większość nie potrafi, inni się wstydzą, nie chcą, by ich nazywano wieśniakami. Okazuje się, są wyjątki. Pracownica szkoły wyznała mi, że jej dwoje dzieci opanowały swojską mowę i nią się posługują. Syn rozmawia po swojomu z kolegą z Mikłasz.

Tu chcę zwrócić uwagę, co sam dobrze pamiętam, że zawsze były docinki nawet wtedy, gdy jeszcze wszyscy uczniowie między sobą rozmawiali po swojomu. Brało się to stąd, że ta mowa w poszczególnych wioskach nieco się od siebie różniła. Na przykład w Orli, Wólce, Mikłaszach i Krywiatyczach mówiono „robity”, w Koszelach „robyty”, a w Szczytach „robiti”.

Anna Niesteruk, dyrektor Gminnego Ośrodka Kultury w Orli: – Nasza mowa zanika. Zanika dlatego, że nie zależy na tym rodzicom. Nie podkreślają i nie przekonują dzieci, że nasza mowa to nic złego i tego nie trzeba się jej wstydzić, a odwrotnie – należy się nią szczycić, bo to ich korzenie, wielki skarb. Takiej pracy nikt za rodziców nie wykona, ani GOK, ani nauczyciel w szkole. Mam dwoje dzieci. Starsza córka śpiewa w młodzieżowym zespole, bierze udział w różnych konkursach piosenki białoruskiej, ale – choć nad tym pracuję – nie za bardzo chce rozmawiać na naszej howorci. Ale już młodszy syn swobodnie po swojomu rozmawia.

Łatwiej, gdy powiedzmy pięcioletnie dziecko mieszka jeszcze na wsi, bo może osłuchać się z żywą naszą mową także na ulicy od starszych, którzy przesiadują na ławkach – zaznacza Anna Niesteruk. – Równie dobrze, kiedy u kogoś w rodzinie dziadek i babcia nie rozmawiają po polsku z wnukami. Choć to zależy także od rodziców. Rodzice, przywożąc swoje dzieci do dziadków, mogą przecież po prostu powiedzieć: „Howorete po swojomu”.

To jest taka początkowa praca, którą powinni wykonać rodzice. Dopiero potem są ośrodki kultury, szkoły, gdzie można jeszcze bardziej przywiązać dziecko do naszej mowy, kultury, czy to poprzez czytanie, śpiew, czy zainteresowanie tradycją, folklorem. Przede wszystkim dziecku należy od małego wpajać: „To jest twoje bogactwo, że możesz rozmawiać w języku, w którym rozmawiali twoi przodkowie” – podkreśla Anna Niesteruk.

 

Obojętność

Starsi ludzie, zwłaszcza z wiosek wokół Orli, jeszcze dziś nie zawsze umieją swobodnie rozmawiać po polsku. Zauważyłem to w orlańskiej aptece. Niektórzy kupując lekarstwa zwracają się do „pani magister” tylko na swojej howorci. Pani Kasia, która tam pracuje, dojeżdżając z Bielska, na moje pytanie, czy nie jest to dla niej kłopot, z uśmiechem odpowiedziała:

– Skądże, to mi nie przeszkadza. Już się nauczyłam…

Przypomina mi się pewne zdarzenie z początku lat osiemdziesiątych, z czasów pierwszej „Solidarności”. Do Orli przyjechała skądś kobieta, szukając pomocy u szeptuchy (prawosławnej i posługującej się oczywiście howorkoj), wieść o której zaczynała rozchodzić się wtedy na całą Polskę. Zaszła też do geesowskiego sklepu spożywczego. Słysząc howorku nie wytrzymała, wybuchając ze złością i oburzeniem: „Po jakiemu wy rozmawiacie? Tu jest Polska!”. To zdarzenie jeszcze długo rozpamiętywano.

Dzisiejsze ekspedientki sklepowe w Orli to młode i średnie pokolenie mieszkańców. Mówią tak:

– Do klientów, gdy kogoś nie znamy, początkowo zwracamy się po polsku. Jednak nawet tutejsi najczęściej odzywają się do nas po polsku.

Kilka lat temu od pewnej ekspedientki, pochodzącej z sąsiedniej gminy, usłyszałem:

– Zauważyłam dystans do katolików, być może są ku temu jakieś podstawy. W mojej gminie prawie wszyscy prawosławni rozmawiali i rozmawiają po polsku. Młodzi w Orli też już po polsku rozmawiają, lecz wyczuwa się u nich pewną ostrożność wobec innych.

– Kiedyś – zwierzyła mi się inna ekspedientka – nasza rodzina była w gościach w Bielsku i moje dziecko (dziś dorosłe) za stołem odezwało się po swojomu: „Ja choczu”. Wówczas gospodyni natychmiast zwróciła uwagę: „Jak ty rozmawiasz?! Trzeba mówić „ja chcę”. Zrobiło nam się bardzo przykro i od tego czasu zaczęłam dzieci wychowywać po polsku. Ale naszą mowę znają. Od dziadków, którzy rozmawiają po swojomu.

– Moja teściowa nie potrafi składnie rozmawiać po polsku – powiedziała mi jedna z klientek. – To ja jej mówię, by nawet nie próbowała, bo to niedorzecznie wychodzi. Proszę, by rozmawiała tylko po swojomu.

– A moja teściowa odezwała się po swojomu do wnuka, mego synka, ucznia podstawówki – opowiada kolejna kupująca, bo mieszkamy z nią w jednym domu. Ten odreagował z oburzeniem: „Jak ty do mnie się odzywasz!?”. Co ciekawe, syn uczy się w szkole języka białoruskiego, a miejscowej howorki nie chce słyszeć. Sama nie rozumiem, dlaczego tak jest.

Mnie również, urodzonemu w Orli, trudno to zrozumieć. Zapytałem rodziców, gdzie tkwią przyczyny, dlaczego podchodzą do tego tak obojętnie.

Odpowiadali niechętnie. Niektórzy rozmówcy zjawisko, o które pytałem, tłumaczyli polityką naszego kraju, zakorzenioną wśród Polaków antypatią do wschodnich narodów. Inni przyznali, że poddali się temu, chcąc po prostu spokojnie żyć. Z ich wypowiedzi wyłania się taki o to mechanizm. Starsi rodzice swoje dzieci (dziś dorosłe) wychowali na swojej mowie i ci dobrze ją przyswoili. Jednak z czasem przestali rozmawiać po swojomu i zaczęli posługiwać się w życiu codziennym wyłącznie językiem polskim. To wymusiło sytuację, że i ci rodzice (dotyczy to średniego pokolenia) coraz częściej w kontaktach z dziećmi zaczęli posługiwać się językiem polskim. Szczególnie w obecności ich dzieci, czyli swoich wnuków, już całkowicie polskojęzycznych.

 

Tęsknota

Moi rozmówcy zwrócili uwagę na jeszcze jeden ściśle powiązany z tym problem – z roku na rok coraz mniej wiernych uczęszcza do cerkwi. To, że podczas nabożeństw jest mało osób starszych, jest zrozumiałe. Schorowani, niedołężni nie mają sił i zdrowia. Niepokojące jest jednak, że do cerkwi coraz mniej uczęszcza osób młodych i w średnim wieku. Duchowni losem howorki swych parafian zdają się nie przejmować. Choć w Orli w ostatnich miesiącach coś drgnęło. Jeden z nowych batiuszków, młody wiekiem, zaczął w pewnych momentach nabożeństw krótko tłumaczyć treść modlitw po swojomu i trochę po polsku. W taki sposób wygłasza też kazania podczas pogrzebów. Ludziom to bardzo odpowiada, choć niektórzy obawiają się, że zaraz im tego batiuszkę zabiorą…

Przypomina mi się zdarzenie, o którym opowiedział mi kilka lat temu robotnik z siemiatyckiej firmy, która w Orli kładła kanalizację. Oto w jednej z parafii w powiecie siemiatyckim batiuszka odmówił młodemu małżeństwu ochrzczenia dziecka. Jako powód podał to, że nie uczęszczali do swojej cerkwi. Młodzi tłumaczyli, że mieszkają w Warszawie, ale dziecko chcieliby ochrzcić w rodzinnej parafii. Nic to nie dało. Młodzi pojechali do Warszawy, gdzie dziecko ochrzcił im sam metropolita Sawa.

Jarosław Odzijewicz, sędziwy mieszkaniec Orli, opowiedział mi, jak go niezwykle zadziwiła pani Iwona, która stąd pochodzi, ale od dawna mieszka na Śląsku. Podeszła do niego na cmentarzu, by porozmawiać właśnie po swojomu. Pani Iwona, choć katoliczka, wychowała się w Orli na howorci. Jej tęsknota za tą mową być może wynika z zamieszkiwania wśród Ślązaków, którzy wielką troską i szacunkiem obdarzają swój śląski język.

Mama pani Iwony powiedziała mi: „Kiedy do mnie telefonuje zięć, a on katolik, to zawsze rozmowę zaczyna łamanym rosyjskim i to bardzo mnie raduje. Ale z kolei mąż mojej siostry – także ze Śląska – kiedy u nas w gościach trochę podpił, zaczął się oburzać na współbiesiadników, że cały czas przy stole rozmawiają po tutejszemu”.

 

W miłości, a we śnie

Zawładywanie przez język polski howorki w codziennych kontaktach międzyludzkich zaczęło się dawno, ponad pięćdziesiąt lat temu. Także w intymnej sferze uczuciowo-miłosnej. Moje rozmówczynie i o to zagadnąłem. Kobiety ze starszego i średniego pokolenia, czasem decydowały się na odwagę i wyznawały, w jakim języku okazywalły uczucia one same i ich rówieśnicy. Okazało się, że polsku. Na moje pytanie, dlaczego nie inaczej, odpowiadały: „Bo po swojomu to tak jakoś dziwnie…”.

Ciekawe, że gdy człowiek znajdzie się daleko od stron rodzinnych, howorka odradza się w snach. Przynajmniej przez jakiś czas, na początku. Tak było ze mną, gdy przyszło mi mieszkać na Śląsku. Kilka pierwszych miesięcy, pamiętam, śniłem tylko po swojomu. Gdzieś wyczytałem, że naukowo udowodniono, iż człowiek ma w sobie zakorzeniony swój język pierwotny, mimo że funkcjonuje w całkiem innym świecie. Objawia się to w ekstremalnych sytuacjach, na przykład podczas cierpień z bólu i gorączki pacjent w szpitalu zaczyna majaczyć w niezrozumiałym dla personelu języku. Takie przypadki były w świecie notowane. Znamy je również z filmów szpiegowskich.

 

*

Zanika nie tylko howorka, ale i tutejsza miejscowa tradycja. Choćby huczne niegdyś obchodzenie przez mieszkańców Orli i okolic Nowego Roku według kalendarza juliańskiego. Taki bal niegdyś zawsze organizował miejscowy GS, czasem ochotnicza straż pożarna. Pamiętam, wielokrotnie grywałem jako muzykant na takich zabawach w Orli i okolicznych miejscowościach. Ta tradycja zaczęła zanikać po zmianach ustrojowych po roku 1990. Przez krótki okres zwyczaj takich imprez próbowała wskrzesić orlańska młodzież. Dziś te bale kontynuowane są tylko w miastach, choć to już nie to, co kiedyś.

W Orli społeczeństwo postarzało się, posmutniało… Zabaw się już nie organizuje, choć skromne fajerwerki tej nocy można jeszcze usłyszeć.

A tak na marginesie, szykownie odremontowane wiejskie świetlice nie służą już do zabaw, od lat organizowane są tam jedynie stypy i raz w roku wiejskie zebranie z udziałem wójta.

Można odnieść wrażenie, że mieszkańcy, posługujący się całe życie howorkoju, nie wychodząc z domu odbyli wielką podróż, by znaleźć się gdzieś na językowej obczyźnie. Wszędzie, nie tylko w Orli, już wkrótce howorki pewnie nikt już nie usłyszy. Ale pamięć o niej, o korzeniach i pochodzeniu nie zginie bezpowrotnie. Historycznej prawdy skasować z ludzkiej pamięci się nie da.

Michał Mincewicz

Календарыюм (03/2017)

Шчыра ўсіх вітаем з най­большым беларускім нацыянальным сьвятам, Днём Незалежнасьці Беларусі – 99-мі ўгодкамі Акту 25 Сакавіка! Калектыў „Ч”

Сакавік – гадоў таму

950 – 3.03.1067 г. адбылася бітва на рацэ Нямізе (прыток Сьвіслачы ў межах Менску) паміж войскамі кааліцыі князёў Кіеўскай Русі (Яраславічаў) і войскамі полацкага князя Усяслава Брачыславіча. Яраславічы захапілі Менск, пасеклі ўсіх мужчын, а жанчын ды дзяцей узялі ў палон. Абшырна пра гэтую бітву пісаў летапісец, аўтар „Слова аб паходзе Ігаравым”.

490 – у 1527 г. у Тураве нар. Канстанцін Васіль Астрожскі – сын Канстанціна і Аляксандры з роду Слуцкіх (пам. 21.03.1608 г.), выдатны дзяржаўны і рэлігійны дзеяч Рэчы Паспалітай. Адзін з найбагатшых тагачасных магнатаў, яму належала 25 гарадоў, 10 мястэчак і 670 вёсак. Вялікі апякун праваслаўя ў РП, асабліва пасьля берасьцейскай уніі (1596 г.). Заснавальнік Астрожскай акадэміі, школ у Слуцку і Тураве, друкарні, выдавец „Астрожскай Бібліі”, апякун беларускіх кнігадрукароў Івана Фёдарава і Грыня Івановіча. Удзельнічаў у задушэньні сялянска-казацкіх паўстаньняў, якімі кіравалі К. Касінскі. С. Налівайка.

405 – 19.03.1612 г. памерла ў Слуцку Соф’я Алелька-Радзівіл (нар. у 1585 г.), жонка Януша Радзівіла. Змагалася за абарону праваслаўя перад уніяй. Пахаваная ў Слуцкім Сьвятатроіцкім манастыры.

240 – 5.03.1777 г. у Гарадку на Віцебшчыне нар. Юзаф Маралёўскі, паэт і пэдагог. Закончыў езуіцкі калегіюм у Оршы, з 1794 г. настаўнічаў у езуіцкіх калегіюмах у Мсьціславе, Магілёве, Полацку, у 1814 – 1818 гг. кіраваў Полацкай Акадэміяй. Памёр 12.08.1845 г. на Валыні.

205 – 4.03.1812 г. у Варшаве памёр Іаахім Ігнацый Юзаф Літавор Храптовіч (нар. 4.01.1729 г. у Ясеньцу на Наваградчыне), палітычны і дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага, уладальнік маёнткаў Шчорсы на Наваградчыне і Вішнева на Ашмяншчыне; з 1765 г. маршалак Галоўнага Трыбунала ВКЛ, з 1793 г. канцлер ВКЛ, дзеяч Адукацыйнай Камісіі, уладальнік вялікай бібліятэкі (больш за 10 тыс. кніг).

165 – 15.03.1852 у г. Усьвяты на Віцебшчыне нар. Аляксей Сапуноў (пам. 2.10.1924 г. у Віцебску), гісторык, першы выдатны дасьледчык Віцебшчыны.

155 – 20.03.1862 г. у мяст. Халопенічы Бабруйскага павету нар. Адам Багдановіч (пам. 16.04.1940 г. у Яраслаўі), фальклярыст, этнограф, мовазнавец, гісторык культуры, дзеяч Народнай Волі, бацька выдатнага паэта Максіма Багдановіча. Шматлікія ягоныя працы былі апублікаваныя друкам, як напрыклад „Этнічны склад народаў славянскіх і рускіх”, „Этнічны склад беларускага народу”.

145 – 11.03.1872 г. у Жыровіцах памёр Плакід Янкоўскі (John of Dycalp – нар. 20.09.1810 г. у Вайской каля Каменца), пісьменьнік і рэлігійны дзеяч; у 1818 – 1824 гг. вучыўся ў Сьвіслацкай гімназіі, у 1830 г. закончыў Віленскі унівэрсытэт. Выкладаў у Жыровіцкай духоўнай сэмінарыі. Сьпярша быў вуніяцкім сьвятаром, а пасьля скасаваньня уніі стаў праваслаўным.

135 – 22.03.1882 г. у Будславе Вілейскага павету нар. Эдуард (Эдзюк) Будзька (пам. 14.08.1958 г. у Чыкага), выдатны грамадзкі ды нацыянальны дзеяч, паэт, выдавец, публіцыст. З 1906 г. пастаянна друкаваўся ў „Нашай Ніве”. У 1918 г. быў адным з арганізатараў у родным Будславе беларускай гімназіі. Дзеяч шматлікіх арганізацыяў, беларускага каапэратыўнага руху. З 1944 г. у эміграцыі, пачаткова ў Нямеччыне, потым у ЗША. Зьяўляўся сябрам Рады БНР.

130 – 19.03.1887 г. памёр у Жэнэве Юзаф Ігнацы Крашэўскі (нар. 28.07.1812 г. у Варшаве), пісьменьнік, аўтар каля 600 твораў. Дзяцінства правёў у родавым маёнтку Доўгае каля Пружанаў, вучыўся ў Сьвіслацкай гімназіі і Віленскім унівэрсытэце. Пасьля студзеньскага паўстаньня вымушаны эміграваць.

125 – 8.03.1892 г. у в. Дукоркі Ігуменскага пав. Мінскай губ. нар. Аляксандр Чарвякоў, беларускі савецкі палітычны дзеяч. Адзін з заснавальнікаў БССР, першы народны камісар асьветы БССР. 16.06.1937 г. падчас перапынку 16-га зьезду КП(б)Б каб пазьбегчы арышту, пакончыў жыцьцё самагубствам (застрэліўся).

99 – 25.03.1918 г. у Менску была абвешчана Беларуская Народная Рэспубліка.

95 – 18.03.1922 г. у в. Апечкі Стаўпцоўскага пав. нар. Васіль Шчэцька, грамадзкі, царкоўны дзеяч у ЗША. Выпускнік Лювэнскага Унівэрсытэту ў Бэльгіі (1955 г.), член рэдакцыі беларускага моладзевага часопісу „Наперад”. Памёр 27.05.2011 г. у ЗША .

90 – 7.03.1927 г. выйшаў у Вільні першы нумар тыднёвіка „Беларускі Дзень”. Рэдактарам і выдаўцом быў Францішак Умястоўскі. Выдаваўся на працягу двух гадоў.

90 – 17.03.1922 г. у Вільні нар. Лявон Луцкевіч, сын Антона Луцкевіча, абсальвент Віленскай Беларускай Гімназіі, рэпрасаваны пасля ІІ сусветнай вайны. Быў адным з беларускіх дзеячаў у Вільні, якія адраджалі там беларускасць пасля распаду Савецкага Саюза. Вёў беларускія праграмы на літоўскім радыё, напісаў кнігу пра беларускія мясціны ў Вільні „Вандроўкі па Вільні”. Памёр 28.07.1997 г. у Вільні, пахаваны на Росах.

90 – 21.03.1927 г. было падпісана польскімі дзяржаўнымі ўладамі абяшчэньне пра дэлегалізацыю Беларускай Сялянска-Работніцкай Грамады.

90 – 30.03.1927 г. выйшаў у Вільні з друку першы нумар газэты  грамадаўскай плыні „Наша Праўда”, якой фармальным рэдактарам быў С. Татарын. Апошні, 50. нумар выданьня з прычыны закрыцьця дзяржаўнымі ўладамі паявіўся 24.09.1927 г.

75 – 10.03.1942 г. у Мсьціславе нар. Міхась Ткачоў (пам. 31.10.1992 г. у Менску), археоляг, настаўнік, актыўны дзеяч беларускага нацыянальнага руху (між іншым член кіраўніцтва Беларускага Народнага Фронту, старшыня Беларускай Сацыял-Дэмакратычнай Грамады). Даследаваў матэрыяльную культуру Беларусі, суаўтар кніг „Нарысы па археалёгіі Беларусі”, „Гісторыя беларускага мастацтва”.

75 – 23.03.1942 г. на перасыльным пункце ў Аткарску (Саратаўская вобласць) памёр Антон Луцкевіч (нар. 30.01.1884 г.), адзін з пачынальнікаў беларускага адраджэння і беларускай дзяржаўнасці у пачатку ХХ ст.

60 – 24.03.1957 г. у в. Мокрэ каля Бельска нар. Юрка Баена, пісьменьнік, настаўнік, член Беларускага Літаратурнага Аб’яднаньня „Белавежа”. Віншуем!

30 – 21.03.1987 г. памёр у Менску Адам Русак (нар. 24.05.1904 г. у Пясочным каля Копыля), паэт і саліст, аўтар вядомай песьні „Бывайце здаровы”. Пахаваны ў Пясочным.

30 – 27-29.03.1987 г. адбыўся І Зьезд Беларускіх Студэнтаў у Бельску. У Зьезьдзе ўдзельнічала больш за 170 студэнтаў-дэлегатаў з розных акадэмічных цэнтраў Польшчы, выпускнікоў сярэдніх школаў. Адыграў ён вялікую ролю ў фармаваньні беларускага студэнцкага руху ў Польшчы, між іншым была прынята пастанова пра стварэньне ды юрыдычную рэгістрацыю Беларускага Аб’яднаньня Студэнтаў.

25 – 14.03.1992 г. пам. у эміграцыі Уладзімір Цьвірка (нар. 2.01.1928 г. у Міры), грамадзкі дзеяч, журналіст. Выпускнік Лювэнскага Унівэрсытэту ў Бэльгіі (1954 г.), зьяўляўся галоўным рэдактарам беларускага моладзевага часопісу „Наперад”. Прымаў удзел у палітычнай дзейнасьці Рады БНР.

20 – 9.03.1997 г. у новазаснаваным Тэлебачаньні Беласток адбыўся першы выпуск праграмы пра нацыянальныя меншасьці „Самі пра сябе”, а ў ім 11-хвіліннай беларускай часткі.

Апрацавалі Лена Глагоўская і Вячаслаў Харужы

Календарыюм (02/2017)

Люты – гадоў таму

1025 – у 992 г., паводле летапісаў, былі заснаваны ў Полацку і Тураве епархіі і пастаўлены епіскапы.

890 – у 1127 г. былі аднатаваныя першыя летапісныя зьвесткі пра горад Гародня (Городна, Городень).

630 — 20 і 22 лютага 1387 г. кароль Польшчы Ягайла выдаў граматы пра наданьне прывілеяў феадалам Вялікага Княства Літоўскага, якія прынялі каталіцкае веравызнаньне.

380 – 5.02.1637 г. у Вільні памёр Іосіф Вельямін Руцкі (нар. у 1573 ці 1574 г. у Руце на Наваградчыне), уніяцкі мітрапаліт, пісьменьнік-палеміст, царкоўна-палітычны дзеяч. Пахаваны ў Вільні ў Сьвятатроіц-кім манастыры.

210 – 11.02.1807 г. у Варацэвічах на Палесьсі нар. Напалеон Орда (пам. 26.04.1883 г. у Варшаве, пахаваны ў Янаве Палескім), мастак, кампазітар.

165 – 21.02.1852 г. у Менску адбылася пастаноўка трупай Вінцэнта Дунін-Марцінкевіча першай беларускай опэры „Ідылія” С. Манюшкі і К. Кшыжаноўскага.

145– 29.02.1872 г. у Крынках Аршанскага пав. нар. Вітольд Бялыніцкі-Біруля, вядомы мастак пэйзажыст. З 1947 г. жыў пад Менскам. Памёр 18.06.1957 г. у Цьвяры, пахаваны на Новадзявічых могілках у Маскве.

135 – 10.02.1882 г. у Вільні нар. Францішак Умястоўскі (Дзядзька Пранук), празаік і публіцыст, ініцыятар выданьня „Нашай Долі”, рэдактар-выдавец газэты „Беларускі Дзень” (1927 – 1928), жыў у міжваенны час у Вільні. У 1939 г. змабілізаваны ў польскае войска, у красавіку 1940 г. загінуў у Катыні.

135 – 4.02.1882 г. у Слуцку нар. Фабіян Шантыр, празаік і публіцыст, дзеяч беларускага руху падчас І сусьветнай вайны, муж Зоські Верас. Расстраляны бальшавікамі
ў  красавіку 1920 г.

130 – 27.02.1887 г. у в. Новы Двор, Менскага павету нар. Алесь Гарун (сапр. прозьвішча Аляксандар Прушынскі), дзеяч беларускага нацыянальнага руху, пісьменьнік, журналіст. Адзін са стваральнікаў Беларускай Народнай Рэспублікі, беларускага войска. Памёр 28.07.1920 г. у Кракаве, пахаваны на Ракавіцкіх могілках.

115 – 2.02.1902 г. у Новым Двары на Сакольшчыне нар. Станіслаў Грынкевіч (18.05.1945 г. расстраляны саветамі), лекар, грамадзка-культурны, палітычны дзеяч, літаратар, публіцыст.

115 – 24.02.1902 г. у в. Кацёлкі, Пружанскага павету нар. Янка Хвораст (памёр 1.07.1983 г.), балетмайстар, зьбіральнік беларускага харэаграфічнага фальклёру.

115 – 28.02.1902 г. нар. Павал Гаўрыленка (пам. 2.02.1961 г.), жывапісец, заснавальнік Саюзу Беларускіх Мастакоў.

110 – 14.02.1907 г. у Мінску нар. Алесь (сапр. Пётр) Звонак, паэт і перакладчык. Памёр у Мінску 2.02.1996 г.

110 – 23.02.1907 г. у в. Арляняты на Ашмяншчыне нар. Станіслаў Станкевіч (пам. 6.11.1980 г. у ЗША), грамадзкі дзеяч, настаўнік, літаратуразнавец і журналіст. Выпускнік у 1933 г. польскай і славянскай філялёгіі Віленскага Унівэрсытэту, у 1936 г. атрымаў дактарат гэтай вучэльні. Да 1941 г. працаваў настаўнікам, займаўся навуковай працай. У 1944-1945 гг. рэдагаваў у Бэрліне газэту „Раніца”, з 1945 па 1947 быў настаўнікам беларускай літаратуры ў Гімназіі імя Янкі Купалы ў Нямеччыне.
У 1948-1962 гг. рэдагаваў у Мюнхене газэту „Бацькаўшчына”. З 1963 г. пераняў рэдагаваньне газэты „Беларус” у ЗША, якую рэдагаваў да сьмерці ў 1980 г. Быў пастаянным супрацоўнікам беларускай сэкцыі Радыё Свабода, рэдактарам навуковых „Запісаў”.

105 – 1.02.1912 г. у Вільні адбылася першая пастаноўка п’есы Янкі Купалы „Паўлінка” (у прысутнасьці аўтара).

105 – 5(18).02.1912 г. памёр Іван Трутнеў (нар. у 1827 г. у  Ліхвіне Калужскай губ.), жывапісец і нас-таўнік. У 1866 г. арганізаваў і ўзначаліў Віленскую рысавальную школу, якой кіраваў да сьмерці. Праз яе прайшлі літоўскія і беларускія мастакі, м. інш. Язэп Драздовіч. Пахаваны на праваслаўных могілках у Вільні.

95 – 24.02.1922 г. памёр у Вільні Ядвігін Ш. (Антон Лявіцкі) – нар. 4.01.1869 г. у маёнтку Дабосьна (зараз Жылічы) на Магілёўшчыне, празаік і публіцыст, працаваў у „Нашай Ніве” (1909 – 1910), „Беларусе” (1913), у рэдакцыі „Сахі” і „Лучынкі” (1913 – 1915). Пахаваны на Росах у Вільні.

90 – 28.02.1927 г. у Вільні выйшаў з друку апошні нумар грамадаўскай газэты „Наш Голас”.

85 – 26.02.1932 г. у Менску выйшаў першы нумар тыднёвіка „Літаратура і Мастацтва”.

65 – 16.02.1952 г. у Менску памёр Еўсьцігней Міровіч (Дунаеў) (нар. 10.08.1878 г. у Пецярбургу), акцёр, драматург, рэжысёр, тэатральны дзеяч. У 1957 г. выйшаў яго зборнік „П’есы”. Пахаваны на Вайсковых могілках у Менску.

60 – 25.02.1957 г. у Бялынавічах Касьцюковіцкага р-на на Магілёўшчыне нар. Алесь Пісьмянкоў, сучасны беларускі паэт, эсеіст. Памёр 23.04.2004 г.

Апрацавалі Лена Глагоўская і Вячаслаў Харужы

Белтурызм – на розны смак

Вітаем у Беларусі! (Фота Міры Лукшы)

З Цэнтр-Курорта

Навагоднія туры ў Мінск і Беларусь дораць гасцям з Расіі выдатную магчымасць не толькі адпачыць, сустрэць самыя вясёлыя зімовыя святы, але і пазнаёміцца з культурай і гісторыяй Беларусі. Экскурсійныя туры на Новы год 2017 у Беларусь уключалі ў сябе наведванне як розных славутасцяў, гістарычных помнікаў, так і выезды на прыроду ў Нацыянальныя паркі, перш за ўсё, у Белавежскую пушчу. У ходзе тураў на навагоднія святы ў Беларусі адпачывальнікі маглі наведаць Мінск, Віцебск, Гродна, Брэст, розныя сярэднявечныя замкі, месцы бітваў, праваслаўныя і каталіцкія храмы. Таксама туры на навагоднія святы ў Беларусі – гэта ўнікальны шанц сумясціць культурны адпачынак са спартыўным. У ходзе навагодніх тураў у Беларусь адпачывальнікі пры жаданні маглі ўдосталь нагуляцца па некранутых лясах, пакатацца на каньках, горных і бегавых лыжах, пагуляць у снежкі са сваімі дзецьмі, схадзіць у лазню з сябрамі.

Туры на Новы 2017 год у Беларусь можна было забраніраваць яшчэ заранёў. У залежнасці ад асабістых выбараў, адпачывальнікі маглі выбраць тыя навагоднія экскурсійныя туры ў Беларусь, дзе пераважае наведванне прыродных запаведнікаў ці ж, наадварот, дзе большую частку часу займае знаёмства з выдатнымі мясцінамі. Важнай перавагай тураў на Новы 2017 г. у Беларусь з’яўлялася і тое, што па кошце яны абыходзяцца значна танней, чым аналагічны адпачынак у Расіі, што таксама з’яўляецца немалаважным фактарам.

Для грамадзян Расіі яшчэ адным стымулам адсвяткаваць Новы год у Беларусі з’яўляецца адсутнасць патрэбы ў візе і замежным пашпарце для падарожжа па краіне. Не трэба марнаваць каштоўны час на доўгі пераезд і даўжэй атрымаць асалоду ад самога адчування свята, бо зімовыя прыгажосці і культурныя жамчужыны Беларусі знаходзяцца зусім побач. Сустрэць Новы год 2017 у Беларусі можна было па-рознаму. Беларусы вельмі добразычлівыя і заўсёды рады дапамагчы. Іншым унікальным варыянтам была магчымасць правесці Новы год у Беларусі на прыродзе ў шматлікіх Нацыянальных парках, санаторыях Беларусі, дамах адпачынку, што размяшчаюцца ў самых маляўнічых і экалагічна чыстых кутках краіны. У такіх месцах Беларусь на Новы год паўстае сапраўды казачнай краінай, дзе можна забыцца пра ўсе праблемы, прагуляцца па лясах, пакатацца на лыжах, на коннай запрэжцы, паспрабаваць самыя смачныя стравы нацыянальнай кухні. Можна было сустрэць Новы год у Беларусі 2017 з дзецьмі, дык ім напэўна спадабалася падарожжа ў рэзідэнцыю беларускага Дзеда Мароза. Тым турыстам, хто захапляюцца горнымі лыжамі, сноўбордам, навагодні адпачынак у Беларусі лепш за ўсё правесці на горналыжным курорце ў Сілічах.

Зімовыя туры ў Беларусь цяпер з’яўляюцца адным з самых даступных па кошце варыянтаў падарожжа. І запрашаецца: «Кухня Беларусі разнастайная і ў той жа час простая. У асноўным у ёй пераважаюць прадукты мясцовага земляробства. Пры гэтым беларуская кухня падвергнулася ўплыву суседніх краін – Расіі, Літвы, Украіны і Польшчы. У стравах у асноўным выкарыстоўваюцца: бульба, буракі, грыбы, ягады, ячмень. Прычым бульба на першым месцы па папулярнасці. Яе запякаюць, смажаць, вараць. З яе рыхтуюць нацыянальную вельмі смачную страву – дранікі. У беларускай, як і ў кухні іншых славянскіх народаў, вялікае значэнне маюць першыя стравы. Тут іх рыхтуюць з выкарыстаннем агародніны, круп і, вядома, мясных інгрэдыентаў. Мяса і мясныя паўфабрыкаты ў Беларусі вельмі любяць. Свініна, ялавічына, розныя каўбасы – усё гэта валодае адмысловым смакам і якасцю. З напояў раім паспрабаваць «Крамбамбулю» – моцны алкаголь, настоены на вострых прыправах, «Крупнік» – сумесь настою гаючых траў, спірту і мёду. З безалкагольных напояў – квас з бярозавага соку.

Уезд у краіну

Для грамадзян Расіі і большасці краін СНД уведзены бязвізавы рэжым, на мяжы досыць прад’явіць агульнаграмадзянскі пашпарт. Увоз замежнай валюты ў Беларусь неабмежаваны, аднак сумы звыш 10 000 USD трэба дэклараваць. Забаронены ўвоз-вываз без адпаведнага дазволу агнястрэльнай зброі і боепрыпасаў, вайсковага рыштунку, наркатычных, псіхатропных, атрутных, радыеактыўных і выбуховых рэчываў. Для правозу праз мяжу жывёл і раслін патрабуецца дазвол фітасанітарнага і ветэрынарнага кантролю.

Касцёл Святога Сымона і Святой Алены ў Мінску (таксама вядомы як Чырвоны касцёл) (Фота Міры Лукшы)

Карысная інфармацыя пра краіну

У Беларусі можна ўзяць машыну напракат. Гэта самы зручны спосаб перамяшчэння па краіне. Дарогі знаходзяцца ў вельмі добрым стане, правілы дарожнага руху (ПДР) аналагічныя расійскім. Каб узяць аўто напракат, неабходныя пашпарт і правы міжнароднага ўзору. Кіроўца павінен быць не менш чым 21 год і мець вадзіцельскі стаж не меншы за два гады. Аплата арэнды можа быць наяўнымі грашыма, так і крэдытнымі картамі. Прыкладны кошт арэнды ў суткі – ад 20 даляраў. З Беларусі можна прывезці: вырабы з лёну, разьбяныя драўляныя скульптуры, вырабы з саломкі, працы беларускіх ганчароў (вазы, гаршчкі, забаўныя фігуркі), пацеркавую вышыўку, беларускі бальзам. Для жанчын будзе цікава бялізна вядомай маркі «Мілавіца». Тут яна каштуе танней і адрозніваецца добрай якасцю.

Урад Беларусі чакае ўсплёску ўязнога турызму пасля адмены візаў для грамадзян 80 краін. На думку экспертаў, бязвізавы ўезд – гэта толькі першы крок. Улады Беларусі разлічваюць, што гэта дасць штуршок ўязному турызму. Так, з 1 кастрычніка дазволены часовы бязвізавы ўезд у зону адрэстаўраванага ў 2006 годзе Аўгустоўскага канала, размешчанага часткова на беларускай, часткова па польскай тэрыторыі. Без віз замежныя госці могуць да 3 дзён знаходзіцца ў Белавежскай пушчы. Акрамя таго, да канца 2016 года была планавана адмена ўезд па візах для грамадзян 80 краін. Апытаныя эксперты пацвярджалі, што візы з’яўляюцца сур’ёзнай перашкодай для развіцця ўязнога турызму. Але, на іх думку, для павелічэння колькасці турыстаў толькі адмены візаў недастатковы, спатрэбяцца комплексныя меры.

Туалет – рухавік турызму

«Калі візавыя паслабленні закрануць 80 краін, гэта добра», – быў перакананы кіраўнік літоўскага агенцтва адпачынку і забаў «Vilnius Relax» Кірыл Атаманчык. Але, на яго думку, важна, каб у гэты лік увайшлі дзяржавы Еўрасаюза. Паводле інфармацыі Белсата, у 2015 годзе турысты з Еўропы склалі толькі 5 адсоткаў наведвальнікаў РБ. Кірыл родам з Беларусі і знаёмы з сітуацыяй на мясцовым рынку паслуг. На яго думку, візы – толькі частка праблемы, і сама па сабе адмена візавага рэжыму ня прыцягне ў краіну тысячы турыстаў: «Па-першае, неабходна пазбавіцца ад бюракратыі, звязанай з уездам гасцей з-за мяжы». Гаворка ідзе пра рэгістрацыю для ўсіх, якія ўязджаюць на тэрыторыю Беларусі па госцевым запрашэнні больш чым на 5 дзён. «Для замежніка паход у міграцыйны цэнтр – з чэргамі і на цэлы дзень, хай нават з суправаджэннем – гэта неверагодны стрэс, бо там часам не ведаюць нават англійскай мовы». Па-другое, паводле слоў Атаманчыка, у Беларусі неабходна наладжваць турыстычную інфраструктуру. «Гасцей з Заходняй Еўропы кідае ў сапраўдны шок адсутнасць нармальных прыбіральняў і пошукі, дзе перакусіць, калі яны падарожнічаюць не па арганізаваным турмаршруце». Неабходны таксама ўстойлівы імідж краіны турызму: «Заклікаем – наведвай Беларусь!» Але няма прывабнага турыстычнага брэнду, ёсць толькі незлічоная колькасць спробаў яго стварыць». Пры гэтым кіраўнік «Vilnius Relax» перакананы, што без рашэння двух першых пытанняў не будзе вырашана і трэцяе.

На польскім баку Аўгустоўскага канала працуюць рэстараны, кафэ, гасцініцы, яхт-клубы, можна плаваць пад ветразем, развіты сельскі турызм. На беларускай жа тэрыторыі ёсць толькі адзін прадуктовы ларок, а па канале да польскай мяжы курсіруюць параход і некалькі лодачак (Фота Мацея Халадоўскага)

Даць дарогу інвестару!

Бязвізавы рэжым дзейнічаў у дачыненні да 22 краін. «Адмена віз для грамадзянаў яшчэ 80 дзяржаў зрабіла Беларусь больш адкрытай», – лічыць рэдактар газеты «Туризм и отдых» Лілія Кобзік. На яе думку, гэта добры піяр-ход. «Беларусь турыстычную сапраўды мала ведаюць у свеце – нас то лічаць часткай Расіі, то блытаюць з Украінай і Польшчай”, – заявіла аналітык. Хоць у краіне няма ні гор, ні мора, затое, па словах Кобзік, ёсць унікальная прырода Браслаўскага і Нарачанскага нацыянальных запаведнікаў, 4 аб’екты са спісу ЮНЕСКА, каралеўскі горад Гродна і адноўленыя сярэднявечныя замкі. Кобзік падкрэсліла яшчэ адну важную, на яе погляд, праблему: «Нягледзячы на багацце ўказаў па дзяржпадтрымцы турыстычнай галіны, у Беларусі так і не створана атмасфера для інвестараў». Напрыклад, на польскім баку Аўгустоўскага канала працуюць рэстараны, кафэ, гасцініцы, яхт-клубы, можна плаваць пад ветразем, развіты сельскі турызм. «На беларускай жа тэрыторыі ёсць толькі адзін прадуктовы ларок, а па канале да польскай мяжы курсіруюць параход і некалькі лодачак».

У сваю чаргу аналітык варшаўскага даследчага цэнтра Eurasian States in Transition (EAST-Center) Андрэй Елісееў крытычна ацэньваў перспектыву зняцця віз для 80 краін, калі, як анансавалася, гэта будзе дзейнічаць толькі для прыбываючых у Беларусь праз аэрапорт «Мінск» і толькі на тэрмін да 5 дзён. «Некаторыя чыноўнікі думаюць, што ўсе замежнікі толькі і мараць наведаць Беларусь і будуць рады мінімальным спрашчэнняў» – заяўляў эксперт. Рэальнасць жа такая: «Камунікацыйная палітыка слабая, аб турпаходзе ў Беларусі жыхары заходніх краін нічога не ведаюць, а перспектыва прыляцець самалётам у Мінск па дарагому квітку выглядае проста недарэчна на фоне бязвізавага ўезду любымі відамі транспарту ў Грузію, Малдову або ва Украіну». Так што адмена віз – прыём палавіністы.

Патрэбен сістэмны падыход

«Вядома, справа не толькі ў візах, – казала Лілія Кобзік. – Мы бачым, як чыноўнікі перыядычна бяруцца то за паказчыкі, то за інфраструктуру, але агульнай стратэгіі развіцця турыстычнай галіны няма, нягледзячы на багацце дакументаў па падтрымцы, якія да таго ж складаюцца без уліку меркаванняў спецыялістаў». Вось і цяпер, падкрэсліла Кобзік, улады вырашылі адкрыць краіну для турыстаў з-за крызісу і рэзкага падзення валютных даходаў ад экспарту. Хоць Міністэрства спорту і турызму яшчэ ў 2009 годзе накіроўвала ў Савет міністраў прапанову аб адмене віз для турыстаў з краін ЕС.

Доля даходаў ад турызму ў ВУП Беларусі складае менш за 1 працэнт, у той час як у развітых краінах – 6-7 адсоткаў. З-за крызісу на 10 адсоткаў зменшылася колькасць турыстаў з Расіі, якія ў 2015 годзе складалі 88 працэнтаў ад усіх адпачывальнікаў у Беларусі. Па дадзеных газеты «Турызм і адпачынак», даходы ад тургаліны ў 2015 годзе знізіліся на 40 адсоткаў. Але якія страты пры гэтым панёс уязны турызм, вызначыць немагчыма.

Па словах Ліліі Кобзік, акрамя ўсіх праблем ёсць яшчэ адна – афіцыйная статыстыка. Яна ўлічвае толькі наведванні, арганізаваныя турагенцтвамі пры ўмове аказання імі не менш за дзвюх паслуг. Тыя, хто прыязджаюць па гасцявых візах, у лік турыстаў, паводле афіцыйнай статыстыкі, не ўваходзяць. Белсат паказваў двухразовы рост колькасці замежных турыстаў за мінулыя 5 гадоў: у 2015 годзе Беларусь, па афіцыйных дадзеных, наведалі 276 260 чалавек. А памежны камітэт зафіксаваў у 2016 годзе 4 мільёны ўездаў замежных гасцей.

«Такая сістэма статыстыкі адрозніваецца ад міжнародных стандартаў і перашкаджае стварэнню якаснага рынку турпаслуг і інфраструктуры, распрацоўцы маркетынгавай стратэгіі і ўсёй эканамічнай палітыкі, звязанай з развіццём турызму. Для ўздыму турыстычнай сферы неабходныя не сутаргавыя рухі чыноўнікаў час ад часу, а сістэмны падыход», – падводзіла Лілія Кобзік.

(Заканчэнне будзе)
Міраслава Кастанчук

Życie kołem historii się toczy

Rozmowa z Dariuszem Horodeckim, nauczycielem geografii, regionalistą, pasjonującym się historią ziemi orlańskiej, prezesem zarządu Fundacji EDM, zajmującej się archiwizacją cyfrową materiałów ikonograficznych, dotyczących gminy Orla

Warszawa, 21 października 2016 r. Uczniowie gimnazjum w Orli – laureaci konkursu „Historia bliska” z opiekunami. Od lewej: Jakub Rybak, Grzegorz Kalina, Natalia Mironczuk, Elżbieta Ciulkiewicz – opiekun, Dariusz Horodecki – opiekun, Grzegorz Taranta, Mateusz Karpiuk, Mateusz Stepaniuk (ZS w Orli)

Michał Mincewicz: – Uczniowie Zespołu Szkół z dodatkowym nauczaniem języka białoruskiego im. Ziemi Orlańskiej w Orli interesują się swoim regionem, poznają i pielęgnują kulturę swojej małej ojczyzny. Organizują wystawy, tworzą filmy dokumentalne, z sukcesami biorą udział w różnych konkursach. Skąd się bierze takie zaangażowanie?

Dariusz Horodecki: – Zainteresowanie regionalizmem, geografią regionalną, historią regionu jest po części związane z moim wykształceniem – jestem geografem. Po studiach w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Kielcach trafiłem do zupełnie innego regionu, innego miejsca, z którym wcześniej nie miałem nic wspólnego. Tu zetknąłem się z ludźmi rozmawiającymi trochę inaczej, innego wyznania. W Łańcucie, gdzie wcześniej mieszkałem, w zasadzie sto procent mieszkańców to Polacy katolicy. Rok 1992, w którym trafiłem na Podlasie, był dla mnie przełomowy. Zmieniło się moje życie – spotkałem nowych, dobrych, życzliwych mi ludzi. Przez te 25 lat moja opinia o nich się nie zmieniła.

Moje zainteresowania regionalizmem na dobre zaczęły się od czasu, gdy podjąłem pracę w Zespole Szkół Zawodowych w Hajnówce, gdzie między 1994 a 2006 rokiem prowadziłem tamtejsze szkolne koło PTTK. Były rajdy, wycieczki i spotkania. Na pewien okres trafiłem nawet do Zarządu PTTK w Hajnówce, gdzie organizowaliśmy różnego rodzaju imprezy turystyczne, konkursy dla młodzieży. Pierwszym takim ważnym przedsięwzięciem był konkurs „Poznajemy ojcowiznę” – zresztą do dziś prowadzony w różnych grupach wiekowych. Powstała wtedy praca o cmentarzu w Narewce. Napisał ją mój były uczeń – Wojtek Pacewicz. W konkursie nie zajął żadnego miejsca, ale od tego momentu zainteresowałem się bliżej historią regionu, zacząłem więcej czytać, zbierać informacje, wycinki z prasy, dokumenty, zdjęcia. I tak jakoś poszło. Później przyszły pierwsze sukcesy, a prace młodzieży okazały się na tyle dobre, że zaczęły zdobywać wyróżnienia na etapie ogólnopolskim.

Później przyszedł rok 2006, gdy zostałem dyrektorem Zespołu Szkół w Orli i jako młody szef placówki postawiłem przed sobą zadanie położenia większego nacisku na regionalizm w naszej szkole. Powstało wówczas Szkolne Koło Regionalne i znalazła się grupa nauczycieli – Beata Horodecka, Halina Roszczenko, Mirosława Romaniuk, Elżbieta Ciulkiewicz, Anna Borszczewska i ja – która fajnie to Koło pociągnęła, która zaczęła robić trochę więcej rzeczy w ramach działalności pozalekcyjnej. Działania poszły w różnych kierunkach. Pojawiły się spotkania, wystawy, zaczęły powstawać filmy, niektóre prace były wysyłane na konkursy. I tak zaczęło się to wszystko kręcić, a że od czasu do czasu przychodziły sukcesy, napędzały nas jeszcze dodatkowo i motywowały do większej, lepszej pracy. Z perspektywy dziesięciu lat istnienia Szkolnego Koła Regionalnego mogę stwierdzić, że tych imprez zrobiliśmy pewnie ponad setkę, a może i więcej. Były organizowane liczne wystawy, spotkania z ciekawymi ludźmi, projekcje filmów, wyjazdy w teren itd. Ze względu na liczbę wydarzeń trudno byłoby je tu wymienić. Co roku powstają pod naszym kierunkiem filmy dokumentujące bliskie nam historie, związane z tą ziemią i ludźmi. Wysyłamy je na konkursy ogłaszane przez ministerstwa, organizacje pozarządowe czy instytucje kulturalne. Wiele z nich zostaje zauważonych na etapie ogólnopolskim i zdobywa czołowe miejsca. Powstała strona internetowa „Baćkauszczyna – od narodzin do śmierci”. Wydaliśmy książkę.

Jak zmieniła się młodzież przez te lata?

– W ciągu moich dwudziestu kilku lat pracy pedagogicznej zauważyłem, że młodzież kładzie jednak trochę większy nacisk na znajomość swojego środowiska – przynajmniej ta młodzież, z którą mam do czynienia. Wiedzą, skąd pochodzą, wiedzą, kim są i to im daje pewną siłę, moc, oni mają wyznaczony jasny kierunek, w którym chcą podążać. Tak jest z większością młodzieży, która z nami współpracuje.

Nasze działania szły i idą nadal wielotorowo. Były projekty dla tych, którzy lepiej śpiewają, tańczą albo mają zdolności manualne, ale były też i takie nakierowane na intelekt, na zbieranie i przyswajanie informacji, zdobywanie wiedzy. Wszystko odbywało się na zasadzie pewnej zabawy, bo przez zabawę, radość łatwiej przyswoić jest rozmaite informacje.

Są projekty, które zaczynają się i kończą na terenie naszej gminy i one przede wszystkim mają trafić do wyznaczonych grup odbiorców – do młodzieży i dorosłych, w tym tych najstarszych. Właśnie ci najstarsi mieszkańcy gminy są bardzo ważni przy realizacji projektów o tematyce regionalnej, bez nich nic by nie zadziałało. To od nich czerpane są informacje, oni przekazują też swą wiedzę życiową, przemyślenia. Od nich mamy teksty pieśni, opisy dawnych obrzędów i zwyczajów. Bez tej wiedzy informacje zbierane przez młodzież byłyby dużo uboższe. Przykładowo, zwyczaje występujące w różnych, położonych blisko siebie miejscowościach, które pozornie są takie same, przy bliższym poznaniu okazują się jednak różne, bo wychodzą niuanse, o których wiedzą tylko najstarsi mieszkańcy. Jednak mimo tych różnic widać, że każda społeczność jest jednością, całością i jako taka kształtuje młodego człowieka.

Dlaczego więc jest tak, że to co było, ginie, odchodzi? Czy teraz tworzy się coś lepszego, powstaje nowy „regionalizm”?

– Tak jak zmienia się cały świat, tak też zmienia się i małe środowisko, pewne rzeczy muszą odejść. Na ich miejsce przyjdą zapewne nowe, ale nie zapominajmy, że te nowe zawsze mają korzenie w czymś starym. To tak samo, jak życie człowieka. Człowiek rodzi się, przeżywa młodość, ma swoje wizje życia, a to wszystko później jest weryfikowane przez zwykłą, szarą codzienność. Tak samo i te zwyczaje – o niektórych możemy powiedzieć, że prawie zniknęły, ale mimo to próbujemy je jeszcze odtwarzać. Być może za jakieś dwadzieścia, pięćdziesiąt lat o niektórych z nich można będzie tylko przeczytać w książkach. Tak samo, jak zmieniała się Orla przez ostatnie pięćset lat, tak samo i to, co jest dzisiaj, też niewątpliwie ulegnie zmianie. Musi. Taka jest kolej rzeczy. Życie kołem historii się toczy. Nikt dzisiaj nie chciałby się cofnąć do na przykład lat 30. XX wieku i żyć w ówczesnych chałupach, które na tamte czasy mogły by nawet być i nowoczesne.

Praca z młodzieżą to jedna rzecz, ale od 2006 r. zaczęliśmy zbierać zdjęcia – udało nam się zarazić tym pomysłem Marka Chmielewskiego i Michała Mincewicza, czyli pana. I efektem tej współpracy było wydanie książki „Orla – historia zapisana obrazem” z ponad czterystu zdjęciami mieszkańców miasteczka do 1945 r. Dzisiaj ta pozycja jest już nie do dostania i pojawiła się potrzeba wznowienia nakładu.

Efektem zachęcania do współpracy z nami innych osób jest powstanie Fundacji EDM, która postawiła sobie za cel archiwizację cyfrową wszelkich materiałów ikonograficznych, dotyczących przede wszystkim gminy Orla. Idea powstania fundacji zrodziła sie na początku 2015 r. Uczestniczyłem wówczas z Markiem Chmielewskim w szkoleniu Ośrodka „Karta”, dotyczącym archiwizacji fotografii i dokumentów życia społecznego. A że zgromadzone przeze mnie przez lata fotografie, pozyskiwane głównie od mieszkańców Orli, pozostawały niewykorzystane, narodziła się myśl, by powołać fundację, której głównym celem będzie archiwizowanie i udostępnianie innym zgromadzonego materiału. Fundacja przystąpiła do grupy archiwów społecznych, działających pod patronatem Ośrodka „Karta”, zrzeszającej ponad czterysta stowarzyszeń i fundacji, działających na zasadzie non-profit, po to żeby je połączyć i opracować wspólne strategie działania na przykład przy pozyskiwaniu środków niezbędnych do digitalizacji materiałów archiwalnych. Samą pracę można wykonać za darmo, ale trzeba to robić na odpowiednich urządzeniach, które kosztują.

I tak otrzymaliśmy darmowy program do archiwizacji – obecnie wprowadzam zdjęcia i ich opisy. Prawdopodobnie za rok otrzymamy jeszcze nakładkę na ten program, umożliwiającą automatyczne przesyłanie wybranych zdjęć na serwery. Oceniam, że w tej chwili mamy zgromadzonych około czterech tysięcy zdjęć, a dokładnie opracowanych około tysiąca. Ja robię to hobbystycznie, bez przymusu, dla własnej przyjemności i ku chwale regionu, Ojczyzny. Może kiedyś komuś to się przyda.

Rozmawiał
Michał Mincewicz

Filmy zrealizowane przez Szkolne Koło Regionalne  przy Zespole Szkół w Orli
■ I została tylko synagoga – I miejsce w kategorii prac multimedialnych na Ogólnopolskim Młodzieżowym Konkursie Krajoznawczym „Poznajemy Ojcowiznę” (2007/2008);
■ Podlaski korowaj, cykl siedmiu filmów Oni byli naszymi sąsiadami… – pamięci orlańskich Żydów (2008/2009);
■ Koledzy ze szkoły – znajomi z sąsiedztwa – I miejsce w konkursie ogólnopolskim;
■ Znachorzy, szeptuchy, babki… – I miejsce na etapie wojewódzkim i II miejsce na etapie ogólnopolskim;
■ Oni mieszkali w Orli – II miejsce w ogólnopolskim konkursie (2009/2010);
■ Hobby w kalejdoskopie pór roku – I miejsce na etapie wojewódzkim;
■ I w Orli było kino – II miejsce na etapie wojewódzkim.
■ Palenie szkodzi zdrowiu – II miejsce w Ogólnopolskim Konkursie na najlepszą animację (2011/2012);
■ Moja babcia Zoja; I jak to ze lnem było; Ziarno, chleb, tradycja – I miejsce w Ogólnopolskim Konkursie „Pokaż język” (2012/2013);
■ PRL – mit bohatera – I miejsce w XIX Ogólnopolskim Konkursie „Historia bliska”, organizowanym przez Ośrodek „Karta” (2016/2017).

Горкі як палын

Лекі з поля і лесу

Палын улічваецца да сямейства складанакветных. Расліна валодае кароткім, галінастым, адраўнелым коранем. Вырастае вышынёй да двух метраў. У першы год жыцця на прыкаранёвай шыйцы ўтвараюцца дадатковыя почкі, другі год адзначаецца з’яўленнем пабегаў, якія праз год квітнеюць і плоданосяць. Сцёблы палыну простыя, расахатыя ў верхняй частцы, серабрыста-шэрыя, маюць апушэнне. Зелле палыну мае моцны рэзкі пах і горкі смак..

Адна расліна здольная даць да ста тысяч зярнят – гэта асноўны спосаб яе размнажэння. Расце яна на пустых, закінутых участках, выбірае абочыны дарог, лясныя ўзлескі. Лекавую сыравіну нарыхтоўваюць у перыяд квітнення, зразаючы толькі вяршкі з лісткамі.

Важна своечасова збіраць зелле, таму што спазненне прыводзіць да таго, што пры сушцы зелле становіцца цёмным, а кошычкі рассыпаюцца. Сушаць расліну на гарышчах або ў ценю, раскладваючы тонкім пластом і час ад часу перагортваючы. Правільна высушаны палын мае духмяны, рэзкі пах і рэзка-ялкавы смак.

Карысныя ўласцівасці палыну абумоўлены актыўнымі рэчывамі – абсынтынам, флаваноідамі, туёнам, пінёнам, кадыненомам, бізабалонам, хамазуленогенонам, селіненонам. У лісці выяўленыя фітанцыды, алкалоіды, капілін, аскарбінавая кіслата, правітамін А. Багата расліна яблычнай, бурштынавай кіслотамі, дубільнымі рэчывамі, сапанінамі, каратынам.
Галенавыя рэчывы травы стымулююць рэфлекторную функцыю падстраўнікавай залозы, жоўцевага пухіра, узмацняючы выдзяленне жоўці і тым самым паляпшаючы страваванне. Тэрпеноідныя злучэнні аказваюць супрацьзапаленчае і кардыёстымулюючае дзеянне. Эфірны алей палыну ўзбуджае і нармалізуе працу цэнтральнай нервовай сістэмы. Зелле вядомае сваімі бактэрыцыднымі і фунгіцыднымі ўласцівасцямі дзякуючы ненасычаным вуглевадародам.

Надземная частка палыну ўжываецца для падрыхтоўкі настояў, настоек, экстрактаў. Горыч расліны ўзбуджае апетыт і паляпшае страваванне. Палын дзейнічае як спазмалітычны і супрацьзапаленчы сродак. Гэта дабратворна ўплывае на лячэнне бранхіяльнай астмы, рэўматызму. Выдатна лечыць экземы і апаранні. Сродкі з расліны рэкамендуецца прымаць пры гастрыце, язвавай хваробе страўніка і дванаццаціперснай кішкі. Эфектыўна дапамагае ён энтэракаліце, захворваннях печані і нырак.

Народныя лекары раяць выкарыстоўваць настоі і адвары палыну пры аскарыдозе, бессані. Добрыя вынікі назіраюцца пры лячэнні атлусцення, метэарызму, мігрэні. Ужываючы палын у комплекснай тэрапіі з іншымі лекамі, можна выгаіць сухоты лёгкіх, гіпертанічную хваробу, ліхаманку, ацёкі, гемарой. Карысны палын пры непрыемным паху з рота, неўрастэніі, падагры, паралічы, эпілепсіі.

Частыя самленні, пякотка і халера таксама хутчэй вылечваюцца з дапамогай палыну. У выглядзе кампрэсаў і прымочак настоі і адвары зелля здымаюць боль пры запаленні суставаў, ударах, розных захворваннях вачэй. Апёкі, свіршчы, язвы лечацца мазямі, прыгатаванымі на аснове палыну. Часта выкарыстоўваецца расліна ў лячэнні галаўных боляў, пры курчах і паралічу.

Мазь з палыну: для яе спатрэбіцца 10 г густога экстракта палыну, 100 г расліннага алею ці свінога тлушчу.
Парашок палыну: траву варта расцерці ў парашок і прымаць па 0,5 чайнай лыжцы 5-6 раз у дзень пасля ежы, паступова памяншаючы колькасць прыёмаў да трох раз у дзень, на працягу тыдня. Парашок палыну дзейнічае больш эфектыўна, чым настой палыну.
Сок палыну: яго адціскаюць перад квітненнем з лісця і галінак і прымаюць па 1 сталовай лыжцы соку з мёдам 3 разы на дзень да ежы.

Настойка палыну аказвае нармалізуе стрававальную сістэму, абмен рэчываў, ліквідуе практычна ўсе існуючыя грыбковыя і інфекцыйныя захворванні. Горыч расліны дазваляе ўжываць палын для зніжэння вагі. Гэта празрыстая вадкасць буравата-зялёнага колеру, характэрнага паху і горкага смаку. Яе прымаюць па 15-20 кропель 3 разы ў дзень за 15-20 хвілін да ежы.

Каньячная настойка палыну: 2 сталовыя лыжкі каранёў палыну і 1 літр каньяку трэба вытрымаць на вадзяной лазні 10 хвілін. Гатовую сумесь зліваюць у посуд, шчыльна закрываюць і ставяць у цёплае месца на 48 гадзін. Пасля гэтага настойку трэба працадзіць і піць па 3-5 кропель 1-2 разы ў суткі пры неўрастэніі.

Палыновы алей. Для падрыхтоўкі алею свежае зелле закладваюць у літровы шкляны слоік, заліваюць аліўкавым алеем і герметычна закаркоўваюць вечкам. Даем сродку настаяцца 1,5 тыдня, гатоўнасць алею вызначаецца па колеры – ён павінна быць цёмна-зялёным ці перламутравым. Працэджаны алей захоўваюць у холадзе і ўжываюць для змазвання ран, язваў і балючых участкаў скуры.

Лячэнне палыном. Лячэнне палыном, які змяшчае каратын, фітанцыды, эфірныя алеі і вітаміны, дае добрыя вынікі пры шматлікіх захворваннях. Настоі і адвары з гэтага зелля валодаюць жаўцягонным, спазмалітычным, супрацьзапаленчым, мачагонным уласцівасцямі, дапамагаюць пры лячэнні каросты.

Класічны водны настой палыну: 2 сталовыя лыжкі сыравіны заліць шклянкай гарачай вады, пасля чаго на працягу 15 хвілін патрымаць у вадзяной лазні, астуджаюць пры пакаёвай тэмпературы 45 мін, працадзіць. Прымаць сродак па 1-2 сталовыя лыжкі 3 разы на дзень за 30 мінут да ежы. Настой захоўваюць у прахалодным месцы не больш за двое сутак.
Сок палыну ўжываюць для павязак пры мазалях, для спынення крывацёку пры траўмах, ён добра загойвае. Калі прыкласці размятае зелле на месца пасля ўдару ці на сустаў пры вывіху, то хутка спыніцца боль, рассмокчацца ацёк.

Лячэнне ад глістоў палыном. Для таго, каб пазбавіцца глістоў, можна ўжываць супрацьгліставыя адвар і адначасова праводзіць прамыванне кішэчніка. Высокаэфектыўны сродак карысны пры аскарыдозе, валодае імунамадулюючым дзеяннем, нармалізуе клеткавы імунітэт. Адвар з палыну: 1 чайную лыжку сыравіны варта змяшаць з 1 л вады, давесці да кіпення, настаяць 10 мін, працадзіць. Клізму рэкамендуецца рабіць амаль гарачым растворам. Таксама на ноч можна ўводзіць 50-100 мл адвару, які павінен ўсмоктвацца ў прамую кішку.

Лячэнне палыном гемарою. Паталагічнае павелічэнне гемараідальных вузлоў прыводзіць да розных непрыемнасцяў. Акрамя боляў, падступная хвароба можа суправаджацца крывацёкамі. Лячэнне можа быць доўгім, часта запушчаная форма гемарою лечыцца толькі аперацыяй. У народнай медыцыне ў барацьбе з гэтай хваробай паспяхова выкарыстоўваецца зелле палыну.

Настойка палыну: трэба здрабніць невялікую галінку расліны, заліць 100 г спірту і настаяць. Прымаюць настойку раніцай і ўвечары па 12 кропель на 1 сталовую лыжку вады.

Адвар з палыну: 4 сталовыя лыжкі здробненага палыну ў 1 л кіпеню трэба варыць на слабым агні 6-7 хвілін і настаяць, накрыўшы на працягу 6 гадзін. Сродак працэджваюць і робяць з гэтага адвару клізмы.

Палыновая тэрапія дазваляе здымаць запаленчыя працэсы, пасля некалькіх працэдур стан хворага нашмат паляпшаецца.

Лячэнне палыном міёмы. Міёма маткі з’яўляецца дабраякаснай пухлінай, якая складаецца з злучальнай тканкі і цягліцавых валокнаў. Гэта захворванне з поспехам паддаецца лячэнню з дапамогай палыну. Настойка палыну: 2 сталовыя лыжкі сухога зелля палыну трэба заліць 0,5 літра спірту, настойваць 10 дзён, прымаць настой не менш за два разы на дзень па 1 чайнай лыжцы падчас прыёму ежы. Курс лячэння – 2 тыдні. Захоўваць настой неабходна ў халадзільніку.

Міраслава Кастанчук

Менш для меншасцей

Нечакана Міністэрства ўнутраных спраў і адміністрацыі на траціну ў параўнанні з мінулым годам зменшыла фінансаванне нацыянальных і этнічных меншасцей. Замест як дагэтуль 16 мільёнаў злотых меншасныя арганізацыі атрымалі цяпер толькі каля 10 мільёнаў. Вынікі конкурсу, якія былі аб’яўлены 22 снежня на сайце міністэрства, паказваюць, што многія беларускія культурныя мерапрыемствы апынуліся пад пагрозай неправядзення.

Датацыі на выдаванне беларускай прэсы (у тым ліку Часопіса), праўда, не зменшыліся, але ад многіх гадоў яны аднолькавыя.

Цалкам без фінансавання з міністэрства засталіся шматлікія беларускія фэсты – напрыклад „Сяброўская бяседа” ў Гарадку, Пэрэточэ ў Белавежы, таксама дзесяць народных фэстаў БГКТ. Беларускае аб’яднане студэнтаў на фестываль Басовішча атрымала толькі 70 тыс. зл., на 30 тыс. зл. менш чымсьці ў мінулым годзе.

Значна меншую датацыю атрымае Беларускае Радыё Рацыя на перадачы для беларускай меншасці. Будзе гэта ўсяго 120 тыс. злотых – удвая менш, чым тры гады таму, бо ў 2013 радыё атрымала 250 тыс. злотых, у 2016 г. 200 тыс. злотых. З гэтых грошай фінансуюцца найбольш папулярныя перадачы – для слухачоў на Беласточчыне: „Падляшскі канцэрт пажаданняў”, „З Падляшша родам”, „Краязнаўчыя кропкі”, „Казкі малышам”, „Падляшскі тыдзень”. На 2017 г. пададзены былі заяўкі яшчэ на чатыры новыя перадачы, але аказваецца, што, магчыма, прыйдзецца скараціць ужо існуючыя.

Цалкам без датацыі апынуўся „Przegląd Prawosławny”. Гэтае фармальна рэлігійнае выданне атрымоўвала дагэтуль успамажэнне 60-80 тыс. зл. на меншасны дадатак, што было для яго вялікай фінансавай апорай. Формула гэтага дадатку – паралельна для некалькіх меншасцей – не надта супадае з прынятымі прынцыпамі, каб фінансаваць асобныя праекты канкрэтнай меншасці.

Астаецца пытанне, чаму наогул міністэрства скараціла датацыі. Раней на пасяджэнні Супольнай камісіі польскага ўрада і нацыянальных меншасцей быў прыняты праграмны дакумент, паводле якога Польшча ў 2017 годзе прызначыць столькі ж грошай на падтрымку меншасцей, як і ў 2016 г., значыць16 мільёнаў зл. Мабыць польскі ўрад у бюджэце дзяржавы шукае дзе толькі можа грошай, каб фінансава забеспечыць вялікія сацыяльныя праграмы, як напрыклад „Сям’я 500+”.

Міністэрства абяцае, што ў 2017 г. будуць яшчэ выдзяляцца дадатковыя датацыі меншасцям, паколькі тыя 5-6 мільёнаў зл. у бюджэце праўдападобна ўсё-такі ёсць. Арганізацыі могуць ужо адклікацца ад прынятых міністрам напрыканцы снежня 2016 г. рашэнняў.

Ніжэй пералічаны датацыі, прызнаныя МУСіА на праекты беларускай меншасці. У дужках падаецца велічыня грошай з мінулага года (у выпадку, калі была складзена заява).

 

Białoruskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne

koszty działalności podmiotowej (księgowość, administracja) – 34 500 (49 000)

wydanie Kalendarza Białoruskiego na 2017 r. – 14 000 (17 000)

prezentacje zespołów kolędniczych „Gwiazda i kolęda” – 16 000 (16 000)

Ogólnopolski Festiwal „Piosenka Białoruska 2017” – 141 000 (141 000)

Święto Kultury Białoruskiej – 25 000 (25 000)

Kupalle – 25 000 (25 000)

białoruskie festyny ludowe w dziesięciu miejscowościach – 0,00 (60 000)

Spotkanie zespołów artystycznych w Bondarach „Bandaroskaja Haścionia” – 0,00 (12 000)

prezentacje zespołów obrzędowych – 24 000 (24 000)

Konkurs „Śpiewające rodziny” – 0,00 (10 000)

Dożynki Białoruskie – 0,00 (0,00)

V Festiwal „Kultura bez Granic – Siemiatycze ‘2017” – 0,00

Międzynarodowa Konferencja Naukowa „Droga ku wzajemności” – 0,00

Międzynarodowy Festiwal Piosenki Polskiej i Białoruskiej „Białystok – Grodno” – 0,00

Remont schodów w budynku przy ulicy Warszawskiej 11 w Białymstoku – 0,00

 

Towarzystwo Kultury Białoruskiej (bliźniacza organizacja BTSK)

konkurs „Piosenka Białoruska” dla dzieci i młodzieży z przedszkoli, szkół podstawowych i gimnazjalnych – 22 000 (22 000)

konkurs szkolnych zespołów teatralnych – 14 000 (14 000)

konkurs „Sceniczne słowo” – 8 000 (8 000)

konkurs recytatorski „Ojczyste słowo” – 23 000 (23 000)

działalność białoruskich amatorskich zespołów artystycznych – 54 900 (85 000)

wydanie płyty CD z piosenkami zespołu młodzieżowego „Kałaski” – 0,00

 

Stowarzyszenie Muzeum i Ośrodek Kultury Białoruskiej w Hajnówce:

„Pogoń” z kulturą i sztuką – 45 000 (64 000)

Cykl festynów „I tam żywuć ludzi” – 28 000 (28 200)

Białoruski Alfabet Sztuki – 28 000 (28 000)

Kultura na schodach Muzeum – 13 500 (13 500)

„Cyrylicą pisane” – 22 000 (22 000)

Białoruska grupa teatralna – 10 400 (10 400)

„Muzyka bez zastrzeżeń” – 0,00 (6 000)

 

Szczyty – Związek na rzecz Edukacji i Promocji Kultury Białoruskiej

XXIV Festiwal Białoruskiej Poezji Śpiewanej i Piosenki Autorskiej „Bardauskaja vosień 2016” – 35 000 (53 000)

cykl spotkań „Tradycyja, suczasnaść, buduczynia” – 22 000 (23 300)

Majovyja Sustreczy u Szczytach 2017 – 0,00 (6 700)

Zakup wyposażenia Szczyty – Związku na rzecz Edukacji i Promocji Kultury Białoruskiej – 0,00 (0,00)

Modernizacja instalacji grzewczej w budynku Centrum Edukacji i Promocji Kultury Białoruskiej Szczyty – 0,00 (0,00)

Wsparcie funkcjonowania oraz administrowania stowarzyszeniem Szczyty-Związek na rzecz Edukacji i Promocji Kultury Białoruskiej w 2017 roku – 15 000 (0,00)

 

Białoruskie Towarzystwo Historyczne

Dotacja podmiotowa dla Białoruskiego Towarzystwa Historycznego na obsługę finansowo-księgową i koszt eksploatacji lokalu – 15 000 (24 000)

„Białoruskie Zeszyty Historyczne” (numery 47, 48) – 32 000 (32 000)

Digitalizacja archiwalnych numerów Tygodnika Białorusinów w Polsce Niwa z lat 1985-1990 – 0,00

 

Rada Programowa Tygodnika „Niwa”

wydawanie tygodnika „Niwa” – 495 000 (492 000)

XX Konkurs Poezji i Prozy „Debiut” – 12 000 (12 000)

XX Polsko-Białoruskie Warsztaty Literackie „Biazmieżża” – 0,00 (11 000)

Warsztaty „Sustreczy Zorki” – 14 000 (14 000)

Wydanie książki Mirosławy Łukszy „Śpiew drzew” w języku białoruskim – 0,00

Wydanie w języku białoruskim książki Hanny Kondratiuk-Świerubskiej „Па Прыпяці па Нобель” – „Po Prypeci do Nobla” – 0,00

 

Centrum Edukacji Obywatelskiej Polska – Białoruś

Spowodowanie nadawania audycji radiowych w języku białoruskim dla mniejszości białoruskiej zamieszkującej Białystok i Białostocczyznę w 2017 roku (w Radiu Racja) – 120 000 (200 000)

 

Stowarzyszenie Dziennikarzy Białoruskich

Wydawanie miesięcznika „Czasopis” – 160 000 (160 000)

 

Białoruskie Stowarzyszenie Literackie Białowieża

Wydanie rocznika literacko-artystycznego i białorusoznawczego „Termopile” nr 20 – 12 500 (12 500)

 

Stowarzyszenie AB-BA

Studio folkloru i piosenki białoruskiej „Tutaj się urodziłem”: działalność zespołów „Bałamutki”, „Bałamuty”, „Kumy i Swańki” – 15 000 (16 500)

Koło teatralne „Zabawa w teatr” – 21 000 (16 000)

Wydanie półrocznika metodycznego dla nauczycieli języka białoruskiego „Biełaruski nastaunik” –24 000 (24 000)

Letnie warsztaty etnograficzne „Ja nara­dziusia tut” – 0,00 (15 000)

Działalność grupy tanecznej „Padlaski wianok” – 0,00

20 lat nauczania języka białoruskiego w szkołach Białegostoku – promocja edukacji białoruskiej – 0,00

 

Stowarzyszenie Muzeum Małej Ojczyzny w Studziwodach

Wydawanie pisma „Bielski Hostineć” – 14 000 (15 900)

Działalność zespołu „Małanka” – 14 000 (14 500)

Tam po majowuj rosi – XIV Podlasko-Poleskie Spotkania w Tradycji – 10 000

Żemerwa. Działalność zespołu i studia folkloru tradycyjnego podlaskich Białorusinów – 16 700 (16 900)

Lato z tradycją. XIV Białoruskie Warsztaty Etnograficzno-Historyczne przy Muzeum Małej Ojczyzny w Studziwodach – 5 900 (5 900)

Jarosław Kostycewicz – życie, działalność i epoka. Wydanie piątej książki z serii „Historia i kultura podlaskich Białorusinów” – 15 000 (15 000)

Wydanie tomu poezji Włodzimierza Sosny, twórcy ludowego ze wsi Paszkowszczyzna – 0,00

Prolog – III Dni Piśmiennictwa Słowiańskiego, poświęcone 500-leciu białoruskiej sztuki drukarskiej – 0,00 (0,00)

Białoruskie warsztaty etnograficzno-muzyczne na Ziemi Nadbużańskiej – 0,00 (8 800)

 

Fundacja Teatr Czrevo

IV Festiwal Teatralny Ode – 16 000 (16 000)

Wystawienie cyklu spektakli dla dzieci w dialekcie języka białoruskiego – 8 300 (8 300)

 

Fundacja Villa Sokrates

XVII Trialog – 19 000 (19 000)

„Miniatury” Sokrata Janowicza – audiobook w języku białoruskim – 0,00

„Stulecie oszołomów” – tłumaczenie „Chatniaho stahoddzia” Sokrata Janowicza – 0,00

Białoruskie Zrzeszenie Studentów

Festiwal Muzyki Młodej Białorusi BASowiszcza 2017 – 70 000 (100 000)

 

Stowarzyszenie Nasza Szkoła (II LO z DNJB w Hajnówce)

V Piknik z Białorusem – 3 500 (3 500)

 

Fundacja Muzyka Cerkiewna

Mniejszość białoruska w kulturze regionu – Jubileuszowe XV Białowieskie Integracje Artystyczne „Peretocze 2017” – 0,00 (23 000)

 

Fundacja im. Księcia Konstantego Ostrogskiego

Wydawanie ukazującego różnorakie aspekty społeczno-kulturalnego życia zamieszkujących w Polsce mniejszości narodowych miesięcznika „Sami o Sobie” (dodatek do „Przeglądu Prawosławnego”) – 0,00 (60 000)

„Biblia Franciszka Skoryny i inne stare druki” – 0,00

 

Białowieski Ośrodek Kultury

Ruczajok – zespół białoruskiej mniejszości narodowej – 0,00 (2 800)

Wieczorki białoruskie w Białowieży– 0,00 (3 000)

Suniczki – dziecięco-młodzieżowy zespół białoruskiej mniejszości narodowej– 0,00

 

Towarzystwo Przyjaciół Białowieży

Różnogłossie – cykl prezentacji muzycznych białoruskiej mniejszości narodowej – 8 000 (8 000)

 

Gminny Ośrodek Kultury w Czyżach

XIII Festyn „Kupalinka” – 0,00 (13 000)

XXIV Jesienne Spotkania z Folklorem Białoruskim – 0,00 (11 450)

„Na meży” – integracja kulturalna gmin mniejszościowych – 0,00

 

Gminne Centrum Kultury w Gródku

Cykl zabaw letnich przy muzyce białoruskiej w gminie Gródek– 0,00 (15 000)

Międzynarodowy Festiwal „Siabroskaja Biasieda 2017” – 0,00 (40 000)

 

Gminny Ośrodek Kultury w Michałowie

Białoruskie Spotkania Folkowe / Biełaruskija Folk Sustreczy 2017 – 0,00 (30 000)

Wydanie zbioru „Pieśni białoruskie Ziemi Michałowskiej / Biełaruskija pieśni Michałouskaj ziamli” – 0,00 (0,00)

 

Gminne Centrum Kultury w Dubinach

Rozwój i ochrona kultury niematerialnej mniejszości białoruskiej poprzez wsparcie zespołu folklorystycznego „Żawaranki”– 0,00

 

Stowarzyszenie Inicjatywa Wolna Białoruś

Założenie i prowadzenie na początkowym etapie białoruskiej biblioteki w Warszawie – 0,00