Эка-істэрыка на катастрофе пушчы?

Белавежская пушча (Фота Янкі Целушэцкага)

Выпадак, які сёння вырас да статусу нацыянальнай істэрыкі, пачаўся так… у 2007 годзе. Ляснік з Белавежы знайшоў на 29 елках у краявідным запаведніку ім Уладыслава Шафера караедаў. Гэта тэрыторыя пад строгай аховай, таму ён напісаў ліст Ваяводскаму кансерватару прыроды, што ў сувязі з пагрозай пераселення караедаў на здаровыя дрэвы, неабходна зрабіць санітарную высечку гэтых 29 ялін. „Выразаць у запаведнку?? Ніколі!” – кінуліся да справы эколагі з падляшскага філіяла Майстэрні дзеля ўсіх істот. І пачаўся абмен афіцыйнымі лістамі. Выйграў у судовым працэсе бок, які дзейнічаў ад імя безабаронных дрэў і караедаў. Высечка спынілася. Вядома, караеды не чакаючы ніякіх дазволаў ці забарон паляцелі на яловы лес, абселі яго, множачыся адзін караед на трыццаць чарговых дрэў, і пладзіліся, і жэрлі. Ужо ў студзені 2009 года леснікі паведамілі, што калоніі насякомых ёсць на 2 656 дрэвах. Так пачалося нашэсце караеда на Белавежскую пушчу. Па гэты дзень ён забіў 834 тысячы дрэў і змяніў у могільнікі наступныя гектары лесу. Загінула 8 працэнтаў дрэвастою.

Былы ляснічы Артур Гампель паказвае дакументы. Мяркуе, хто найбольшы спрычыніліся да катастрофы Белавежскай пушчы. «Эка-тэрарысты».

Яловы караед таксама ж істота, якая мае права на тое каб множыцца і з’ядаць яліну – такі высакародны аргумент выкарысталі некалькі гадоў таму экалагічныя актывісты і ў афіцыйным разборы заблакавалі былі санітарную высечку дрэў, занятых шкодным жуком. Справа тады датычыла выразкі толькі гэтых 29 дрэў. З таго сапраўды пачалася катастрофа ў Белавежскай пушчы? Пралівае святло на гэта Артур Гампель, былы супрацоўнік Дзяржаўных лясоў. Дакументы, якія паказвае, сведчаць аб тым, як адбылося распаўсюджванне папуляцый жукоў караеда, у выніку якога загінула 8 працэнтаў дрэвастою Белавежскай пушчы: „На дадзены момант паказваю невялікую частку вельмі шырокай дакументацыі. Пакуль не дапусцілі, як боку ў справе Падляшскага аддзялення Майстэрні дзеля ўсіх істот, не было ніякіх праблем з кантролем папуляцыі яловага караеда ў Белавежскай пушчы.

Сітуацыя рэзка змянілася, калі свае патрабаванні агучыла вышэйзгаданая арганізацыя з патрабаваннем адмовы ад барацьбы з яловым караедам.

На пачатковым этапе можна было выдаліць адзінкавыя заражаныя елі ў зонах, ахопленых рознымі формамі абароны. Нароўні з адмоўнымі рашэннямі адносна выдалення такіх дрэў Генеральнага дырэктара па ахове навакольнага асяроддзя, яловы караед пачаў інтэнсіўна множыцца, забіваючы сотні чарговых ялін. З году ў год сітуацыя пагаршалася і, нягледзячы на выразна сфармуляваныя леснікамі пагрозы, адмовы змагацца з бесперапынна ўзрастаючай градацыяй працягваліся.

На сённяшні дзень у Белавежскай пушчы былі заражаны і памерлі каля мільёна елак, якія растуць на плошчы ў некалькіх тысяч гектараў. У раптоўны шляху адбылося хуткае змяненне ўсіх лясных экасістэм, а таксама памерлі дрэвастоі вельмі каштоўнай барэальнай елі. Агромнае распаўсюджванне жука караеда заінфекавала таксама сотні векавых соснаў, якая звычайна не падыходзяць казуркам, але ў такіх моцных градацыях таксама выбіраюць яны іншыя дрэвы, спрабуючы вывесці наступныя пакаленні. Варта тут выразна падкрэсліць, што хваіна з’яўляецца надзвычай каштоўным відам у Белавежскай пушчы, тым больш, што вельмі цяжка аднаўляецца яна ў Белавежскай пушчы натуральным чынам. У выніку гвалтоўных прасвятленяў сасновага дрэвастою хвойкі таксама хварэюць на сонечныя апёк, атакуюць іх іншыя казуркі, напрыклад красец баровы (przypłaszczek granatek), які на працягу кароткага перыяду часу забівае векавыя хвоі.

Градацыя караеда выклікала распаўсюд іншых насякомых, якія, як супольнасць энтамафауны, робяць знішчэнні ў дрэвастоях розных узроставых груп, пачынаючы з дваццацігадовага маладняку да старадаўніх дрэў.

Праславутым цвіком у труну было ў 2012 годзе рэзкае скарачэнне вясечак тагачасным міністрам аховы асяроддзя, без якіх-небудзь правілаў іх устанаўлення, а адзінай умовай для гэтага былі патрабаванні некаторых актывістаў з няўрадавых арганізацый, якія называлі сябе экалагічнымі. У выніку скарачэння высечкі і леснікі Белавежскай пушчы не змаглі адэкватна абмежаваць забіваючую дрэвы папуляцыю насякомых, якія размнажаліся вельмі хутка.

У выніку раптоўнага адкрыцця значнай часткі паверхні з-за жыравання энтамафауны на розных відах дрэў у розных узроставых групах, змяніліся не толькі ветравыя ўмовы, што спрыяла ветраломам і ветрапавалам самых каштоўных парод, але дайшло таксама да росту пустазелля на глебах, тым самым прадухіляючы натуральную рэгенерацыю любых дрэў.

Таксама рэзка ўзрасла рызыка ўзнікнення пажару ў выніку велізарнай колькасці сухастою, а таксама пагроза бяпекі людзей, якія прабывалі ў лесе. Старадрэўе адыходзіла, а «першабытная пушча” – як кажуць актывісты – з дня ў дзень стала змяняцца ў малады град, пакрыты ў асноўным грабам і ляшчынай, змяняючы свой першародны ўнікальны і біяразнародны характар монакультурай грабняку.

Разам з часткай навуковага цела актывісты лічаць да сёння, што так мае быць у пушчы, і гэта добра, і гэта натуральныя працэсы, элімінуюць чалавечы фактар.

– У выніку адміністрацыйных рашэнняў, падтрымоўваных актывістамі і часткай навукоўцаў сёння мы маем справу не толькі з паразай памераў катастрофы, але больш за ўсё з вялікімі шкодамі ў маёмасці (арт. 115 п. 6 і далей у Крымінальным кодэксе). Гэтыя страты ў адпаведнасці з інтэрпрэтацыяй Крымінальнага кодэкса ў Белавежскай пушчы перакрочаны не ў адзін раз, і віноўнікі нанесеных шкод павінны быць пакараны. Варта адзначыць, што разам з артыкулам 115 Крымінальнага кодэкса можа выступаць арт. 296 кк, які гучыць:

  • 1. Хто, быўшы абавязаным ў адпаведнасці са становішчам закона, рашэннем кампетэнтнага органа або пагадненняў для вырашэння пытанняў уласнасці або прадпрымальніцкай дзейнасці фізічнай асобы, юрыдычнай асобы або падраздзяленняў не быўшых юрыдычнай асобай, выказвае злоўжыванне ўлады або не выконвае свайго абавязацельства, у выніку чаго робіць істотную шкоду ва ўласнасці, караецца пазбаўленнем волі на тэрмін ад 3 месяцаў да 5 гадоў.
  • 1а. Калі вінаваты, згаданыя ў § 1, шляхам злоўжывання паўнамоцтвамі, прадстаўленымі яму не выконвае сваіх абавязацельстваў, несучы непасрэдную пагрозу нанясення значнай маёмаснай шкоды, караецца пазбаўленнем волі на тэрмін да 3-х гадоў.
  • 2. Калі вінаваты ў злачынстве, названым у артыкуле 1 або 1a дзейнічае дзеля атрымання матэрыяльнай выгады, караецца пазбаўленнем волі на тэрмін ад 6 месяцаў да 8 гадоў.
  • 3. Калі віноўны ён у шкодзе паказанай у § 1 або 2, прычыняе матэрыяльную шкоду ў вялікіх памерах, караецца пазбаўленнем волі на тэрмін ад аднаго года да 10 гадоў.
  • 4. Калі парушальнік злачынства, названага ў артыкуле 1 або 3 дзейнічае ненаўмысна,

караецца пазбаўленнем волі на тэрмін да 3-х гадоў.

  • 4а. Калі пацярпелым не з’яўляецца дзяржаўная казна, за здзяйсненне злачынства, названага ў пар. 1a караецца па просьбе пацярпелага.
  • 5. Не караецца той, хто да распачынання крымінальнай справы цалкам добраахвотна зрэкампенсуе ўчыненую шкоду.

У гаспадарчай частцы Белавежскай пушчы быў нанесены непапраўны ўрон у некалькі мільёнаў кубічных метраў драўніны, якая мае вялікае матэрыяльнае значэнне, дзе выразна варта адзначыць, што прызначэнне на згніццё такога вялізнай арганічнай масы не мае ніякага значэння для павелічэння біяразнастайнасці лясных экасістэм. Якраз наадварот.

Цяжка вымераць прыродныя страты, якія ў прынцыпе ўжо незваротныя і непрадказальныя. Тое ж самае ставіцца і да ландшафту, клімату, турыстычных і грамадскіх каштоўнасцей. Асабліва апошнія, у выніку маніпуляцыйных і несумленных перадач інфармацыі некаторымі няўрадавымі арганізацыямі і часткай навукоўцаў выклікаюць грамадскія хваляванні, кідаюць фальшывыя абвінавачванні супраць леснікоў і спрыяюць анархістычным паводзінам ужо на тэрыторыі Белавежскай пушчы. Можна сказаць, што гэтыя паведамленні з’яўляюцца крымінальнымі, што ўжо стала рэальнасцю ў пушчы ў выглядзе зацятага займання ўласнасці актывістамі і невыкананнем просьбаў службаў, у асноўным паліцыі.

На дадзены момант тыя асяроддзі гвалтам перашкаджаюць леснікам у Белавежскай пушчы ў забеспячэнні бяспекі і падрыхтоўцы паверхні дэградаванай насякомымі для абнаўлення. Такім чынам, гэтыя людзі, якія ў большасці вядомыя па імені, надалей працягваюць уносіць свой уклад у павелічэнне страт у дзяржаўнай, значыць, супольнай уласнасці.

– Неўзабаве прадстаўлю шырокі матэрыял па гэтым пытанні і выкрыю ўсю дакументацыю, якая паказвае не толькі генезіс катастрофы памеру стыхійнага бедства ў Белавежскай пушчы, але і пералічу тыя асобы, якія, выконваючы дзяржаўныя і грамадскія функцыі, спрычыніліся да знішчэння самага каштоўнага лесу ў Еўропе – кажа Артур Гампель.

Адам Богдан, Дзікая Польшча, ініцыятар блакіроўкі высечкі дрэваў у Белавежскай пушчы: – Я ганаруся тым, што заблакавалі мы тады высечку, трэба дазволіць прыродзе дзейнічаць адной. У пушчы занадта вялікая папуляцыя ялін. Дзякуючы караедам будзе іх менш. У гэтым месцы паявяцца іншыя, разнастайныя віды, на якіх караед не жыруе.

У інтэрв’ю naTemat Адам Багдан кажа, што прыпісване яго пратэсту росту папуляцыі караеда гэта нонсэнс. Караеды маглі прыляцець з іншых запаведнікаў, ці, напрыклад, з Беларусі. Аднак Артур Гампель называе „зялёных” «эка-тэрарыстамі» .

Чыноўнікам і не хапала смеласці, каб адказаць, як яны рабілі гэта раней: «Гэта не ў інтарэсах грамадства, каб перацягваць справу ў сітуацыі, калі трэба дзейнічаць аператыўна ў інтарэсах захавання прыроды», – чытаем у адным з выяўленых дакументаў. Як казалі леснікі, да часу спрэчкі з эколагамі на працягу некалькіх гадоў сітуацыя была пад кантролем. Маглі ў адпаведнасці з так званым планам гаспадарання лесам секчы дрэвы, але за межамі ахоўных зон. У Белавежскім надлясніцтве ў раёнах за межамі запаведнікаў кожны год выразалі ўсе елі заселеныя караедамі, не дазваляючы развівацца градацыі. Аналагічным чынам, у Броўску і Гайнаўцы. Акрамя таго, у Надлясніцтве Белавежа ў 170 ферамонныя пасткі былі злоўлены ў 2015 г. 155 літраў караедаў, 2016 – 205 літраў, а ў 2027 г. толькі за тры дні на пачатку траўня аж 164 літры казурак. Тым не менш, чарговыя часткі пушчы ўміралі не з-за неэфектыўнасці санітарна-гігіенічных высечак, але з-за іх адсутнасці.

Сёння яловы караед забіў 834 тысячы дрэў. Множыца гіганцкімі тэмпамі, могіньнікамі стануць чарговыя гектары пушчы. Маштабы катастрофы шакіруюць, калі ўявіць, што на пачатковым этапе можна было выдаліць паасобныя заражаныя елі ў раёнах, ахопленых рознымі формамі абароны перад караедамі.

Ціск эколагаў прывёў да спутання рук леснікам і выбуху папуляцыі караеда, цяпер, экалагічнае асяроддзе сцвярджае, што на барацьбу з караедам запозна, а пушчу трэба пакінуць мамой сабе і толькі назіраць за «натуральнымі працэсамі», – гаворыцца на сайце, Дзяржаўных лясоў.

Эколагі даюць за прыклад Еўропу. І там быў лес. Эфект ад такога працэсу, які прапануюць эколагі, не мусіць усім падабацца. Да падобнай інвазіі караеда дайшло ў двух еўрапейскіх буйных нацыянальных парках: Баварскім лесе і чэшскай Шумаве. Можна там цяпер пабачыць сухія стрымбулі, якія былі калісьці лесам. Нямецкія лесаводы выдаткавалі дзесяткі мільёнаў еўра, каб пераканаць турыстаў, што гэта атракцыён: лес, які вызваліўся ад улады чалавека і абнаўляецца сіламі прыроды. Ці гэтак мае выглядаць Белавежская пушча? Толькі ўнукі ці праўнукі нямецкіх леснікоў убачаць абноўлены лес. Што цікава, каб вырасціць новыя дрэвы, прыйшлося там увесці… масавы забой аленяў, таму што з’ядалі маладняк.

Найлепш было б пакінуць пушчу караеду і самой сабе. Але таксама шпацыраваць па ёй.

Як выглядаў цяпер пратэст у Белавежскай пушчы? Пасля таго, як зялёны рэдактар „Выбарчай газеты” Адам Вайрак апублікаваў развагі пра караеда, тэлебачанне Польсат выпусціла матэрыял пра жудасныя харвестэры – машыны, якія высякаюць па 200 дрэў у дзень. Селебрыці і простыя ўражлівыя карыстальнікі Фейсбука пазначыліся як спрыяльнікi акцыі Greenpeace. Народ выбраўся на „шпацыр па пушчы”, каб не была зачыненая, але „павінна яна ўся стаць запаведнікам” (тады яна будзе сапраўды зачынена для такіх шпацыраў!). Быў канцэрт, створаны жывы ланцуг вакол насякомых. Эколагі пратэстуюючы злезлі з дрэў (жывых) і з харвестэраў, з якіх шэсць магло ў той час свабодна ўехаць у лес і выламатаць з зямлі каля тысячы дрэваў, калі ўлічваць статыстыку эколагаў.

 

Міраслава Кастанчук

Dwór w Jodłówce popada w ruinę

Ginąca przeszłość


115-letni drewniany dwór w Jodłówce, w pobliżu wsi Starzyna i Wojnówka w gminie Dubicze Cerkiewne w powiecie hajnowskim, popada w ruinę.

Pobudował go pośród lasów Puszczy Białowieskiej pan na Jodłówce i Wojnówce – Samuel Bernard Wołoncewicz. Opowiadał mi o nim mój teść, Włodzimierz Soroka z kolonii wsi Bobinka (sama wieś jest już za wschodnią granicą). Jego dom znajdował się najbliżej dworu, jakieś pół kilometra. Teść znał osobiście pana Wołoncewicza i miał o nim dobre zdanie. Wymieniali ziarno siewne. Kiedy żył mój teść, chodziłem z nim do dworu. Byliśmy gośćmi praprawnuczki pana Wołoncewicza, jednej z trzech spadkobierczyń –Jadwigi Trzaskowskiej, która latem przyjeżdżała tu z rodziną z Warszawy.

Podobał mi się dwór, otoczony wysokimi brzozami, duży sad, park ze stawem i… piękne malowidła na ścianach w jednym z salonów – były to scenki z polowań myśliwskich. W 1952, 1953 i w 1954 roku w budynku dworskim mieściła się szkoła. Chodziła do niej córka Włodzimierza Soroki, Wiera. Została moją żoną. Ten dwór, kryty gontem, i salony jeździli ze mną oglądać moi dwaj siostrzeńcy, mój młodszy brat i ojciec. Wtedy przy drodze do Policznej stał jeszcze jeden z domów-czworaków. Mieszkała w nim staruszka, dawna służąca we dworze. Wszyscy byli pod wrażeniem tego, co zobaczyli. Budynek dworski, z trzema gankami, był odnawiany. Służył właścicielom jako dom letniskowy.

…Od tego czasu minęło dwadzieścia parę lat. Pojechałem do Jodłówki niedawno i co zastałem. Dookoła okazałego budynku zdążyły wyrosnąć młode drzewa, wysokie krzewy, wysoka trawa. Drzwi i okna zostały zabite deskami.

 

Tekst i fot. Jan Ciełuszecki

„Historyograf białoruski Muśnicki pisze…”

Tакую фразу часта сустракаецца ў гісторыі захаваньня езуіцкага ордэна ў беларускай правінцыі пасьля 1773 г. Дарэчы, дзякуючы працы Нікадэма Мусьніцкага „Historia Societatis Iesu Rossiacae, conservatae in Alba Russia et propagatae”, гісторыкі змаглі даведацца пра фэномэн езуітаў на Белай Русі пасьля І падзелу Рэчы Паспалітай. Папа рымскі Клемэнс ХІV у ліпені 1773 г. абвясьціў касацыйнае breve „Dominus ac Redemptor Noster”, на аснове якога пераставаў дзейнічаць ордэн езуітаў. Маёмасьць і школы езуітаў пераймалі адпаведныя дзяржавы. Апрача прылучаных да Расеі земляў Рэчы Паспалітай. Там царыца Кацярына ІІ не абвясьціла ў дзяржаўным парадку пастановы папы пра скасаваньне ордэну. Захавала яго дзеля адукацыйных мэтаў. Ва ўладаньні езуітаў ў беларускай правінцыі знаходзілася сетка школ на высокім узроўні. У Расеі асьвета толькі пачыналася. Езуіты патрэбныя былі са сваім асьветніцкім вопытам. Полацк з езуіцкім калегіюмам на той час стаў цэнтрам асьветніцтва не толькі на беларускіх землях. Вільня з акадэміяй аставалася да 1795 г. у межах Рэчы Паспалітай.

Пачаткова, у лістападзе 1773 г. полацкія езуіты: рэктар Станіслаў Чарневіч, віцэ-правінцыянал астраном Габрыель Лянкевіч і слаўны прапаведнік Язеп Кантэнбрынг паехалі ў Пецярбург з просьбай развязваць іхні ордэн. Кацярына ІІ, уражаная красамоўствам Язэпа Кантэнбрынга, не пагадзілася на скасаваньне ордэну ў Расеі. Наадварот – абяцала ім сваю дапамогу. Большасьць айцоў езуітаў пагадзілася з такім падыходам царыцы. Калегіюм далей мог існаваць. У 1779 г. быў адкрыты навіцыят у Полацку, дзеля новых паступленьняў у ордэн. У 1780 г. Кацярына ІІ завітала ў Полацк. Гасьціла ў езуітаў і захаплялася ўзроўнем навукі ў іхніх школах. Вітаў яе Станіслаў Чарневіч прыгожай італьянскай прамовай. Ксёндз Канстанцін Бэніслаўскі  з гэтай нагоды выдаў паэму „Pienia całodzienne i całonocne na przybycie do krajów swych Biało-Rossyjskich Najjaśniejszej Katarzyny II, Cesarzowej, Stworzycielki, Prawodawczyni i Matki Całej Rossyi, od poddaństwa prowincyi Dźwińskiej, przez X. Konstantego Benisławskiego, jednego z najpoddanniejszych poddanych, wierszem Królewskim złożone”.

Нікадэму Мусьніцкаму выпала якраз быць сьведкам і ўдзельнікам усіх гэтых перамен сярод езуітаў. Нарадзіўшыся 16 лютага 1765 г. у павеце Упіцкім (дакладнае месца не ўказваецца), адукацыю пачаў у полацкім канвікце. Праўдападобна дзякуючы сямейным сувязям з рэктарам Станіславам Чарневічам, які паходзіў са Шлянова каля Коўна. Дарэчы, большасьць дзяцей і моладзі шляхецкага пахoджаньня, незалежна ад веравызнаньня, вучылася тады ў езуіцкіх школах. Таму сярод вучняў былі таксама вуніяты і праваслаўныя.

Нікадэм Мусьніцкі пасьля клясы рыторыкі (апошняй паводле праграмы ў калегіюме) паступіў у толькі што адкрыты навіцыят. Навучаньне ў калегіюме пачыналася з інфімы – асноў лацінскай граматыкі са скланяньнем назоўнікаў і дзеясловаў. У ІІ і ІІІ клясе сынтаксы навучалася лацінскай граматыкі ў больш пашыраным аспэкце. Асновай навучаньня быў падручнік Эмануэля Альвара. У IV клясе паэтыкі (гуманёры) засвойвалiся тэксты м. інш. Гарацыя, Віргілія, Марцыяліса, Цыцэрона як узор паэзіі і прамоваў. У той жа клясе пачыналася навучаньне грэцкай мовы. У V клясе рыторыкі моладзь вучылася прыгожа прамаўляць і пісаць. Апрача лацінскай мовы ў праграме былі таксама асновы арытмэтыкі, геаграфіі, гісторыі, архітэктуры, музыкі і маляваньня, этыкі і катэхізму. Прайшоўшы такі цыкл праграмы ў Полацкім калегіюме Нікадэм Мусьніцкі паступіў у 1781 г. у навіцыят. У  1782 – 83 гг. вучыўся у пэдагагічнай сэмінарыі  ў Оршы і студыяваў філязофію ў Полацку. У 1786 г. пачаў працу настаўніка у клясе рыторыкі ў Мсьціславе. У 1788 г. вярнуўся ў Полацк, каб студыяваць тэалёгію. У 1791 г. быў высьвянчаны на ксяндза. На той час беларуская правінцыя стала папаўняцца знатнымі постацямі, якія пачалі прыбываць у Полацк з Італіі, Нямеччыны, Францыі. На аснове дамовы з царыцай Кацярынай у адзіную захаваную езуіцкую правінцыю пасьля 1780 г. прыехалі вядомыя вучоныя: Габрыель Грубэр, Калюмбан Пфэіфэр, Матэўш Тгін, Алёйзы Руснаті. Наогул сярод езуітаў у беларускай правінцыі амаль палавіна была з замежжа. Дзякуючы іх прысутнасьці ўзрос узровень навучаньня, асабліва замежных моў – нямецкай, французскай, італьянскай, а таксама тэалягічных і тэхнічных навукаў. Полацк стаў сапраўдным цэнтрам навукі і асьветніцва ў Беларусі. Дзякуючы кантактам са знатнымі вучонымі Нікадэм Мусьніцкі дасканала авалодаў французскаю, нямецкаю і італьянскаю мовамі. У 1790 г. напісаў гераічную паэму „Пултава”, пра перамогу цара Пятра І над швэдамі пад Палтавай, якую падарыў пратэктару езуітаў Грыгорыю Пацёмкіну – фаварыту Кацярыны ІІ. Толькі у 1803 г. паэма была надрукаваная ў Полацкай друкарні, а праз 14 гадоў вакол паэмы разгарэлася вострая дыскусія паміж віленскім і полацкім інтэлектуальнымі асяродкамі.

Нікадэм Мусьніцкі, як і большасьць амбітных творцаў таго часу за гонар лічыў напісаць гераічную паэму на ўзор славутай „Гэнрыяды” Вальтэра. Мода ў эпоху асьветніцтва была вынікам вяртаньня да класічных твораў Гомэра і Вэргілія. Таму ў паэтычнай форме перадавалася падзеі бліжэйшыя да актуальнай рэчаіснасьці з выкарыстаньнем элэмэнтаў антычнай міталёгіі:

 

Północną śpiewam wojnę i rycerza sprawy,
Co ruskiej dał początek na polach Pułtawy
Potędze. Wielkie k’temu czynił mu przeszkody
Król ponad botniockimі panujący wody,
Młodzian, po Jedenastym co nastał Karolu,
Młodzian, kochanie Marsa, jego piorun w polu.
Ale zawsze Minerwy mądrej baczne męstwo
Nad popędliwym Marsem odnosi zwycięstwo.
Ta mocarka Piotrowi pomagała pilnie,
Co jej sztuki w swym kraju krzewił tak usilnie;
Za tej wreszcie pomocą padła owa tama,
Co ruskiej wzrost wielkości hamowała sama.
Muzo! Jeżeli sprzyjał syn ci Aleksego,
Sprzyjaj poecie, kraju mieszkańcowi tego,
Co był placem połowy dzieł, które on pieje,
Takiego śpiewać męża śmiejącemu dzieje.
Ósmy rok śmierciorodnej wojny słońce niosło,
A ciepły lipiec trawą okrył łąki rosłą,
Gdy w polach białoruskich wojska swe waleczne
Zostawiwszy Piotr szańcy mocnymi bezpieczne,
Które na brzegach rzeki Wybicza wystawił…

 

Як бачна, Нікадэм Мусьніцкі пісаў паэму на польскай мове, якая на той час таксама навучалася ў езуіцкіх школах. Большасьць беларускай шляхты ў канцы ХVІІІ ст. пагаджалася на польскамоўную навуку сваіх сыноў і наогул лічыла, што Беларусь гэта польская правінцыя. Таму польскамоўнай была і ранейшая творчасьць езуіцкіх драматургаў Францішка Багамольца і Францішка Дыянізага Князьніна. Характэрнай рысай творчасьці таго часу была мова лацінская або польская. У канцы ХVІІІ ст. навуковыя ці маральныя трактаты пісалася звычайна на латыні, а вершы і паэмы – па- польску. Польскамоўнасьць (ды польскасьць наогул) на прылучаных да Расеі беларускіх землях падтрымлівалася і Кацярынай ІІ і яе сынам Паўлам. І так творчасьць найбольш здольнага ў беларускай правінцыі паэта Нікадэма Мусьніцкага была польскамоўнай. На польскай мове пісаў ён оды на прыезд у Полацк цароў і царскіх чыноўнікаў. У песьні ў гонар цара Аляксандра І пісаў:

 

Na przejazd Alexandra I przez Ruś Białą
Kray tu niegdyś ten, gdzie się Dniepr i Dźwina toczy,
Grozne Piotra zbroynego oglądały oczy:
Ten i która zwiedzała dwakroć Katarzyna,
Ta i Pawła niedawno widziała kraina:
Ciebie wreszcie ta ziemia, Aleksandrze, baczy,
Twa też stopa po oney dzisiaj deptać raczy.
Cóż Klio o tych gościach w księdze swey zakryśli?
Co rzekną o nich dzieje? To wedle mey myśli:
Lękał się kray ten Piotra, wtórey się dziwował
Katarzynie, czcił Pawła, Ciebie umiłował.

 

Нікадэм Мусьніцкі пасьля тэалёгіі праз год (1793) выкладаў рыторыку ў Полацкім калегіюме. Тады таксама вёў хроніку Полацкіх езуітаў „Litterae annue”. Праз два гады быў дырэктарам канвікту ў Оршы, а ў 1795 г. вярнуўся ў Полацк як прапаведнік. У  1796 – 1800 гг. быў у Віцебску. Праз два першыя гады знаходзіўся на пасадзе рэгенса (кіраўніка) канвікту і настаўніка французскай мовы, а ў 1797 – 1800 гг. выкладаў там філязофію. 15 жніўня 1798 г. у касьцёле Сьв. Крыжа ў Дынабургу злажыў прафэсыю 4 шлюбаў (убоства, чысьціні, паслухмянасьці і паслухмянасьці Айцу сьв. у справах місыі), што набілітавала яго ў асяродзьдзі езуітаў. Не кожны змог дабіцца прафэсыі, да яе маглі прыступіць толькі выбітныя духова і інтэлектуальна езуіты. У 1800 г. Нікадэм Мусьніцкі вярнуўся ў Полацк як прафэсар тэалёгіі, кананічнага права і гісторыі. Тады і заняўся гісторыяй беларускіх езуітаў. Адначасова працаваў над падручнікам па дагматычнай тэалёгіі, патрэбным для ксяндзоў у іх душпастырскай дзейнасьці.

Аднак асобнае месца ў жыцьці Нікадэма Мусьніцкага займала   літаратурная творчасьць, якой прысьвячаў кожную вольную хвіліну: „Poezję tak polubił, że jej cały czas wolny i całe noce poświęcał”. Пры тым быў любімым настаўнікам: „uczył z wielką zaletą dowcipu, roztropności i pracy”. Для школьнага тэатру пісаў п’есы і вершы, а таксама музыку да іх.

Калі Нікадэм Мусьніцкі атрымаў пасаду прафэсара ў Полацкім калегіюме, той быў ужо разбудаваны, меў свой музэй, фізычную і хімічную лабараторыю, слаўныя на ўсю краіну. Заслуга ў павышэньні ўзроўню заўдзячалася перадусім прафэсару Габрыелю Грубэру, які быў у вельмі блізкіх адносінах з царам Паўлам ІІ. Полацкі навуковы цэнтр стаў канкурэнтным для Віленскай Акадэміі. Утварэньне ў 1803 г. па загаду цара Аляксандра І там Віленскага Унівэрсытету і Віленскай навучальнай акругі, якой меў і падначаліцца Полацк з сыстэмай школаў у беларускай правінцыі, прывёў да вострага канфлікту паміж Вільняй і Полацкам, як яго тады называлася, паміж „лібэраламі” і „абскурантамі”. Усё гэта зза таго, што мясцовая шляхта пасьля прылучэньня Вільні да Расеі далей пасылала сваіх сыноў у езуіцкія школы, якія не хацелі падпарадкавацца Вільні. У Полацку з 1787 г. дзейнічала свая друкарня, якая друкавала падручнікі. Там таксама і надрукаваныя былі творы Нікадэма Мусьніцкага: камэдыі „Дзівак” („Dziwak”) – 1800, „Падазронасьць” („Podejrzliwość”) – 1802, успомненая „Пултава” („Pułtawa”) – 1803, „Тэатральныя забаўкі” („Zabawki teatralne”) у двух тамах – 1803 і зборнік  „Драбнейшыя паэтычны забаўкі” („Drobnieysze zabawki poetyckie”) – 1804.

Драматычныя творы пісаліся з думкай пра школьны езуіцкі тэатр, вельмі модны ў ХVІІІ ст., які стаў асновай развіцьця тэатру наогул. Большасьць п’ес напісаных Нікадэмам Мусьніцкім характэрныя для школьнага тэатру і маюць павучальны, дыдактычны характар. Таксама большасьць з іх гэта камэдыі. У двух выдадзеных тамах „Тэатральных забавак” зьмешчаныя наступныя п’есы: „Флявіюш Клемэнс мучанік” („Flawiusz Klemens męczennik”), „Прыяцель усіх і нічый” (Przyjaciel wszystkich i niczyj”),, „Гэлі” (Heli”), „Марнатраўства” („Marnotrawstwo”), „Пагарда навук” („Pogarda nauk”), „Смьерць Цыцэрона” (Śmierć Cycerona”), „Бязверак у няшчасьці” (Bezwiarek w nieszczęściu”), „Пётр над Прутам” („Piotr nad Prutem”), „Багаты Дыягэнас” („Bogaty Diogenes”), „Фізычны музэй” („Muzeum fizyczne”). Як піша іх дасьледчыца Ірэна Кадульская: „Мусьніцкі канцэнтруецца перад усім на заганах тэатральнай публікі – моладзі і яе апекуноў. Маладыя героі яго камэдыяў характарызуюцца павярхоўнымі зацікаўленьнямі, неадказнасьцю („Прыяцель усіх і нічый”), марнатраўствам, непаслухмянасьцю, лянотай („Марнатраўства”), інтарасоўным спосабам жыцьця („Падазронасьць”). Заганы пакаленьня бацькоў  такія як непрыйманьне шчырых поглядаў, замілаваньне да лісьлівасьці, несправядлівасьць у меркаваньнях („Багаты Дыягенас”, „Фізычны музэй”, „Дзівак”), недахоп крытычнага падыходу ў выбары сьветапогляду і выхоўваньне дрэнным прыкладам („Бязверак у няшчасьці”), скупасьць і невуцтва („Дзівак”, „Фізычны музэй”). Зараз п’есы, як і ўся творчасьць Нікадэма Мусьніцкага з’яўляюцца рарытэтамі. „Тэатральныя забаўкі” захоўваюцца здаецца толькі ў архіве езуітаў у Кракаве. А ці ёсьць яны дзесьці ў Беларусі?

Больш даступныя яго паэма „Пултава” і „Драбнейшыя паэтычныя забаўкі”. Я знайшла іх у Гданьскай бібліятэцы Польскай Акадэміі Навук. У Кракаўскім езуіцкім архіве захоўваюцца таксама непублікаваныя творы Нікадэма Мусьніцкага.

Найбольш славы аўтару прынясла паэма „Пултава”. Нажаль пасьмертна і аўтар не мог уключыцца ў дыскусію. А распачаў яе ў 1817 г. на старонках „Дзеньніка Віленьскага” Ян Гвальбэрт Стычыньскі, адмаўляючы паэме названьня эпапэі і паказваючы яе аўтара і ўвесь Полацкі асяродак як далёкіх ад сучаснай эўрапейскай думкі. У абароне „Пултавы” адгукнуўся Вінцэнт Бучынскі, выхаванак Полацкага калегіюма, які даказваў адваротнае, што „Пултава” месьціцца сярод уласьцівых часу паэмаў і што самае важнае – аўтар умела спалучыў рэчаіснасьць з антычнымі элемэнтамі ў паэтычнай форме, што месьцілася ў каноне класіцыстычнага твора, якім была гераічная паэма. „Полацкі месячнік” („Miesięcznik Połocki” 1818-1820), які быў вынікам закідаў супраць Полацкай Акадэміі, даказваў іх несапраўднасьць. У першым яго нумары  Дэзыдэры Рыхардот, аўтар падручнікаў па старажытнай гісторыі, родам з Францыі, які ў 1791 г. прыехаў у Полацк, змясьціў абшырны артыкул пра жыцьцё і творчасьць Нікадэма Мусьніцкага. Характарызуе яго як пэдагога і літаратара, як вельмі працавітага чалавека, да якога за парадай звярталіся літаратары-пачаткоўцы і вучні:

 

Trudno wyrazić, iak to był człowiek pracowity; trudno poiąć, iako mu na wszystkie zabawy czas mógł wystarczyć: tak ważnemi bowiem obowiązkami zawsze będąc zaiętym, oprócz ięzyków francuzkiego, włoskiego i niemieckiego, które dobrze posiadał, greckiego też w doyrzałym iuż wieku się nauczył i zwykł mawiać, że go czytanie greckich pisarzów w wielu tyczących się literatury rzeczach na lepszą drogę naprowadziło. (…) Był człowiek w pożyciu bardzo miły i wszystkim przystępny, lubo się na pozor nieco ponurym bydź zdawał, każdy doń w literackich wątpliwościach z ufnością się uciekał. On też wszystkim iuż piękności w pisarzach wzorowych ukazując iuż prawidłami i poprawą za przewodnika w sztuce pisania służąc, z taką ochotą zadość czynił, iakoby nic więcej do czynienia nie miał; skąd też wszyscy go spółbracia, nito oyca szacowali i miłowali, a czasów rozerwaniu myśli przeznaczonych tłumem się doń kupić zwykli; za naymilszą sobie rozrywkę maiąc, uczonych iego rozmów słuchać. Kochał się szczególnie w rymotwórstwie, a lubo ciągle tak bardzo bywał zaiętym; niespracowana iednak gorliwość iego umiało znaleśdź godziny, które w bezsennych nocach swey ulubioney sztuce stale poświęcał”.

Найбольш лёгкімі ў творчасьці Нікадэма Мусьніцкага былі эпіграмы і байкі – формы вельмі папулярныя для таго часу. Іх рэфлексыйны характар адначасова мае павучальны тон:

Małoś czytał, a już się śmiesz za pióro chwytać:
Chcesz umieć pierwiey pisać, aniżeli czytać.
(„Do niedoyrzałego Autora”)

 

Słowik swym żałośnym głosem
Nad swoim skarżył się losem.
Co ów biały wróbek prawił,
Co się przez morze przeprawił,
Co kanarek ma nademnie?
Czy on tak śpiewa przyjemnie?
Bynajmniej uczyć go trzeba,
I wiele zje w szkole chleba.
Ja wiejskich rozkosz zagonów,
Wszystkich siedmiu śpiewak tonów,
Bez ludzkich nauk, pomocy,
Trawię na śpiewaniu nocy,
Jednak śpiewam dla wieśniaków,
Pokornych mieszkańców krzaków,
On bawi uszy pieszczone,
Dla niego klatki złocone
Dla niego słodycz co z trzciny
Dalekie cisną Murzyny.
Na takie skargi słowika
Prawda swe usta odmyka,
Prawda prostocie życzliwa,
Co chętnie w wioskach przebywa,
Wszystkie, twe rzecze, zalety,
Dla tego mniej ważą, że ty
Nie Włoch, nie Francuz, nie Niemiec
A kanarek, cudzoziemiec. („Cudzoziemcy”)

 

Przeciwne leczy skutki przeciwna przyczyna:
Zrobiłeś zimne wiersze, nieś je do komina.
(„Lekarstwo na zimne wiersze”)

 

W tym się grobie Wielmożny Pan Ospalski mieści:
Żył dwanaście nie z pełna lat, a spał trzydzieści.
(„Nagrobek Ospalskiemu”).

 

Дэзыдэры Рыхардот асобную ўвагу звяртаў на песьні Нікадэма Мясьніцкага: „W pieśniach iego poważnych wysoki duch rymotwórstwa powszechnie się wydaie”. У поўных лірызму песьнях аўтар апявае прыгажосьць прыроды, прамінаньне часу, унівэрсальныя вартасьці, напр. сяброўства, праўду. Вось іх прыклады:

 

Pożegnanie wioski

Zostań kochana ma wiosko!
Z jaką gorzką cię rzucam troską!
Jak długo śnić mi się wszędzie
Twóy obraz będzie!

Wszystkie cztery szczęścia treści
W sobie twoje łono mieści:
Zdrowie, spokoyność i cnotę,
Szczerą prostotę.

Cóż gdy te przyłączę stawy,
Te pola, te pstre murawy,
Tę lipę szumiącą pszczoły,
Ten las wesoły?

Te piękne góry zdaleka,
To zrzódło, co szumem ścieka?
Zostań, ja ztąd  się odprawię
Lecz myśl zostawię.

 

O mieysca odmianie

Jak na wzór tego czas bieży strumienie!
Jak prędko wszystkie rzeczy odmienia!
Pomniy tę niewielką lipę, me oko,
Co się tak teraz rozkwitła szeroko.

Ten strumień po inszey tu drodze mruczał,
Ten las tu rośleyszy wiatrami huczał;
Ta topol ozdobą tey wioski była,
Która teraz smutnie skrzypi pochyła.

Więc gdzieżeś dopiero, ty starcze miły,
Z którym tak słodkie chwile tu były?
Ach tylko twą widzę mogiłe zdala,
Na którey sam się już grób twóy rozwala.

Do czasu

Czasie skrzydlaty! Czasie niewstrzymany!
Odetchnij trochę w moment pożądany
Ma spocznienie przyrodzenie
Wszelakie konieczne;
Wiatr ustaje, schną ruczaje,
Ty sam lecisz wiecznie.

 

Do przyjaciela

Przybądź, Przyjacielu, do mnie.
Dobrey użyjemy skromnie
Myśl. Czasem spocząć trzeba.
Spoczywają ziemia, nieba.
Ziemia w zimie odpoczywa,
Słońce, gdy świat noc okrywa.
Tym bardziey rzecz trudna,
aby człek żył bez spoczynku słaby.
Dobre znaydziesz towarzysze.
Żaden z nich nas nie opisze.
Z nami wszyscy śmiać się będą,
Nie z nas, gdy z nami usiędą,
Nie będzie oka, co z cichem
Szyderskim strzyże uśmiechem;
Ani też owego, które
Zawsze tylko patrzy w górę.
Słowem otwarta drużyna,
I szczera. Zatym też wina
Nie będzie potrzeba wiele,
By prawda mówiła śmiele.
Dziwaków też tam nie będzie
Co widzą przymówki wszędzie;
Nie będzie wiele ukłonów,
Ani zbyt wysokich tonów
Nie znaydziesz jednak prostaków,
Choć też nie znajdziesz dworaków;
Zrozumie tam kompan wszelki
Kto był Alexander Wielki,
Kto Pompejus, kto Horacy,
Kto to Goci, Krzyżacy;
Ani tylko będzie trzeba
Mówić o pogodzie nieba.
Takich choć nie wielkie mnóstwo
Znaydziesz; wreszcie ochędóstwo,
Czyste szkło, czystą farfurę
Okrom tego jeśli które
Niedostatki będą, raczysz
Wybaczyć. Dobrze to baczym,
Że i woda w usta płynie
Słodko w dobranej drużynie;
A przeciwnie gdzie przymówki,
Gdzie kopią pod tobą rówki,
Tam się i Węgrzyn odrzygnie,
Tam i punsz i humor stygnie.
Muzyki się nie spodzieway,
Sam sobie z nami zaspieway.
Co na piesniach to nie schodzi;
Gad się tu ten w domu rodzi!

 

Пасьля 1800 г. галоўным заняткам Нікадэма Мусьніцкага была праца прафэсара. Паводле справаздачы міністра асьветы Васіля Сэвэргіна з візытацыі полацкіх школ у 1803 г. вынікала, што у ніжэйшых клясах навучаньне адбывалася выключна на польскай мове, у старэйшых – на лацінскай і польскай. Залы былі ясныя, вялікія, высокія і чыстыя. Вялізная бібліятэка. Настаўнікі захоўвалі скромнасьць і годнасьць у паводзінах. Паводле справаздачы Нікадэм Мусьніцкі разам з італьянцам Алёйзым Руснаті вучылі у 7 клясе калегіюма, якая называлася Тэалёгія. Тады у Полацку былі таксама іншыя прафэсары тэалёгіі і філязофіі: Юзаф Ангёліні, Ксавэр Новагк, Вінцэнт Тыванкевіч, Раймунд Бжазоўскі, Алёйзы Ляндэс, Антон Пуэль. Рэторыкі навучалі Юзаф Маралёўскі (паэт), Юзаф Сурын, Станіслаў Пятровіч, архітэктуры – Юзаф Палоньскі, французскай мовы – Маўрыцы Палоньскі, фізыкі і натуральнай гісторыі – Францішак Ріцца. Такое дастойнае кола знакамітых прафэсараў акружала на той час Нікадэма Мусьніцкага  Заданьнем прафэсара і паэта было спісаньне гісторыі езуітаў у беларускай правінцыі пасьля касаты ордэна. Гэта найцікавейшы перыяд у гісторыі езуітаў на Беларусі. На больш за 300 айцоў палавіна была з замежжа. Многія памерлі ў Полацку у канцы ХVIII і на пачатку ХІХ ст.  Нікадэм Мусьніцкі не закончыўшы пісаць падручнік па тэалёгіі, пасьля 6-ці тыдняў хваробы памёр у Полацку 16 студзеня 1805 г., не дачакаўшыся таксама адкрыцьця Полацкай Акадэміі.

Да постаці Нікадэма Мусьніцкага і яго творчасьці ў ХІХ ст. час ад часу вярталіся літаратары і публіцысты. Успомніла я ўжо пра заўзятую дыскусыю над паэмай „Пултава” ў 1817 – 1818 гг. Ігнат Пётр Легатовіч у выдадзеных у Вільні ў 1854 г. эпіграмах змясьціў наступную:

Nagrobek X. M. Autorowi Pułtawy
W tym grobie leży autor godzien wiecznej sławy,
Znany światu całemu z pisanej Pułtawy.
Jeżeli mu kto zada, że to jego dzieło
Bez pomocy Parnasu życie swoje wzięło:
Niech wie, że mu sprzyjały Mnemozyny córy;
Ale wstępu nie miały dla ścisłej klauzury.

 

У іншай эпіграме гэты сам паэт пісаў таксама з сымпатыяй пра Мусьніцкага:

 

Tu Muśnicki pogrzebiony,
Przykład zakonnej pokory;
On pewno będzie zbawiony,
Bóg ma czyste jego sprawy,
Jeśli z nieprzyjaciół który
Nie zaniesie mu „Pułtawy”.

 

Пра аўтара „Пултавы” ўспомніў таксама Рамуальд Падбярэскі ў сваім нарысе „Беларусь і Ян Баршчэўскі”: „Мусьніцкі, езуіт, аўтар выдатнай паэмы „Палтава”, пісаў таксама песьні, оды, нарэшце – камэдыі і нават трагедыі, як „Сьмерць Цыцэрона”, „Сьмерць Клемэнса-мучаніка”, дзе паказаў трыўмф рэлігіі, і інш. І яго меншыя творы, прызначаныя для духоўных школ, мелі той самы характар і тую ж мэту, што і Багамольца, хоць і з меншай дозай досьціпу”. Пасьля амаль 200 гадоў ад сьмерці пра Нікадэма Мусьніцкага і ягоную паэтычна-дыдактычную дзейнасьць мала хто ведае, так як і пра творчасьць яго малодшага сябра Юзафа Маралёўскага.  У Польшчы з забыцьця вярнула яго прафэсар Гданьскага ўнівэрсытэта Ірэна Кадульска ў 90-я гады ХХ ст. Пра яго заслугі дасюль памятаюць езуіты – біяграм яго ёсьць у выдадзенай у 1997 г. у Кракаве „Encyklopedii wiedzy o jezuitach”. У Беларусі у „Энцыклапедыі Літаратуры і Мастацтва” і „Энцыклапедыі Гісторыі Беларусі” прафэсар Адам Мальдзіс напісаў кароткія біяграмы. Добра было б каб яго постаць стала больш вядомай у Беларусі, поруч з яго творамі, прыкладнымі для эпохі класіцызма. Як пісаў Вінцэнт Бучынскі ў 1817 г.: „Niewielu poetów równych X. Muśnickiemu znamy”. На яго славу ад’емны ўплыў мела рамантычная школа, якая па сёньня ёсьць дамінуючай у літаратуры.

Ці Нікадэм Мусьніцкі сапраўды „выступаў за збліжэньне Беларусі з Расеяй”, як напісаў Адам Мальдзіс, можна сумнявацца, калі ўзяць пад увагу рэальныя ўмовы пасьля 1773 г. на беларускіх землях. Інакш тады і быць не магло. І не адзін Нікадэм Мусьніцкі славіў тады цара дзеля выжываньня ў імпэрыі. Як жа вымоўнымі ёсьць словы яго песьні „Да праўды” („Do prawdy”):

 

Prawda w ognistym zrodzona niebie!
Trudno przy Tobie, trudno bez Ciebie:
Bez Ciebie wiecznym igrzyskiem wszędzie
Na tym człek świecie niestałym będzie. 

Bez Ciebie często zewnątrz sromota,
Bez Ciebie zawsze wewnątrz zgryzota,
Kotwico wierna! Zkądkolwiek wieją
Wiatry, bądź moją zawsze nadzieją.

(…)

Z Tobą burzliwe ja wolę tonie,
Niż spać na miękkim obłudy łonie.
Czy Cię wesołą, czy Cię oglądam
Smutną, żyć z Tobą i umrzeć żądam.

 

Лена Глагоўская

Лячыцца і адпачываць у Беларусі

Беларускія ўлады вырашылі развіваць медыцынскі турызм. Плануецца, што медыкі заробяць для краіны мільёны долараў. Толькі летась замежныя турысты, якія прайшлі лячэнне ў бальніцах і паліклініках Беларусі, пакінулі там звыш 33 мільёнаў долараў. Гасцей прыцягвае сусветны ўзровень якасці сэрвісу па даступных цэнах. Такая ж тэндэнцыя і ў беларускіх санаторыях, дзе, акрамя адпачынку і аздараўлення, таксама можна вылечыць хваробы.

Беларускія замежныя прадстаўніцтвы ўжо пачалі працу па папулярызацыі беларускай медыцыны за мяжой. Аднымі з першых былі дыпламаты ў Варшаве. У канцы мінулага году ў Варшаве ў Цэнтры беларускай культуры адбыўся семінар на тэму: «Медыцынскі турызм Беларусі». Падчас сустрэчы прадстаўнікі беларускіх медустаноў і медыцынскіх тураператараў знаёмілі польскія турыстычныя арганізацыі і фірмы з беларускім рынкам медыцынскіх паслуг. Беларусь вырабляе сабе імя на рынку медыцынскіх паслуг. Паводле статыстыкі, летась на лячэнне ў Беларусь прыехала каля 115 тысяч замежных грамадзян з 73 краін свету.

Беларусь разлічвае павялічыць паток замежных турыстаў за кошт прапановы ўнікальнага прадукту, паляпшэння сэрвісу і спрашчэння візавага рэжыму. Медыцынскі турызм у Беларусі – напрамак, які з кожным годам становіцца ўсё больш запатрабаваным і папулярным. Госці Беларусі могуць спалучаць адпачынак з атрыманнем высокакваліфікаванай дапамогі ў лепшых медыцынскіх цэнтрах і клініках, прайсці курсы рэабілітацыі і аздараўлення ў санаторыях Беларусі. Беларусь даволі даўно прымае замежных грамадзян, якія вырашылі зрабіць складаную аперацыю або прайсці эфектыўны курс лячэння менавіта ў беларускіх спецыялістаў. За апошнія гады краіна зарэкамендавала сябе адным з самых перспектыўных напрамкаў па медыцынскаму турызму ў СНД. Гэтаму садзейнічаюць: кваліфікаваныя ўрачы, якія праходзяць стажыроўкі ў вядучых клініках свету, і падрыхтаваны медперсанал, высокая якасць паслуг і добрая аснашчанасць клінік, перадавыя медыцынскія тэхналогіі і прагрэсіўныя методыкі лячэння, параўнальна невялікі кошт медыцынскіх паслуг, зручнае геаграфічнае становішча Беларусі ў цэнтры Еўропы і ажыўленыя транспартныя зносіны, умераны клімат Беларусі, які не патрабуе перыяду акліматызацыі і спрыяе больш хуткаму выздараўленню. З кожным годам колькасць замежных грамадзян, якія атрымалі ў Беларусі медыцынскую дапамогу, расце: у 2010 г. – больш за 100 тыс., у 2011 г. – 115,5 тыс., у 2012 г. – 130 тыс., у 2013 г. – каля 160 тыс., у2014 г. – больш за 160 тыс., у 2015 г. – каля 160 тысяч. На лячэнне ў Беларусь прыязджаюць грамадзяне больш я 100 краін свету: Расіі, Украіны, Казахстана, Азербайджана, Малдовы, Грузіі, Сірыі, Германіі, Ізраіля, Італіі, Кіпра, Емена і многіх іншых. Аперацыі і лячэнне – што прапануюць беларускія спецыялісты? Анкалогія, анкагематалогія, траўматалогія, афтальмалогія, акушэрства і гінекалогія, стаматалогія, нейрахірургія, кардыялогія, кардыяхірургія, спелеалячэнне, медыцынская рэабілітацыя – далёка не поўны пералік напрамкаў практычнай медыцыны, якія прадстаўляюць паслугі на экспарт.

Разам з высокім узроўнем аказання медыцынскіх паслуг і добрымі вынікамі лячэння, клінікі Беларусі пастаянна пашыраюць пералік высокатэхналагічных і складаных медыцынскіх умяшанняў. У кардыялогіі: у Беларусі праводзяць самыя перадавыя аперацыі на сэрцы і магістральных сасудах, уключаючы імплантацыю штучных жалудачкаў і трансплантацыю сэрца, аорты і іншых сасудаў, аперацыйнае лячэнне пры парушэннях рытму сэрца ў дарослых і дзяцей. У анкалогіі: укаранёны такія метады лячэння, як тэрмахіміятэрапія пры распаўсюджаным раку лёгкага, фотадынамічная тэрапія ў пацыентаў з дысплазіяй шыйкі маткі, трансплантацыя гемапаэтычных стваловых клетак.
Вынікі, атрыманыя беларускімі спецыялістамі ў РНПЦ дзіцячай анкалогіі і гематалогіі пры лячэнні злаякасных новаўтварэнняў, адпавядаюць сусветным стандартам: эфектыўнасць лячэння пры вострым лімфабластавым лейкозе – 75%, лімфагранулематозе – большая за 90%. У нейрахірургіі: прымяняюцца эндаваскулярныя метады лячэння пры анеўрызмах галаўнога мозга і артэрыя-вянозных мальфармацыях, стэрэатаксічныя метады лячэння пры хваробе Паркінсона і пухлінах галаўнога мозгу, малатраўматычныя мікрахірургічныя методыкі выдалення пухлін галаўнога мозгу, а таксама метады рызатаміі пры лячэнні неўралгіі трайчастага нерва. У траўматалогіі і артапедыі многія праводжаныя беларускімі спецыялістамі ўмяшанні – унікальныя. З 2009 года, акрамя эндапратэзавання каленных і тазасцегнавых суставаў, выконваецца эндапратэзаванне плечавога і галёнкаступнёвага суставаў. У афтальмалогіі выкарыстоўваюцца такія перадавыя метады лячэння, як мікрахірургічныя аперацыі ў сувязі з катарактай (факаэмульсіфікацыя), трансплантацыя рагавіцы і лазерныя аперацыі пры рэтынапатыі неданошаных дзяцей. У отарыналарынгалогіі праводзяцца аднаўленне прасвету гартані і трахеі ў дзяцей да года, мікрахірургічныя аперацыі па карэкцыі насавой перагародкі, кахлеярная імплантацыя. У рэпрадуктыўнай тэхналогіі (ЭКА) правядзенне экстракарпаральнага апладнення і вынік наступлення цяжарнасці больш чым у 42% выпадкаў – паказчык нараўне з замежнымі клінікамі. У трансплантацыі органаў і тканак беларускія спецыялісты-трансплантолагі прайшлі стажыроўкі ў лепшых клініках ЗША, Вялікабрытаніі, Германіі, Бельгіі, Расіі, Літвы, Польшчы. Па колькасці трансплантацый органаў Рэспубліка Беларусь апярэджвае ўсе краіны постсавецкай прасторы, у тым ліку Расію і Украіну. У рэабілітацыі комплексны падыход да кожнага пацыента, высокая эфектыўнасць рэабілітацыі, унікальныя магчымасці аднаўлення парушаных рухальных функцый на найноўшым высокатэхналагічным абсталяванні. У пластычная хірургіі
нізкія цэны і добрыя вынікі прыцягваюць у беларускія цэнтры кліентаў з усяго свету: у некаторых клініках да 50% пацыентаў – іншаземцы. Якасць работы беларускіх пластычных хірургаў ацанілі жыхары краін Балтыі, Германіі, ЗША. Цэны на медыцынскія паслугі ў Беларусі. Кошт паслуг у беларускіх клініках – адзін з найбольш значных фактараў, што прыцягваюць пацыентаў нараўне з высокай якасцю лячэння. Вось некалькі прыкладаў цэн на медыцынскія паслугі:

Працэдура экстракарпаральнага апладнення (ЭКА) – каля 2.500$

Эндапратэзаванне тазасцегнавога сустава – каля 6.000$

Аорта-каранарнае шунціраванне – каля 10.000$

Аперацыя па кахлеярнай імплантацыі з улікам імпланта – 15.500-36.500€

Адзін дзень у бальніцы спелеалячэння – 45-79$

Як прыехаць на лячэнне ў Беларусь? На сайце Міністэрства аховы здароўя Беларусі дзейнічае раздзел „Платныя паслугі замежным грамадзянам», дзе пастаянна абнаўляецца інфармацыя аб пераліку медыцынскіх паслуг, клініках, неабходных дакументах, кошце аперацый і лячэння.

Прыехаць на лячэнне ў Беларусь можна: самастойна і з дапамогай агенцтва па медыцынскаму турызму ў Беларусі. Вывучыўшы папярэднюю інфармацыю і звязаўшыся з клінікай, вы можаце прыехаць (грамадзянам шэрагу дзяржаў патрэбна віза ў Беларусь), аформіць дагавор на аказанне платнай медыцынскай паслугі і прайсці лячэнне.

Аднаразовая медыцынская паслуга аплачваецца да яе аказання, комплексная (стацыянарнае лячэнне) – у два этапы: перадаплата (знаходжанне ў стацыянары і арыенціровачны кошт лячэння) з далейшым канчатковым разлікам.

Калі вы вырашылі скарыстацца паслугамі агенцтва па медыцынскаму турызму, трэба выбраць надзейную кампанію, у якой наладжаны кантакты з рознымі бальніцамі, і якая бярэ на сябе адказнасць за патрэбы пацыента ў час яго знаходжання ў Беларусі.

Каманда маладых супрацоўнікаў Беларускай медыцынскай акадэміі паслядыпломнай адукацыі (БелМАПА) пад эгідай і пры актыўнай падтрымцы кіраўніцтва ўстановы стварыла анлайн-сэрвіс для прасоўвання і продажу комплексу паслуг у сферы медыцынскага турызму «Клінікі Беларусі» і адаптаваную мабільную праграму да яго. Распрацоўка прайшла ў фінал рэспубліканскага конкурсу БРСМ «100 ідэй для Беларусі».

Чаму мы лічым актуальным вырашэнне пытання прыцягнення ў краіну замежных грамадзян для аказання ім высокакваліфікаванай медыцынскай дапамогі? – тлумачыла мадэратар праекта, навуковы супрацоўнік навукова-даследчай лабараторыі БелМАПА Ганна Раманюк. – Па-першае, медыцынскі турызм – адзін з перспектыўных кірункаў развіцця сучаснай сістэмы аховы здароўя, які здольны павысіць прэстыж беларускай медыцыны на міжнародным узроўні, стварыць пазнавальны брэнд нашай краіны і падтрымаць імідж развітай высокатэхналагічнай дзяржавы ў вышэйназванай сферы. Па-другое, бясспрэчна, як і любая турыстычная дзейнасць, медыцынскі турызм нясе прыбытак. Прычым даходы, якія прыносяць звычайныя турысты, нельга параўноўваць з тымі, што даюць медыцынскія турысты. Так, у Турцыі сярэдні чэк па іх абслугоўванні складае 2,5 тысячы долараў, у той час як чалавека, што прыехаў пазагараць на пляжы – 650 долараў. У Ізраілі, адпаведна, крыху больш за 4,7 тысячы і 1 тысячу долараў, у Іарданіі – 5 тысяч супраць 3 тысяч долараў. Пагадзіцеся, розніца адчувальная. 80 працэнтаў каманды складаюць людзі з вышэйшай медыцынскай адукацыяй, якія маюць вялікі вопыт практычнай работы. Многія з арганізатараў, нягледзячы на свой малады ўзрост, маюць не адну вышэйшую адукацыю і досвед стварэння і развіцця інтэрнэт-праектаў у галіне навукі і медыцыны. Асноўныя карыстальнікі сэрвісу – замежныя грамадзяне, якія хочуць атрымаць высокакваліфікаваную медыцынскую дапамогу ва ўстановах аховы здароўя Беларусі. А магчымасці анлайн-кансультавання дазваляюць людзям, якія занятыя сваёй кар’ерай і цэняць уласны час, не выходзячы з дому, атрымліваць высокакваліфікаваныя кансультацыі спецыялістаў.          (лук)

 

 

Bydło w puszczy

Historyczne ju zdjęcie krów wypasanych w Puszczy Białowieskiej (Ze zbiorów Haliny Wołkowyckiej)

Jednym z obrazów zapamiętanych z okresu mojego dzieciństwa, które przypadło na lata pięćdziesiąte ubiegłego wieku, są stada krów przemierzających ulice Białowieży. Wczesnym rankiem były one pędzone na wypas, a pod wieczór powracały do swych obór. Poczciwe krasule stanowiły stały element krajobrazu mojej miejscowości. Minęło niewiele ponad pół wieku i ten element przeszedł całkowicie do historii. W Białowieży obecnie nie ma już ani jednej krowy. Wprawdzie można je spotkać jeszcze w niektórych wsiach, położonych w rejonie Puszczy Białowieskiej, ale z czasem pewnie i te resztki parutysięcznego ogólnego stada sprzed ponad pół wieku odejdą w niebyt.

Krowy wypasane były na pastwiskach, nazywanych u nas wyhonami lub pastawnikami, także na polach (już po zebraniu z nich wszystkich plonów) bądź też sezonowo w lesie, czyli w Puszczy Białowieskiej. Wypas w puszczy zawsze napotykał na opory administracji leśnej i łowieckiej, gdyż wpływał niekorzystnie na kondycję niektórych drzewostanów, uszczuplał znacznie bazę pokarmową dla dzikich zwierząt, w końcu groził przeniesieniem na nie różnych chorób.

Dokładnie nie wiadomo, kiedy w Puszczy Białowieskiej zaczęto wypasać bydło (a także konie, owce, kozy, świnie). Z zachowanych dokumentów wynika, że w XVI wieku ograniczało się ono właściwie tylko do terenów sianożętnych, które posiadali na tym terenie właściciele licznych majątków wchodowych. Na przykład rewizja z 1559 roku, opisując wchody buczemlańskie (przywilej z 1506 roku), zaznacza, że „na pokoszonych sianożęciach zimą wolno bydło karmić i chować”. Dodajmy tutaj, że zebrane siano przechowywano w stogach lub brogach bezpośrednio na terenach sianożętnych.

Początkowo nie wyodrębniano łąk od miejsc wypasu bydła, jednak stały rozwój gospodarki hodowlanej i związane z tym rosnące zapotrzebowanie na pasze, spowodowało wyznaczenie na nich stałych i wspólnych pastwisk. Wzrost pogłowia bydła stopniowo prowadził także do wykorzystywania lasu jako terenu wypasowego. Wypasanie na terenach leśnych nie było jednak żywiołowe, podlegało pewnym ograniczeniom. Pod wypas wydzielano określone obszary. Ustalano też zasady wypasu, które nie zawsze były ściśle przestrzegane przez pastuchów. Komisja skierowana w 1700 roku do Puszczy Białowieskiej przez króla Augusta II, która miała uporządkować zarządzanie na tym obszarze, ostrzegała m.in., aby w tych częściach puszczy, które wyznaczone były dla zwierzyny, żaden pasterz z psami paść nie ważył się, także ognisk po zaroślach nie palił.

Z kolei sekretarz łowiectwa Jego Królewskiej Mości Gotfryd Henryk Harnak w swym memoriale z 1764 roku stwierdził m.in.: „Wolna pasza, którą w puszczy mają ludzie w bliskości mieszkający, niemniej jest szkodliwa dla drzewa jak i dla zwierza i ptactwa, kiedy jak daleko się podoba każdy trzodę przepędza na milę i więcej w puszczy. Latorośl żadna się nie utrzyma, zarośle same gdzie się zajmą wyniszczeją. A cóż jeszcze mówić o częstych pożarach, które najwięcej z niedbalstwa pastuchów i z ognia co rozkładają pochodzą?… Potrzeba koniecznie każe pamiętać o porządku skutecznym przeciw tej desolacji i żeby Komisja Generalna ustanowiła, aby dalej na ćwierć mili w głąb puszczy bydła pędzać się nie ważono…”.

Z powyższego dokumentu i z innych wynika, że w już w drugiej połowie XVIII stulecia zwracano uwagę na szkody wyrządzane w puszczy przez pasanie bydła i użytkowanie sianożęci w dolinach rzek i na polanach śródleśnych.

Pod koniec XVIII wieku Puszcza Białowieska znalazła się pod zaborem rosyjskim. Jej nowi właściciele postawili głównie na hodowlę zwierząt łownych oraz szczególnie hołubionych w tym okresie żubrów. W 1798 roku, zgodnie z „Najwyższą instrukcją leśną”, dla zapewnienia pokarmu żubrom, zakazano wypasania bydła w całej Puszczy. Chłopom zezwolono jedynie na pozyskiwanie siana w ściśle określonych miejscach. Strzelcy i osocznicy otrzymali przy swoich siedzibach wymierzony grunt i pastwiska dla bydła, których granicy nie wolno im było przekroczyć. Chłopom natomiast pastwisk nie wyznaczono. Dopiero w związku z ich protestami, sprawę tę uregulowano.

W czerwcu 1870 roku obradowała w Białowieży komisja Ministerstwa Dóbr Państwowych, która przeprowadziła kontrolę gospodarki w Puszczy. Komisja wydała szereg postanowień, w tym m.in. o zwiększeniu sianokosów dla żubrów. Zezwoliła ona również na wypas inwentarza chłopskiego, nakładając jednocześnie obowiązek ogradzania pastewników płotami.

W 1875 roku Zarząd Puszczy postanowił odgrodzić płotem część żubrową od części gospodarczej Puszczy. Zygmunt Gloger twierdził, że w tym czasie ogólna liczba dobytku chowanego przez strzelców, strażników, leśniczych i włościan w obrębie Puszczy, przewyższała co najmniej dziesięć razy ilość żubrów („Biblioteka Warszawska” T. 1, 1881).

Po upływie dziesięciu lat ogrodzenie zaczęło stopniowo niszczeć i bydło chłopskie coraz częściej przenikało w głąb leśnych ostępów. W tym okresie Zarząd Puszczy zaczął pobierać od chłopów opłaty za zezwolenie na wypas. Opłaty te wynosiły od 63 do 75 kopiejek, a w niektórych miejscach nawet 1 rub. i 49 kop. od sztuki. Z tego tytułu w drugiej połowie lat osiemdziesiątych XIX wieku uzyskiwano rocznie dochód w wysokości od 3700 rubli do około 4300 rubli. W 1888 roku, gdy Puszcza Białowieska stała się prywatną własnością carską, ilość wypasanego bydła w Puszczy wynosiła 6348 sztuk.

Zarząd Apanażowy Puszczy podzielił jej obszar na trzy okręgi wypasania – zachodni, wschodni oraz południowy. Podniósł też opłaty za wypas w zależności od okręgu. W 1889 roku dochody z wypasu we wszystkich trzech okręgach wyniosły łącznie blisko 5000 tys. rubli. W 1893 roku Zarząd zmniejszył teren wypasu w lesie do ok. 40000 ha i wprowadził opłatę za jedną sztukę bydła w wysokości 65 kopiejek. Dwa lata później opłaty od wypasanego bydła znacznie wzrosły. Pobierano po 1,40 rubla od sztuki, a za cielę lub woła pociągowego – po 70 kop. W 1900 roku wpływy z tego tytułu wyniosły ok. 7000 rubli, rok później spadły do ok. 6200 rubli, a w 1902 roku nie przekroczyły już 6000 rubli. Spadek wpływów był wynikiem buntu chłopów w 1901 roku, którzy wymusili na Zarządzie obniżenie opłat do 1,20 rubla za sztukę.

Częsta styczność bydła z dzikimi zwierzętami doprowadziła w 1910 roku do wystąpienia u tych ostatnich zarazy bydlęcej pyska i racic. Chorobę tę stwierdzono również u żubrów. Pisma warszawskie donosiły, że na skutek zarazy padło w Puszczy 60 żubrów i 15100 sztuk innej zwierzyny racicowej. W 1913 roku choroba ta pojawiła się w zachodniej części guberni grodzieńskiej, atakując zwierzęta domowe. W majątku Wierzchowice w ciągu dwóch tygodni padło około 60 sztuk bydła rogatego i źrebiąt.

W związku z wystąpieniem epidemii Zarząd Apanażowy Puszczy wydał zakaz wypasania zwierząt domowych w lesie. Okazał się on bardzo uciążliwy dla chłopów. Różnymi sposobami dążyli oni do jego odwołania. W 1912 roku wykorzystali pobyt cara Mikołaja II w Białowieży, wręczając mu „proszenije” (prośbę) o anulowanie zakazu wypasu. Bydło wkrótce powróciło do puszczańskich ostępów.

W okresie międzywojennym administracja leśna stopniowo ograniczała tereny wypasowe w Puszczy. Metodiusz Romanow, przedstawiając w „Lesie Polskim” (nr 10/1929) zarys przyrodniczo-leśnych podstaw racjonalnej gospodarki w Puszczy Białowieskiej, pisał: „Liczba oddziałów, w które może być wpuszczane bydło, będzie się co roku zmniejszała i za parę lat nie pozostanie ani jednego hektara dla wypasu. Tradycja zaś w tym kierunku tak silnie zakorzeniona jest wśród miejscowej ludności, że same tylko rygory niewiele pomogą. Dlatego konieczne jest znaleźć środki, któreby w pewnej mierze zadowolniły te najważniejsze w danym wypadku potrzeby życiowe miejscowej ludności”.

Niestety, przewidywana przez Romanowa stopniowa redukcja obszaru przeznaczonego do wypasu okazała się być tylko pobożnym życzeniem. Administracja leśna robiła jednak wszystko, aby złagodzić złe następstwa wypasu. W latach trzydziestych zezwolono ludności wiejskiej na koszenie trawy na liniach gospodarczych, pasach przydrożnych, uprawach, zrębach itp. na potrzeby żywieniowe inwentarza domowego. Oczywiście nie za darmo. Na terenie Dyrekcji Lasów Państwowych w Białowieży obowiązywały następujące stawki: 10 groszy za jedną płachtę, 80 gr. za wóz jednokonny, 1,20 zł za wóz parokonny, 1 zł za jeden miesiąc po jednej płachcie dziennie. Wypas bydła w lesie również nie był bezpłatny, przy czym wysokość opłat stale podwyższano.

W okresie powojennym wypasy w Puszczy, przedzielonej granicą państwową, były kontynuowane. W marcu 1948 roku komisja, powołana przez Wojewódzką Radę Narodową w Białymstoku, przeprowadziła wizję lokalną na terenie nadleśnictw Hajnówka i Białowieża. Stwierdziła ona między innymi, że na skutek wypasów inwentarza należącego do mieszkańców wsi położonych wewnątrz i na obrzeżach Puszczy powstają ogromne szkody w nalotach, podrostach i młodnikach najcenniejszych gatunków drzew. W 1955 roku Białowieski Okręg Lasów Państwowych wystąpił do Zarządu Melioracji i Użytków Zielonych z wnioskiem o jak najszybsze wykonanie melioracji łąk i pastwisk gromady Białowieża, w celu wyeliminowania wypasu bydła na terenie Puszczy.

W 1958 roku Władysław Sosnowski z Zarządu Lasów Państwowych w Białymstoku określił szkody wyrządzane przez bydło jako najpoważniejszy problem Puszczy z dziedziny ochrony lasu. Twierdził, że zarówno Zarząd LP, jak i miejscowy Rejon LP oraz nadleśnictwa puszczańskie nie mogą mimo podjętego wysiłku opanować sytuacji. Ilość wypasanego w sezonie bydła domowego obliczano w drugiej połowie lat czterdziestych na 2500-3000 sztuk. Powierzchnia oddana pod wypasy oficjalnie wynosiła około 2000 ha, jednakże w rzeczywistości bydło penetrowało o wiele większą część Puszczy.

Dokładną ilość wypasanego bydła na terenie polskiej części Puszczy Białowieskiej w okresie 1955-1967 obliczył w 1968 roku Sławomir Wroczyński i przedstawił ją w opracowaniu na użytek wewnętrzny Lasów Państwowych. Otóż na terenie nadleśnictw puszczańskich wypasane były: w 1955 roku – 1433 sztuki, w 1962 roku – 1356 sztuk, w 1965 roku – 1107 sztuk i w 1967 roku – 814 sztuk. Z tych danych wynika, że wypasy były systematycznie ograniczane. Przy tym zmniejszała się powierzchnia oddana do wypasu: od 10.331 ha w 1955 roku do 5.106 ha w 1967 roku.

Wypasy setek sztuk bydła w lesie wyrządzały olbrzymie szkody w odnowieniach naturalnych. Nadleśnictwa starały się temu zapobiegać. Ściśle lokalizowały tereny wypasowe w poszczególnych jednostkach, ogradzały płotami uprawy leśne. W latach 1956-1960 wykonano ponad 159000 metrów bieżących płotów. Grodzono również drzewostany przeznaczone pod wypas. Ponadto wyznaczano drogi do przegonu bydła.

Dokładnej analizie były poddane ilości bydła i łąk posiadanych przez okoliczne wsie. W wyniku tych analiz ustalono dziesięć wsi, których zasoby użytków zielonych pozwalały wyłączyć je z wypasów w Puszczy. W stosunku do pozostałych wsi wysiłki administracji leśnej szły w kierunku zwiększenia ich bazy pokarmowej. Miały temu służyć m.in. podejmowane starania o rozpoczęcie melioracji rzeki Narewki i położonych nad nią łąk. Nieoczekiwanym przeciwnikiem takiego rozwiązania okazała się Rada Naukowa Białowieskiego Parku Narodowego, która sprzeciwiła się pracom melioracyjnym w części doliny położonej na północny zachód od Białowieży. Obawiała się, że może to przynieść tej części Parku Narodowego złe skutki. Planowane prace melioracyjne nie wywołały natomiast sprzeciwu Komitetu Nauk Leśnych, który uważał, że „należy stopniowo dążyć do całkowitej likwidacji wypasów bydła w lasach puszczańskich, tworząc jednocześnie odpowiednie ekwiwalenty bazy paszowej na terenach nieleśnych”.

Zarząd Lasów Państwowych i Rejon LP w Białowieży skutecznie ukrócały zdarzające się przypadki wypasania bydła w lesie przez własny personel terenowy. Ostro reagowano na naruszenia tego zakazu.

Pod koniec października 1959 roku, w związku ze stwierdzonym we wsi Pogorzelce przypadkiem pryszczycy u krowy, Prezydium GRN w Białowieży, Wydział Rolnictwa i Leśnictwa PRN w Hajnówce oraz Powiatowy Lekarz Weterynarii wydali zakaz wypasu bydła rogatego w Puszczy Białowieskiej ze względu na niebezpieczeństwo zarażenia żubrów przebywających na wolności, jak i zawleczenia choroby do rezerwatu. W tym miejscu należy wspomnieć, że 13 września 1952 roku z rezerwatu hodowlanego Białowieskiego Parku Narodowego wypuszczono na wolność dwa pierwsze żubry, w następnym roku dołączyły do nich trzy kolejne sztuki, w 1955 roku – jedna i w 1957 roku – trzy sztuki. W 1957 roku urodziło się pierwsze żubrzę na wolności. Janusz Gill w monografii „Zarys fizjologii żubra” (1999) stwierdza, że wypuszczenie żubrów na wolność przyczyniło się w znaczącym stopniu do wydania całkowitego zakazu wypasu bydła domowego w Puszczy. Miało to dla żubrów istotne znaczenie tak ze względów sanitarnych, jak i epidemiologicznych.

Meliorację Narewki i łąk znajdujących się w jej dolinie przeprowadzono w początku lat sześćdziesiątych. Dla Białowieży oznaczało to całkowitą utratę prawa do wypasania krów w puszczy. Mieszkańcy osady długo nie poddawali się, walcząc o powrót bydła do lasu. Chwytali się różnych sposobów, wykorzystywali różne okazje do wywierania nacisku na władze. Szukali poparcia nawet u kandydatów na posłów – Jerzego Sztachelskiego i Eugenii Krassowskiej, którzy w kwietniu 1961 roku mieli w Białowieży spotkanie przedwyborcze.

Poczciwe bydło na początku lat siedemdziesiątych musiało jednak całkowicie opuścić Puszczę. Od tego czasu było wypasane tylko na pastwiskach i polach. Piotr Zaborny pamięta, że w latach sześćdziesiątych pogłowie krów w Białowieży liczyło jeszcze ponad dwieście sztuk. Ich ilość jednak stale się zmniejszała. Działo się tak nie tylko w Białowieży, ale i w innych wsiach w obrębie Puszczy Białowieskiej. W 1983 roku w Białowieży hodowano już tylko 118 krów. Obecnie krowę w okolicznych wsiach można jeszcze gdzieniegdzie zobaczyć, niemniej ich los zdaje się być przesądzony.

Uczeni i leśnicy oceniają, że długotrwały wypas zwierząt gospodarskich pozostawił wyraźne i długotrwałe ślady w strukturze drzewostanów i składzie gatunkowym roślinności dna lasu Puszczy Białowieskiej. Jego wpływem najmocniej zostały dotknięte partie lasu wzdłuż granicy Puszczy i dookoła wsi puszczańskich. Na to nałożyły się dodatkowo inne formy aktywności człowieka na tym obszarze.

 

Piotr Bajko

 

Puszcza zażubrzona

Każdego roku w Puszczy Białowieskiej przeprowadza się liczenie żubrów, zarówno w części polskiej jak i białoruskiej. Inwentaryzacja trwa wiele dni i zazwyczaj kończy się w drugiej lub trzeciej dekadzie lutego. Ustala się stan żubrów na koniec poprzedniego roku. W bieżącym roku inwentaryzacja obejmowała także tereny przyległe do Puszczy, gdyż populacja białowieska wraz ze wzrostem liczebności powiększa teren przez nią zajmowany. Najdalsze obserwacje żubrów po polskiej stronie dokonywano w odległości 60-70 km od Białowieży. Ustalono, że na koniec 2016 roku na terenie całej Puszczy oraz w jej sąsiedztwie żyło łącznie 1108 tych zwierząt.

W polskiej części Puszczy naliczono 596 sztuk, tj. więcej o 18 niż rok wcześniej. W ubiegłym roku urodziło się 70 żubrząt, ubytki zaś (upadki, odłowy i eliminacje) wyniosły 27 sztuk. Żubry z białowieskiej populacji stwierdzono na terenie pięciu nadleśnictw – Białowieża, Browsk, Hajnówka, Bielsk i Rudka.

Po stronie białoruskiej skontrolowano 16 nadleśnictw na terenie rejonów kamienieckiego i prużańskiego (okręg brzeski) oraz w rejonie świsłockim (okręg grodzieński). Ustalono, że żubry przebywają w 11 nadleśnictwach. Stan żubrów na 31 grudnia 2016 roku wyniósł 512 sztuk, tj. 32 sztuki więcej niż w rok wcześniej. W 2016 roku urodziło się 58 cieląt, z których dwa, z powodu późnego urodzenia, padły z wychłodzenia. Cielęta rodziły się w okresie od kwietnia do grudnia, jednakże większość z nich przychodziła na świat w najbardziej sprzyjających porach roku – wiosną i latem. Naliczono 323 sztuki dorosłych żubrów. Ubytki wyniosły 20 sztuk. Miejsca przebywania 4 sztuk nie udało się ustalić. (pb)

Nauczyciele i uczniowie w latach 1954-1964

70 lat LO w Michałowie


4. Wymieniony w tytule przedział czasowy charakteryzował się licznymi zmianami w dziejach polskiej oświaty, które nie ominęły Liceum Ogólnokształcącego w Michałowie. Zmieniono nazwę szkoły, jej dyrektora i zasady funkcjonowania. Największe zmiany zaszły w gronie profesorskim i składzie osobowym i warunkach socjalnych uczniów.

Nowy dyrektor, nowe wyzwania

1 września 1956 roku stanowisko dyrektora szkoły ogólnokształcącej stopnia podstawowego i licealnego w Michałowie objął Władysław Chomicz, były szef takiej samej szkoły w Ełku. W pierwszym dniu jego urzędowania istniało 7 oddziałów liceum, w których pobierało naukę łącznie 224 uczniów. W tym czasie do szkoły zaczęły wkraczać roczniki powojennego wyżu demograficznego i dyrektor stanął przed wyborem jednego z dwóch wariantów:

– utrzymać dotychczasowy stan organizacyjny liceum i wprowadzić trzecią zmianę w szkole podstawowej.

– ograniczyć nabór w liceum do jednego ciągu klas licealnych i utrzymać naukę w klasach podstawowych na dwie zmiany.

Wybrano wariant drugi, w rezultacie czego liczba uczniów w liceum systematycznie malała i w ostatnim roku szkolnym jego kadencji (1963/64) działały tylko cztery oddziały klas licealnych, w których pobierało naukę 151 uczniów. Natomiast szybko wzrastała ilość uczniów w klasach podstawowych.

 

Odmłodzenie zespołu nauczycielskiego

Z inicjatywy Władysława Chomicza został odmłodzony sędziwy zespół nauczycielski. W zarządzaniu personelem pedagogicznym dyrektor preferował kandydatów legitymujących się wyższym wykształceniem magisterskim, chociaż sam nie miał tego tytułu. Spośród 12 nowo zatrudnionych nauczycieli 8 miało tytuł magistra, przy czym większość z nich podejmowała pracę bezpośrednio po studiach na podstawie obowiązujących wówczas nakazów pracy.

Logiczną konsekwencją podniesienia poziomu kwalifikacji nauczycieli, którzy stawiali uczniom wysokie wymagania, było unowocześnienie metod nauczania i modyfikacja systemu wychowawczego.

W pamięci wielu uczniów z lat sześćdziesiątych zapisali się m.in. dwaj młodzi nauczyciele przedmiotów maturalnych, legitymujący się stopniem magistra: polonista – Marian Kucharski (1956-1961) i matematyk – Stefan Borawski (1956-1960), którzy zasłynęli wysokimi wymaganiami wobec uczniów. Obaj samotni, polonista mały, matematyk duży, większość czasu spędzali wśród młodzieży i zaskakiwali swoimi pomysłami zarówno nauczycieli, jak i uczniów. Jako namiętni sportowcy razem z uczniami grali w piłkę nożną i wyjeżdżali (samochodem ciężarowym) na liczne zawody sportowe, reaktywowali drużynę harcerską i założyli koło teatralne.

Na polecenie Mariana Kucharskiego każdy z uczniów musiał wybrać jednego z polskich poetów oraz jednego z pisarzy zachodnich, dokładnie poznać ich twórczość i prezentować ją na lekcjach języka polskiego. Ponadto uczniowie zostali zobligowani do czytania czasopism „Kultura” i „Życie Literackie” oraz omawiania wybranych artykułów.

Duży rezonans w środowisku oświatowym wywołała „godzina wychowawcza”, przeprowadzona przez Stefana Borowskiego na temat „Wdrażania uczniów do czytania gazet i czasopism”, którą hospitował dyrektor Władysław Chomicz. Otóż zgodnie z instrukcją władz oświatowych, zalecającą ograniczanie metod werbalnych na rzecz zajęć praktycznych, wychowawca rozdał uczniom dostępne w szkole gazety i czasopisma i nakazał przeczytać ze zrozumieniem wybrane artykuły z prasy codziennej i czasopism. Sam zaś usiadł za katedrą, zanurzył się w lekturze „Po Prostu” i przez całą lekcję nie wypowiedział ani jednego słowa. W ten sposób nauczyciel matematyki „wprowadził” do procesu dydaktycznego nowy rodzaj zajęć, mianowicie – „lekcje nieme”. Interesujący okazał się finał występku nauczyciela. Otóż podejmowane przez dyrektora próby ukarania zostały oddalone przez władze oświatowe.

Pięknymi literami w dziejach szkoły zapisał się nauczyciel języków obcych i innych przedmiotów – Kazimierz Nazarczuk (1953-1960). Miał bowiem swój, jemu tylko właściwy, styl, talent pedagogiczny i rzadko spotykaną osobowość. Cechowała go wysoka kultura osobista i takt pedagogiczny, gotowość zrozumienia ucznia i chęć udzielenia pomocy, a w razie potrzeby wybaczenia mu grzechów młodości.. Poważny erudyta, pełen ciepła i miłości człowiek, potrafił utrzymać naturalną bliskość oraz dostojny dystans wobec licealistów.

Jako pedagog z dużą konsekwencją uczył, wdrażał i egzekwował zasady etyczno-moralne – prawdomówność, sprawiedliwość i uczciwość. W czasie klasówki z języka łacińskiego stawiał krzesło na stole nauczycielskim, wdrapywał się na nie i z lotu ptaka obserwował stopień samodzielności uczniów. „Gdy zauważył ściąganie – wspomina Jerzy Gryko – spadał jak jastrząb ze stołu i jednym skokiem znajdował się przy podejrzanym. Stawiał go do pionu, jeżeli delikwent przyznawał się i oddał ściągę, pozwalał mu pisać dalej. Gdy szedł w zaparte, był usuwany z klasy”. „Nie lubił lekceważącego witania się. Gdy którykolwiek z uczniów nie przywitał się właściwie, profesor Nazarczuk podchodził do niego, zdejmował czapkę, kłaniał się w pas. „Dzień dobry panu!” – mówił wyraźnie, a następnie czynności te kazał wielokrotnie powtórzyć uczniowi. Po takim kursie zasad dobrego wychowania uczniowie kłaniali się z szarmanckim ukłonem”.

 

O uczniach lat pięćdziesiątych wierszem

Kazimierz Nazarczuk pisał piękne wiersze i miał ładny charakter pisma. Oto własnoręcznie napisany wiersz, zawierający trafną – jak sądzę – diagnozę uczniów lat pięćdziesiątych. Wiersz nosi datę 15 października 1954 roku. Ale wciąż aktualne wydaje się być zawarte w puencie wezwanie młodzieży do pracy i książki.

Pod zmienionym szyldem szkoły

Ważnym wydarzeniem w dziejach szkolnictwa, w tym LO w Michałowie, było wejście w życie ustawy z dnia 15 lipca 1961 roku o systemie oświaty i wychowania. Mocą tej ustawy funkcjonująca od trzynastu lat Szkoła Ogólnokształcąca stopnia Podstawowego i Licealnego w Michałowie przeszła do historii. Od 1 września 1961 roku nadano jej nazwę: Szkoła Podstawowa i Liceum Ogólnokształcące w Michałowie, oparto na strukturze 7+4. Na nowo zdefiniowano rolę liceum, które w myśl cytowanej ustawy zapewniało „…wykształcenie ogólne i politechniczne niezbędne do podjęcia studiów wyższych oraz przysposobienie do pracy zawodowej”.

Jednak pod zmienionym szyldem obie szkoły nadal tworzyły jedną jednostkę organizacyjną: miały wspólną dyrekcję, radę pedagogiczna i komitet rodzicielski. Wspólna była również biblioteka, pokój nauczycielski, sala gimnastyczna i boisko sportowe. Nie zmieniły się zasady finansowania i obsługi administracyjno-ekonomicznej.

Natomiast wychodząc naprzeciw ówczesnym tendencjom, zainspirowanym wydarzeniami 1956 roku, demokratyzacji procesu zarządzania szkołą, dyrektor powołał zespół kierowniczy w składzie: Władysław Chomicz – przewodniczący, Józef Borowski – z-ca dyrektora, Leszek Nos – sekretarz POP, Bazyli Niedźwiecki – prezes zarządu ogniska ZNP, Wiesław Marciniak – przedstawiciel rady pedagogicznej.

Zespół nie miał kompetencji decyzyjnych, pełnił natomiast rolę organu wewnątrzszkolnego o charakterze konsultacyjno-doradczym. W jego gestii znajdowały się takie grupy spraw i problemów, jak: opiniowanie projektów planów i programów pracy dydaktyczno-wychowawczej, przydziałów nauczycielom godzin, wychowawstw i czynności dodatkowych, opiniowanie kandydatów do nagród i odznaczeń, uzgadnianie programów uroczystości oraz konsultacja projektów decyzji i dyrektora szkoły.

Za jego kadencji szkoła otrzymała pierwszy telewizor „Klejnot” o wartości 11500 zł, wszakże pod warunkiem udostępniania go mieszkańcom Michałowa. Nieomal każdego wieczora w świetlicy szkolnej gromadzili się ludzie i oglądali (oczywiście w kolorze czarno-białym) „Dziennik”, spektakle Teatru TV i sensacyjne „Kobry”.

Po ośmiu latach pełnienia obowiązków dyrektora Władysław Chomicz został zwolniony ze stanowiska i wyjechał z Michałowa.

Rok szkolny 1964/65 rozpoczął się pod kierownictwem następnego dyrektora – Józefa Rzepeckiego, dotychczasowego nauczyciela biologii w michałowskim liceum. W okresie jego krótkiej, gdyż tylko dwuletniej kadencji rozpoczęto budowę kompleksu boisk i urządzeń sportowych, na którym znajdują się bieżnia na 200 m, dwa boiska do piłki siatkowej, jedno do piłki nożnej i piłki ręcznej oraz rzutnia kulą i skocznie do skoków wzwyż i w dal. Wiele pracy włożono przy wznoszeniu unikalnej skarpy o wysokości około dwóch metrów, od strony ul. Gródeckiej. Oddanie do użytku nowoczesnego obiektu sportowego stanowiło duży krok na rzecz rozwoju sportu szkolnego, w czym nieocenione zasługi mieli nauczyciele WF – Józef Borowski, Edmund Lewicki, Mikołaj Szymczuk i Czesław Barszczewski. Od rana do późnego wieczora odbywały się ćwiczenia gimnastyczne, treningi sportowe i gry zespołowe. Zimą boisko zamieniano na lodowisko, na którym przy muzyce odbywała się nauka jazdy na łyżwach.

W tym samym czasie został wybudowany skład na opał, dzięki czemu zniknęły hałdy węgla, leżące przed prawym (wschodnim) wejściem do szkoły. Tym samym zniknęła pozaregulaminowa kara – wrzucania przez uczniów węgla do piwnic za ciężkie przewinienia.

31 sierpnia 1966 roku Józef Rzepecki zakończył swoją kadencję i podobnie jak jego poprzednicy wyjechał z Michałowa. W tym kontekście wypada odnotować, że pierwsi dyrektorzy pochodzili spoza Michałowa, albowiem zgonie ze stosowaną wówczas maksymą „nie można być prorokiem we własnym środowisku”, dyrektorów szkół (podobnie jak żołnierzy) kierowano do pracy w miejscowościach odległych od miejsca zamieszkania. A po zwolnieniu z funkcji kierowniczej byli oni z reguły przenoszeni do innych szkół.

 

Działalność opiekuńczo-wychowawcza internatu

Jeśli po oddaniu do użytku nowego budynku szkolnego nastąpiła poprawa bazy dydaktyczno-wychowawczej, to dostęp do szkoły i warunki socjalne uczniów spoza Michałowa nadal były trudne, a nieraz wręcz dramatyczne. Tylko nieliczni uczniowie z okolicznych wsi mieszkali u krewnych lub na wynajętych przez rodziców stancjach, zaś większość chodziła do szkoły pieszo albo dojeżdżała rowerami.

Z tych przesłanek powstał pomysł zorganizowania własnego internatu, którego misją było ułatwienie młodzieży wiejskiej z południowo-wschodnich krańców gminy Michałowo kształcenia się w średniej szkole ogólnokształcącej. Inicjatywa dyrektora Antoniego Stasiewicza spotkała się z aprobatą Rady Pedagogicznej LO i została zatwierdzona przez Wydział Oświaty Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Białymstoku, który zapewnił środki budżetowe na jego wyposażenie i funkcjonowanie.

Na potrzeby internatu przeznaczono trzy sale lekcyjne; jedną – na parterze na sypialnie dla chłopców i dwie na II piętrze na sypialnie dziewcząt. Tam też urządzono izolatkę dla chorych. Natomiast na stołówkę i kuchnię adaptowano część piwnic. Proces organizacji internatu został zakończony w sierpniu 1955 roku i 1 września tego roku internat rozpoczął działalność opiekuńczo-wychowawczą W pierwszym roku mieszkało w nim sześćdziesiąt osób, czterdzieści dziewcząt i dwudziestu chłopców. Warunki mieszkaniowe były raczej spartańskie. W salach o powierzchni 48 m2 stało 20 łóżek metalowych i tyleż szafek nocnych, dwie szafy ubraniowe i maleńki stolik z krzesłami. Na jednego wychowanka przypadało 2,4 m2 powierzchni mieszkalnej.

Uruchomienie internatu pozwoliło na zwiększenie zasięgu rekrutacji uczniów z odległych miejscowości gminy Michałowo oraz gmin ościennych: Gródek i Narew, a nawet Zabłudów i Krynki. Internat zapewniał młodzieży całodzienne wyżywienie, miejsce do snu, odrabiania lekcji oraz rozwijania talentów i zaspokajanie indywidualnych zainteresowań. Właśnie tutaj uczniowie uczyli się żyć i pracować w grupie, jeść nożem i widelcem, nakrywać do stołu, dbać o higienę osobistą, racjonalnie spędzać czas wolny… Zatem był to drugi dom, który wprawdzie był bardzo ciasny, lecz w sposób profesjonalny przygotowywał młodzież do dorosłego życia.

Rytm zajęć i czynności wychowanków określał „Ramowy rozkład zajęć internatu” Oto podstawowa wersja tego dokumentu.

 

Lp Godziny
od – do
Wyszczególnienie zajęć
i czynności
1. 700 Pobudka
2. 700-730 Toaleta poranna, ścielenie łóżek, sprzątanie
3. 730-750 Śniadanie, przygotowanie się do szkoły
4. 800-1400 Zajęcia lekcyjne
5. 1400-1500 Obiad
6. 1500-1600 Czas wolny
7. 1600-1800 Odrabianie lekcji. Udział w zajęciach pozalekcyjnych kół przedmiotowych, zespołów artystycznych i sekcji sportowych
8. 1800-1930 Kolacja
9. 1930-2100 Zajęcia własne (gry świetlicowe, konkursy, treningi sportowe i gry zespołowe na sali gimnastycznej lub boisku sportowym, oglądanie tv, czytanie prasy i książek)
10. 2100-2130 Apel wieczorny
11. 2130-2200 Przygotowanie się do snu
12. 2200-700 Cisza nocna

 

Główne zadania internatu określał „Plan pracy opiekuńczo-wychowawczej”, uchwalany przez Radę Wychowawców na początku każdego roku szkolnego. Stanowił on podstawę do sporządzania przez każdego wychowawcę okresowych planów pracy wychowawczej dla poszczególnych grup. Analizy realizacji planowanych zadań dokonywano na zebraniach Rady Wychowów po zakończeniu każdego okresu. Oprócz zadań okresowych raz na tydzień odbywały się krótkie spotkania wychowawców, na których ustalano najważniejsze zadania wychowawcze na nadchodzący tydzień.

Na podkreślenie zasługuje aktywna działalność samorządu wychowanków internatu. Wybory organów samorządu (Rady Wychowanków Internatu, Zarządu Sekcji i Komisji Rewizyjnej) odbywały się z reguły w listopadzie, po wstępnej adaptacji wychowanków nowo przyjętych do internatu, na zebraniu ogólnym wszystkich wychowanków internatu.

Każdy wychowanek był członkiem jednej z sekcji problemowych, którą kierował zarząd sekcji, w skład którego wchodzili przewodniczący selekcji oraz dwóch-trzech członków wybranych przez młodzież. Oto zadania kilku przykładowo wybranych sekcji:

Sekcja gospodarcza – umieszczanie w gazetce wyników konkursu czystości, kontrola sprzątania w salach, na korytarzu, w ubikacji itp., kontrola przygotowania przez kucharki posiłków, pomoc w stołówce.

Sekcja czasu wolnego – organizacja rozgrywek sportowych, przygotowanie pogadanek na różne tematy, organizowanie zbiorowego oglądania filmów, TV, dyskusja nad problemem występującym w filmie.

Sekcja naukowa – pomoc w nauce, sprowadzanie filmów popularnonaukowych z Filmosu Białystok, organizacja imprez popularnonaukowych, np. konkursu wiedzy o Koperniku, przygotowanie sesji popularnonaukowych, udział w olimpiadach i konkursach przedmiotowych.

Wychowankowie internatu brali aktywny udział w działalności kulturalnej szkoły i środowiska. To właśnie oni stanowili trzon chóru szkolnego i zespołu artystycznego, które przygotowywały części artystyczne uroczyści szkolnych, gminnych i powiatowych. Tutaj mieszkali laureaci licznych konkursów, olimpiad przedmiotowych i zawodów sportowych.

Jak widać pobyt w internacie nie był sielanką. Każdy dzień, od rana do późnego wieczora, wypełniony był wieloma, cyklicznie powtarzającymi się zadaniami i czynnościami. Nie lada sztuką było funkcjonować w dwudziestoosobowej sali z administracyjnie dobranymi koleżankami i kolegami o różnych osobowościach, temperamentach, zainteresowaniach, uznawanych wartościach i poglądach. Nad rytmiczną i prawidłową realizacją zadań i bezpieczeństwem wychowanków czuwali: kierownik i wychowawcy internatu, którzy byli nauczycielami przedmiotowymi w liceum. Oni też rozstrzygali wszelkie animozje między wychowankami.

Poza działalnością dydaktyczno-wychowawczą i kulturalną internat prowadził szeroką działalność gospodarczą. Na działce szkolnej założono własny ogród, gdzie wychowankowie internatu sadzili i pielęgnowali warzywa, truskawki, krzewy i drzewa owocowe. Natomiast w okresie trudności w zaopatrzeniu w mięso i wyroby mięsne pracownicy pomocniczy prowadzili hodowlę trzody chlewnej. Z tych względów wyżywienie w internacie było zdrowe, kaloryczne i smaczne. Z dużą troską dbały o to intendentki internatu, a zwłaszcza Wiera Greś i Helena Sawicka, które układały jadłospisy. Dlatego z obiadów w stołówce internatu chętnie korzystali zarówno uczniowie mieszkający na stancjach i dojeżdżający do szkoły, jak też nauczyciele.

W okresie 22 lat istnienia internatu funkcję kierownika sprawowali Michalina Średzińska, Helena Urbańska, Janina Olszewka-Adamowicz, Wanda Krajewska, Józef Borowski, Wiesław Marciniak, Antoni Kalinowski. Natomiast wychowawcami byli Józef Dutko, Wanda Krajewska, Marian Kucharski, Wiesław Marciniak, Wiktor Niekało, Janusz Pikulinśki, Czesław Barszczewski, Krystyna Margol, Alicja Domanowska, Raisa Sakowicz, Irena Kuryło, Mikołaj Matys, Jolanta Karpowicz, Taisa Szeremeta-Subieta, Stanisława Krućko i Teresa Laskowska.

Zorganizowany w roku szkolnym 1955/56 internat istniał do 30 czerwca 1979 roku. W tym okresie z internatu skorzystało 412 uczniów. Likwidację internatu wymusiła trudna sytuacja lokalowa Liceum Ogólnokształcącego i Szkoły Podstawowej w Michałowie. Konieczna była budowa odrębnego obiektu. Cdn

 

Bazyli Niedźwiecki

Maj pod znakiem muzyki cerkiewnej

W maju jak co roku od piętnastu już lat obędą się w naszym regionie dwa festiwale muzyki cerkiewnej. Najpierw – w dniach 8-13 maja w Hajnówce – XXXVI Międzynarodowy Festiwal Hajnowskie Dni Muzyki Cerkiewnej, a następnie – od 24 do 28 maja – XXXVI Międzynarodowy Festiwal Muzyki Cerkiewnej „Hajnówka 2017” w Białymstoku. Obie imprezy są kontynuacją zapoczątkowanych w 1982 w Hajnówce Dni Muzyki Cerkiewnej. Spory wśród organizatorów doprowadziły do tego, że od 2002 r. organizowane są dwa festiwale.

 

XXXVI Międzynarodowy Festiwal Hajnowskie Dni Muzyki Cerkiewnej 2017 (program)

 

8.05.2017

Koncert inauguracyjny w wykonaniu Chóru Kameralnego „Błahowiest”, Ryga (Łotwa), godz.18.00, sobór Świętej Trójcy w Hajnówce

 

Przesłuchania konkursowe w soborze Świętej Trójcy w Hajnówce, pocz. o godz. 16.00

 

10.05.2017

  1. Zespół „Stebło”, Białystok (Polska)
  2. Chór parafii prawosławnej św.św. Cyryla i Metodego w Wołkowysku (Białoruś)
  3. Chór „Chabry”, Grodno (Białoruś)
  4. Dziecięcy chór „Szyszkin lies” parafii prawosławnej Narodzenia św. Jana Chrzciciela w Hajnówce w Hajnówce (Polska)
  5. Chór parafii prawosławnej Wniebowzięcia Pańskiego w Orzeszkowie (Polska)
  6. Chór parafii prawosławnej Aleksandra Newskiego w Sokółce (Polska)
  7. Chór szkoły niedzielnej parafii prawosławnej Symeona Słupnika w Kamieńcu (Białoruś)
  8. Chór parafii prawosławnej Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny w Bielsku Podlaskim (Polska)
  9. Chór dziecięcy soboru Świętej Trójcy w Hajnówce (Polska)

 

11.05.2017

  1. Kwintet „Dołgij Wieczer”, Hajnówka (Polska)
  2. Zespół „Woskliknowienije”, Hajnówka (Polska)
  3. Chór „Classik”, Mińsk (Białoruś)
  4. Zespół wokalny „Mnohaja Leta”, Kijów (Ukraina)
  5. Chór „Wozrożdzienije”, Homel (Białoruś)
  6. Chór parafii prawosławnej Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny w Zabłudowie (Polska)
  7. Folklorystyczny chór szkoły sztuki w Kobuliebi (Gruzja)
  8. Katedralny chór parafii prawosławnej Świętej Trójcy w Hajnówce (Polska)
  9. Chór rodzinny parafii przymonasterskiej Zwiastowania NMP i parafii Jana Teologa, w Supraślu (Polska)
  10. Amatorski chór żeński Miejskiego Centrum Kultury w Nowogrodzie Wielkim (Rosja)

 

12.05.2017

  1. Kameralny chór żeński im. św. Lidii, Warszawa (Polska)
  2. Chór katedry prawosławnej św. Aleksandra Newskiego, Łódź (Polska)
  3. Zespół wokalny „Cantus Delicium”, Pyrzyce (Polska)
  4. Zespół wokalny „Muzyka.cerkiew.pl”, Warszawa (Polska)
  5. Arcybiskupi chór soboru Świętego Ducha, Mińsk (Białoruś)
  6. Chór Państwowej Mohylewskiej Szkoły Sztuk, Mohylew (Białoruś)
  7. Chór duchowieństa dziecezji grodzieńskiej, Grodno (Białoruś)
  8. Chór „Metropolita Joseph Naniescu”, Jassy (Rumunia)
  9. Chór „Cantabile”, Kamienskoje (Ukraina)
  10. Charkowski Chór Chłopięcy, Charków (Ukraina)

 

Koncert Plenerowy „Uczta folklorystyczna” w Ośrodku Edukacji Leśnej „Jagiellońskie” Białowieża (Żwirownia), godz. 20.30

 

13.05.2017

godz.13.00 – ogłoszenie wyników, Hajnowski Dom Kultury

godz.15.00 – Koncert galowy w soborze Świętej Trójcy w Hajnówce (ul. Ks. Dziewiatowskiego 15)

godz.18.00 – Koncert galowy w cerkwi Hagia Sophia w Białymstoku (ul. Trawiasta 5)

 

W ramach festiwalu odbędą się liczne towarzyszące koncerty muzyki cerkiewnej i folklorystycznej, m.in.:

w kościele katolickim w Korycinie (7 maja, godz. 18)

w kościele św. Antoniego w Sokółce (11 maja, godz. 18)

w Gminnym Ośrodku Kultury w Czeremsze (10 maja, godz. 17)

w Bielskim Domu Kultury (11 maja, godz. 18)

w cerkwiach w Michałowie (10 maja, godz. 18), Narewce, (11 maja, godz. 18), Gródku (11 maja, godz. 18), Mielniku (12 maja, godz. 18), Siemiatyczach (12 maja, godz. 18)

Informacje ze strony festiwal.cerkiew.pl

XXXVI Międzynarodowy Festiwal Muzyki Cerkiewnej „Hajnówka 2017” (program)

 

Inauguracja24 maja 2017, godz. 19.00

(Opera i Filharmonia Podlaska, Białystok, ul. Podleśna 2)

Koncert inauguracyjny „Arcydzieła muzyki cerkiewnej” w wykonaniu Chóru Rosyjskiej Akademii Muzyki im. Gniesinych pod dyr. Dmitrija Oniegina

 

Przesłuchania konkursowe

Opera i Filharmonia Podlaska, Białystok, ul. Podleśna 2

 

25.05.2017, godz. 17.00

  1. Zespół Staroobrzędowców „Kazaczij Krug” – Moskwa (Rosja)
  2. Chór „Nicolae Bogdan” – Sighisoara (Rumunia)
  3. Chór „Siem not radugi” Dziecięcej Szkoły Muzycznej – Klimowsk (Rosja)
  4. Dziecięco-młodzieżowy Chór „Rapsodia” Narodowego Teatru Opery i Baletu Mołdawii – Kiszyniów (Mołdawia)
  5. Wzorcowy Dziecięcy Chór „Minskije zori” – Mińsk (Białoruś)

6 .Wzorcowy Chór „Raduga” Dziecięcej Szkoły Chóralnej im. W. Rowdo – Baranowicze (Białoruś)

  1. Wzorcowy Dziecięcy Chór „Kastalija” – Moskwa (Rosja)

 

26.05.2017, godz. 17.00

  1. Międzyparafialny Chór „Kamerton” – Giżycko (Polska)
  2. Zespół Staroruskiej Sztuki Śpiewu „Srietienije” – Mińsk (Białoruś)
  3. Zespół Wokalny „Melizma” – Skopje (Macedonia)
  4. Zespół Śpiewu Sakralnego „Preobrażenije” – Szczuczin (Białoruś)
  5. Żeński Chór Akademicki „Melodia” – Iwano-Frankowsk (Ukraina)
  6. Sopocki Chór Kameralny „Continuo” – Sopot (Polska)
  7. Chór Winnickiej Uczelni Kultury i Sztuki im. M. Leontowicza – Winnica (Ukraina)
  8. Chór Akademicki Wojskowej Akademii Technicznej im. J. Dąbrowskiego – Warszawa (Polska)
  9. Męski Chór „Ąžuol klubas“ – Wilno (Litwa)
  10. Narodowa Kapełła Chóralna „Dnipro” Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. T. Szewczenko – Kijów (Ukraina)

 

27.05.2017, godz. 15.00

  1. Chór „Sogłasije” Uralskiego Państwowego Konserwatorium im. M. Musorgskiego – Jekaterynburg (Rosja)
  2. Żeński Chór Koledżu Kultury i Sztuki im. I. Ogijenko – Żytomierz (Ukraina)
  3. Żeński Chór „Mirum” Państwowego Koledżu Muzycznego – Nowopołock (Białoruś)
  4. Chór Dniepropietrowskiej Akademii Muzyki im. M. Glinki – Dniepropietrowsk (Ukraina)
  5. Kowieński Wokalny Zespół „Acusto” – Kowno (Litwa)
  6. Katedralny Chór „Znamiennia” – Równe (Ukraina)
  7. Kameralny Chór „Miejskiej Kapełły Mohylewa” – Mohylew (Białoruś)
  8. Chóralny Zespół Solistów „Tiebie pojem” – Krasnojarsk (Rosja)
  9. Akademicki Kameralny Chór „Chreszczatyk” – Kijów (Ukraina)

Podczas koncertu inauguracyjnego XXXVI Midzynarodowego Festiwalu Muzyki Cerkiewnej „Hajnówka 2017” w Biaymstoku wystpi Chór Rosyjskiej Akademii Muzyki im. Gniesinych pod dyr. Dmitrija Oniegina z Moskwy – laureat I miejsca w kategorii chórów zawodowych ubiegorocznej edycji festiwalu

 

Zakończenie festiwalu

28.05.2017 (Opera i Filharmonia Podlaska, Białystok, ul. Podleśna 2)

godz. 14.00 – Ogłoszenie werdyktu jury i wręczenie nagród

godz. 16.00 – Koncert galowy

 

Informacje ze strony festiwal-hajnowka.pl

Найбольшы кірмаш кніг на ўсход ад Віслы

Алена Брава і Анэта Прымака-Онішк (фота Міры Лукшы)

У Беластоку прайшоў Міжнародны кніжны кірмаш, на якім прадстаўленыя 82 выдавецтвы з Польшчы, а таксама 4 з Беларусі. Нязменным арганізатарам мерапрыемства з’яўляецца Фонд „Суседзі”. Прайшлі таксама сустрэчы з больш за 30-цю вядомымі аўтарамі ды літаратурны фестываль «На памежжы культураў». Кірмаш праходзіў 21 – 23 красавіка ў будынку Оперы і Філармоніі ў Беластоку, у Лялечным тэатры і ў музеі кнігадрукавання ў Супраслі. Сярод запрошаных аўтараў былі Алена Брава і Барыс Пятровіч, якіх кнігі адмыслова для кірмашу перакладзены былі на польскую мову. Кнігу Алены Брава «Каменданцкі час для ластавак» („Godzina policyjna dla jaskółek”) пераклала Міра Лукша.

Тлумы сабраліся на аўтарскіх сустрэчах між іншым Кацярыны Бонды („Okularnik”, „Pochłaniacz”, „Lampiony”), родам з Гайнаўкі, «каралевы польскага крымінала» (першая аўтарская сустрэча ў Беластоку) і лаўрэаткі сёлетняй узрагароды імя Веслава Казанэцка Анэты Прымакі-Онішк за кнігу «Бежанства 1915 г. Забытыя ўцекачы».

Кніжны кірмаш у Беластоку суправаджалі канцэрты, выстаўкі, майстар-класы. Гэта найбольшы такога тыпу фестываль на ўсход ад Віслы, – казаў арганізатар Анджэй Каліноўскі, прэзас Фонду «Суседзі». – Аказалася, што толькі Беласток з’яўляецца такім актыўным – мабілізаваць людзей, паказаць колеры культуры, паказаць так, як тут мы можам паказаць – беларускую, украінскую, літоўскую. І тут адбываецца шмат цікавых падзей.
– Сярод удзельнікаў кірмаша былі самыя лепшыя беларускія выдавецтвы, якія штогод папаўняюць сваю палічку новымі літаратурнымі прапановамі, – сказаў дырэктар выдавецтва „Кнігазбор” Генадзь Вінярскі. – Штогод мы выдаем каля 100 назваў кніг. Хацелася б адзначыць, канешне, наш бэстсэлер – „Возера Радасці” Віктара Марціновіча, таксама кнігу паэзіі Уладзіміра Някляева „Толькі вершы” і лепшую кнігу года па версіі конкурса Беларускага ПЭН-цэнтра Насты Кудасавай „Маё невымаўля”.

– Што прамаўляе за тым, каб польскі чытач сягнуў па Вашую кнігу? – пытанне да Барыса Пятровіча (Сачанкі), аўтара кнігі «Спачатку была цемра» («Na początku była ciemność” у перакладзе Ежы Плютовіча на польскую мову).

Кніжка трошкі незвычайная як і для Беларусі таму, што ў нас мала хто піша пра сучаснасць, у нас больш папулярная гістарычная літаратура ці пішацца на ваенную тэматыку, а гэтая кніжка максімальна набліжаная для нашага часу. Падзеі там адбываюцца ў першыя гады незалежнасці Беларусі. Новая моладзь, з якой я сустракаюся часам на прэзентацыях, яна ўжо забылася ці не ведае, яны тады зусім былі маленькія, яны не ведаюць тыя часы. Старыя можа ўзгадваюць з настальгіяй у пэўным сэнсе таму, што гэта быў час іхняй маладосці. Падзеі ў гэтай кнізе адбываюцца ў 90. гады мінулага стагоддзя. Малады хлопец-галоўны герой, які пасля пераследу КГБ пацярпеў, страціў прытомнасць і некалькі гадоў правёў у доме інвалідаў. Фактычна страціў усё, нават сваё імя.

Фонд «Суседзі» неўзабаве выдасць кнігу вершаў Надзеі Артымовіч у перакладзе на польскую мову (апошняе выданне па-польску было 20 гадоў таму) – перастворыць яе паэзію Марцін Рэмбач, а восенню, мабыць, паявіцца яшчэ адна «суседская» кніга беларускага аўтара. Анджэй Каліноўскі: «Мы лічым, што літаратура паўплывае на гэта, што культурная блізкасць Польшчы і Беларусі будзе яшчэ больш зразумелая і яскравая. Таму мы хочам перакладаць універсальныя кніжкі. Я веру, што менавіта тыя ўніверсальныя кніжкі ўдалося нам знайсці і што беларускую літаратуру будуць чытаць у Познані, Вроцлаве ці ў Кракаве. Калі б я на гэта не спадзяваўся, не падняўся б перакладаў і выдання. Тыя асобы, якія памагалі мне выбраць творы, упэўнілі мяне яшчэ, што гэта літаратура па-над Падляшша. Бывае так, што яна можа быць заўважанай у Польшчы, а калі будзе, могуць знайсціся асобы, якія схочуць перакласці яе яшчэ на іншыя мовы. Мы будзем намагацца, каб так было». (лук)

Minął miesiąc (07-08/2017)

Свята беларускай культуры ў Беластоку. Выступаюць дзеткі. На здымку побач Галіна Тварановіч, Юры Баена, Міра Лукша, Барбара Гаральчук і Віктар Швед пры лаўцы з беларускімі кніжкамі (фота Міры Лукшы

W regionie. 30 maja, po ponad miesiącu od ekshumacji, w krypcie głównej cerkwi monasteru Zwiastowania Przenajświętszej Bogurodzicy i Świętego Apostoła Jana Teologa w Supraślu spoczął ponownie generał brygady arcybiskup Miron – prawosławny ordynariusz Wojska Polskiego. Arcybiskup zginął w katastrofie smoleńskiej w 2010 r. Ekshumacji dokonano na polecenie Prokuratury Krajowej.

4 czerwca w parku Planty w Białymstoku odbyło się 32. Święto Kultury Białoruskiej. W organizowanej przez Białoruskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne imprezie wystąpiło blisko trzydzieści zespołów białoruskich z całej Białostocczyzny (m.in. z Białegostoku, Hajnówki, Bielska Podlaskiego, Siemiatycz, Gródka czy Koźlik) oraz laureaci szkolnego konkursu „Piosenka białoruska”. Na scenie pojawił się też dziecięcy zespół taneczny „Podlaski wianek”, prowadzony przez Stowarzyszenie na Rzecz Dzieci i Młodzieży Uczących się Języka Białoruskiego „AB-BA”. Z Białorusi przyjechał miński zespół ludowy „Ciernica”. Jak co roku na zaaranżowanych stoiskach pojawili się też białoruscy pisarze i rękodzielnicy, w tym także z Grodna.

Пачаўся сезон беларускіх фэстаў

Як штогод з чэрвеня адбываецца на Беласточчыне шмат беларускіх фэстаў, якіх сезон закончыцца ажно пад восень. Традыцыйна такія мерапрыемствы ладзіць старэйшая наша арганізацыя – Беларускае грамадска-культурнае таварыства. Сёлетні сезон пачоло яшчэ ў канцы траўня з фэсту у Дуброве-Беластоцкай. А ў канцы чэрвеня над залівам у Саколцы БГКТ трэці ўжо раз зладзіла Ноч Купалы. Абодва мерапрыемсты атрымаліся, праўда, крыху сціплымі, бо і надвор’е было не вельмі спрыяльнае.

БГКТ буйны фэст зладзіла 4 чэрвеня ў беластоцкім парку Плянты. Было гэта штогадовае Свята беларускай культуры. Апрача песняў на сцэне вакол быў яшчэ кірмаш народнага рукадзелля ды можна было купіць беларускія кніжкі ад аўтараў-„белавежцаў”.

Цыкл народных фэстаў пачаўся таксама на Гайнаўшчыне. У рамках штогадовага праекту „І там жывуць людзі” ў паасобных вёсках арганізуе іх Гайнаўскі беларускі музей.

4 czerwca w Podlaskim Muzeum Kultury Ludowej odbyła się kolejna edycja etnograficznych Zielonych Świątek w Skansenie. Podczas imprezy nie zabrakło tradycyjnych białoruskich akcentów. Kolejny raz goście mogli zobaczyć obrzęd „wodzenia kusta”, a rzemieślnicy, artyści i rękodzielnicy z Białorusi zaprezentowali swoje wyroby i opowiadali o tajnikach ich wykonywania. Na scenie wystąpiły regionalne zespoły folklorystyczne, wykonujące wiosenne pieśni i przyśpiewki.

16 czerwca w Rajsku koło Bielska Podlaskiego odbyły się uroczystości z okazji 75 rocznicy pacyfikacji tej miejscowości, dokonanej przez Niemców. Rozpoczęły się one od liturgii w miejscowej cerkwi, celebrowanej przez prawosławnego biskupa supraskiego Grzegorza. Następnie przez wieś, do miejsca, w którym zostali rozstrzelani mieszkańcy, przeszła procesja. Harcerze z Zespołu Szkół w Augustowie wystawili wartę honorową, a przedstawiciele władz samorządowych i instytucji społecznych oddali hołd pomordowanym, składając wieńce na mogile zabitych. W imieniu zagranicznych gości głos zabrała pastor Kościoła ewangelickiego w Niemczech, Barbara Phieler, która w krótkich słowach przeprosiła mieszkańców Rajska za krzywdy dokonane przez ich przodków. 16 czerwca 1942 r., w odwecie za dwóch zabitych w pobliżu wsi przez partyzantkę radziecką żołnierzy niemieckich, rozstrzelano 149 mieszkańców Rajska. Wieś i okoliczne kolonie oraz cerkiew zostały spalone i zburzone. W 1962 r. na miejscu tragedii wybudowany został pomnik oraz płyta upamiętniająca wszystkich zamordowanych.

Белавежская пушча – сусветная каштоўнасць

Аднак, як ні дзіўна, цяперашнія польскія ўлады не хочуць такога прызнання. Белавежская пушча ў 2014 г. трапіла ў спіс сусветнай прыроднай спадчыны ЮНЕСКА. Міністр аховы асяроддзя Ян Шышка заявіў, што сталася так з парушэннем міжнароднага права і павядоміў пракуратуру.

Уладам, ляснікам ды навакольнаму насельніцтву, на жаль, без значэння тое, што гэты масіў з’яўляецца найбуйнейшым астаткам першабытнага лесу ў Еўропе. Міністр Шышка, не зважаючы на пратэсты эколагаў (з Польшчы і розных крыін) прыняў рашэнне аб масавай высечцы пушчы па-за тэрыторыяй запаведніка. Каб даць адпор аргументу аб сусветнай каштоўнасці гэтага лесу, прыдумаў запатрабаваць ад ЮНЕСКА выкрэсліць пушчу з элітнага спіску.

Тая санітарная высечка дрэў ёсць для таго тое – як паясняюць ляснікі – каб паўстрымаць экспансію караеда-друкара. Эколагі з часткай навукоўцаў сцвярджаюць, што гэта толькі прэтэкст, бо мяркуюць што ідзе высечка не толькі хворых, але і здаровых дрэў.

W dniach 16-18 czerwca w Ogrodniczkach, Supraślu i Białymstoku odbyła się siódma edycja Pikniku Militarnego „Misja Wschód”, największej plenerowej imprezy o tematyce militarnej w północno-wschodniej części Polski. Odwiedza ją kilkadziesiąt tysięcy miłośników historii i militariów, a do obozu w starej żwirowni przyjechało kilkuset rekonstruktorów z Polski i zza granicy (Rosji, Białorusi, Czech, Niemiec i Litwy). Organizatorem imprezy jest Stowarzyszenie Inicjatyw Społecznych „Czemu By Nie”, we współpracy z Muzeum Wojska w Białymstoku.

17 czerwca na trasę Białystok-Waliły wyruszyły wakacyjne weekendowe pociągi POLREGIO. W tym roku pasażerowie mogą w soboty i niedziele skorzystać z dwóch połączeń w obu kierunkach. Dodatkowe kursy zaplanowano na festiwal Basowiszcza oraz na Siabrouskuju Biasiedu.

19 czerwca białostoccy radni głosami większościowego klubu PiS i radnego Dariusza Wasilewskiego (niezrzeszony) odrzucili propozycję nadania jednej z ulic miasta imienia Władysława Bartoszewskiego. Inicjatywę zgłosiło ponad tysiąc mieszkańców Białegostoku. Zdaniem radnych, profesor Bartoszewski nie był autorytetem, a swoich wypowiedziach obrażał dużą część Polaków.

22 czerwca w auli Uniwersytetu w Białymstoku przy ul. Świerkowej otwarto wystawę ikon napisanych przez recydywistów. Zaprezentowanych zostało około trzydziestu prac osób skazanych z Zakładu Karnego w Białymstoku. Ekspozycja stanowi finał trzeciej już edycji programu „Ikonografia”, który skierowany jest do osadzonych różnych wyznań, choć uczestnikami są w większości osoby prawosławne. W tym roku zajęcia, prowadzone były pod okiem profesjonalnego ikonografa Jana Grigoruka, trwały trzy miesiące, a wzięło w nich udział około dwudziestu osób.

W dniach 23-25 czerwca w Białymstoku odbyła się kolejna edycja Half­way Festival, dorocznej białostockiej songwriterskiej imprezy muzycznej. Na scenie wystąpili artyści z Polski, Białorusi, Islandii, USA, Nowej Zelandii i Grenlandii. Białoruś reprezentowała grupa SHUMA, prezentująca, jak napisali organizatorzy festiwalu, znakomitą mieszankę białoruskich archaicznych pieśni, stanowiących spuściznę po wschodniosłowiańskich pogańskich rytuałach oraz współczesnej elektroniki. Organizatorem imprezy jest Opera i Filharmonia Podlaska – Europejskie Centrum Sztuki w Białymstoku.

W Muzeum Ikon w Supraślu otwarto prezentację prac Jerzego Nowosielskiego, na którą składa się szafirowy ikonostas z Orzeszkowa i ikony z Klejnik – cenne dzieła stworzone dla podlaskich cerkwi, a nieprzyjęte przez wiernych. Ikony zostały wypożyczone z parafii prawosławnej Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny w Krakowie. Można je oglądać do 14 października.

Przez cały czerwiec trwały protesty różnych środowisk przeciwko nadmiernej ich zdaniem wycince drzew w Puszczy Białowieskiej. Protestowano w różnych formach – pisano listy, wystosowywano apele, odbywały się też czynne protesty ekologów na terenie samej puszczy, łącznie z blokowaniem maszyn, służących do prowadzenia wycinki. Przedmiotem sporu pomiędzy zwolennikami i przeciwnikami jest ilość pozyskiwanego drewna (plan zakłada150 tys. m3 rocznie, wcześniej było to ok. 40-50 tys. m3). Pojawiły się też informacje, że wielcy odbiorcy drewna nakazali wstrzymać kupowanie go z terenów nadleśnictw położonych w Puszczy Białowieskiej – tak postąpiła m.in. IKEA.

Адна са старонак даведніка пра Беласток з памылкамі пазначанымі Мірай Лукшай (фота Міры Лукшы)

Urząd Miasta w Białymstoku wydał drukiem pięćdziesięciostronnicowy przewodnik po stolicy Podlasia w różnych wersjach językowych. Białoruska zawierała ponad 250 błędów językowych. Policzyła to skrupulatnie nasza koleżanka z „Niwy” Mira Łuksza. Napisała więc list do prezydenta Tadeusza Truskolaskiego, w którym wspomina o całych fragmentach tekstu napisanych nie po białorusku, ale po rosyjsku lub po polsku, przekręconych informacjach, błędach w tłumaczeniu, wynikających z nieznajomości języka białoruskiego. Nawet tytuł na okładce wydrukowano z rażącym błędem. Urszula Mirończuk, rzeczniczka prasowa prezydenta, przeprosiła – szczególnie społeczność białoruską – za tę sytuację. Zapowiedziała też wyciągnięcie konsekwencji wobec podmiotu, który odpowiedzialny był za tłumaczenie. Felerny przewodnik wycofano z obiegu i zapowiedziano wydanie kolejnego – już bez błędów.

Вучань Яна Тарасевіча – doctor honoris causa Універсітэта ў Беластоку

Радыё Рацыя

22 чэрвеня маэстра Ежы Максімюк атрымаў званне doctor honoris causa Універсітэта ў Беластоку. Славуты дырыжор і кампазітар нарадзіўся ў Гродне, з пятага году жыцця жыў у Беластоку, дзе пачынаў сваю музычную адукацыю як вучань выдатнага беларускага кампазітара Яна Тарасевіча. Ганаровае званне было яму прызнанае як адзін з важнейшых акцэнтаў у рамках святкаванняў 20-й гадавіны універсітэта. З гэтай нагоды адбылася таксама прэзентацыя кнігі Максімюк – пра жыццё і творчасць кампазітара, які зяўляецца таксама пачэсным грамадзянінам горада Беластока.

Падчас уручэння ганаровага звання Ежы Максімюк прызнаўся, што вельмі хоча наведаць Гродна, дзе нарадзіўся, але з дзяцінства ніколі там ужо не быў. Сказаў таксама, што вельмі яму блізкая народная беларуская культура, а сваё прозвішча адназначна лічыць беларускім

Przemyt czterdziestu sztuk. biżuterii pochodzącej z wykopalisk archeologicznych – głównie bransolet z epoki brązu, żelaza oraz wczesnego średniowiecza – udaremnili funkcjonariusze Służby Celno-Skarbowej na przejściu granicznym w Bobrownikach. Niektóre z zabytków mogą pochodzić nawet z XV w. p.n.e. Nielegalnie próbowała je wwieźć do Polski 62-letnia Białorusinka. Archeologiczne artefakty owinięte były w woreczki foliowe i zatopione w zbiorniku paliwa. Za przemyt grozi kara grzywny. To nie pierwszy przypadek przemytu z Białorusi do Polski zabytków archeologicznych – poprzednio wykryto zabytkową broń.

Беларуская Атлантыда

24 чэрвеня ў Новай Луцэ ў Нараўчанскай гміне прайшла канферэнцыя „Семяноўка. Спалучае нас вялікая вада”. Прысвечана была 40-годдзю пачатку пабудовы Семяноўскага вадасховішча. Знаходзіцца яно на месцы выселеных васьмі беларускіх вёсак з Міхалоўскай і Нараўчанскай гмінаў, якіх спалучае цяпер гэтая ж „вялікая вада”. Падчас канферэнцыі з дакладамі выступілі праф. Адам Чэслаў Дабронскі і праф. Алег Латышонак з Універсітэта ў Беластоку. Абодва навукоўцы былі згодны ў тым, што такая інвестыцыя не была неабходнай. Семяноўскае вадасховішча будавалася найперш як рэзервуар пітнай вады для Беластока. Спецыяльным каналам мела яно ўзмацняць паток ракі Супрасль як асноўную крыніцу вады для беластачан. Таго канала не выкапалі да сёння, бо хутка аказалася, што Беластоку дастаткова вады і без гэтага.

Вялікай драмай было аднак прымусовае высяленне амаль трохсот сем’яў. Аказваецца, не ўся адабраная ім зямля апынулася пад вадой. Таму нашчадкі перасяленцаў дамагаюцца звароту не залітых участкаў сваёй бацькаўшчыны. Падалі яны іск на некалькі судовых спраў.

Падчас канферэнцыі быў таксама прэзентаваны незвычайны фотаальбом „Вобраз, якога няма. Заліў Семяноўка”. Яго аўтар – Аляксандр Кардаш у апошні момант паспеў увекавечыць дамы і краявіды, калі даведаўся, што тыя месцы будуць заліты вадою. Яго бабуля жыла ў вёсцы Боўтрыкі.

Уцалелі таксама здымкі залітай вадою вёскі Лука і то дзесяткі гадоў да пабудовы вадасховішча. Рабіў іх яе жыхар Якуб Смольскі, які яшчэ перад вайной здымаў сваю вёску і ваколіцу, сямейныя ўрачыстасці, вяселлі, пахаванні… Яго здымкі захоўваюцца ў Падляшскім музеі ў Беластоку

Czasopismo „Perspektywy” opublikowało doroczny ranking wyższych uczelni. Z podlaskich szkół Uniwersytet Medyczny uplasował się na 22 miejscu (od trzy pozycje wyżej niż w ubiegłym roku), Uniwersytet w Białymstoku znalazł się na 45 miejscu (o 8 pozycji niżej niż ostatnio), a Politechnika Białostocka znalazła się na pozycji 51-60 (w ubiegłym roku była o 10 oczek niżej).

Беларускія летнікі для вучняў

У канцы чэрвеня ў Белавежскай пушчы адбыліся „Сустрэчы Зоркі” – майстар- класы, якія для дзяцей з падляшскіх школ ладзіць журналістка „Нівы”, вядучая там дадатак „Зорка”. На працягу тыдня дзеткі знаёміліся з журналісцкай працай, правялі сустрэчы з беларускімі літаратарамі, мастакамі і журналістамі.

Пасля заканчэння школьнага году ў аграсядібе Бора-Здруй тыднёвы этнаграфічны летнік „Я нарадзіўся тут” правялі малодшыя дзеткі, якія вывучаюць беларускую мову ў Пачатковай школе н-р 4 у Беластоку. Старэйшыя такі летнік ў канцы чэрвеня пачалі ў Гайнаўцы. Праект рэалізуе аб’яднанне АБ-БА.

 

W kraju. 1 czerwca Trybunał Konstytucyjny orzekł, że zmiana decyzji wydanej przez rząd PiS o powstaniu gminy Grabówka jest niezgodna z Konstytucją i uchylił to postanowienie. Wniosek o zbadanie tej sprawy złożyła do TK grupa posłów PO. Trybunał orzekł, że rozporządzenie Rady Ministrów, uchylające rozporządzenie rządu PO-PSL w sprawie utworzenia gminy Grabówka, niezgodne jest m.in. z konstytucyjną zasadą pomocniczości państwa oraz faktem, że ustrój terytorialny RP zapewnia decentralizację władzy publicznej. Gmina Grabówka miała powstać 1 stycznia 2016 r. Kilka miesięcy wcześniej taką decyzję podjął rząd ówczesnej premier Ewy Kopacz, rozpoczęły się przygotowania administracyjne i prawne do działalności nowego samorządu. Tuż przed końcem roku premier Beata Szydło podpisała jednak rozporządzenie, które decyzję poprzedników uchyliło.

Памёр Уладыка Сіман

28 чэрвеня на 81-ым годзе жыцця пасля цяжкай хваробы памёр архіепіскап Лодзінскі і Познаньскі Сіман (Раманчук). Родам быў ён з Гушчэвіны, што ў Нараўчанскай гміне. У 1955 г. закончыў Педагагічны ліцэй у Бельску-Падляшскім і паступіў на філалагічны факультэт у Мінску. Пасля студыяў працаваў настаўнікам беларускай, рускай ды латынскай моваў у ліцэі ў Міхалове. У 1965 г. паступіў на тэалагічныя студыі ў Варшаве. У лютым 1970 г. быў высвячаны ў духоўны сан, праз дзевяць гадоў стаў епіскапам. З 1981 г. узначальваў Лодзінска-Познанскую епархію. У чэрвені 1993 г. быў узведзены ў сан архіепіскапа.

Св. пам. Уладыка Сіман вельмі любіў прыязджаць у родную вёску і наогул на Беласточчыну. Яшчэ два гады таму ў Міхалове сустрэўся са сваймі вучнямі ў 50-ю гадавіну іх матуры ў ліцэі. Апрача пастырскай працы быў таксама выкладчыкам Лодзінскага ўніверсітэта, пісаў таксама літаратурныя творы, між іншым на беларускай мове. Некаторыя з іх публікаваліся нядаўна ў „Ніве”.

Уладыку пахавалі на праваслаўных могілках у Лодзі. Вечная памяць!

Od 5 czerwca ruszył na antenie Bielsatu pierwszy rosyjskojęzyczny program „Wot tak” . Emitowany o godz. 20.30 (19.30 czasu polskiego) magazyn informacyjny będzie przybliżał wydarzenia w byłych republikach radzieckich. Transmitowane przez satelitę programy Biełsatu są dostępne na terytorium Białorusi, Rosji, Kaukazu, na Ukrainie i Krymie, a nawet w zachodniej części Kazachstanu.

Książka Anety Prymaki-Oniszk „Bieżeństwo 1915. Zapomniani uchodźcy”, została Książką Roku 2016 Warszawskiej Premiery Literackiej. Publikacja znalazła się również w ścisłym gronie książek nominowanych do prestiżowej Nagrody Literackiej m.st. Warszawy.

18 czerwca odbył się ingres – oficjalne wprowadzenie na tron biskupów wrocławskich – powołanego na mocy majowej decyzji Soboru Biskupów Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego arcybiskupa Jerzego (Pańkowskiego). Zastąpił on niedawno zmarłego arcybiskupa Jeremiasza.

Przedstawiciele Polski, Białorusi i Ukrainy, wchodzący w skład komisji rekomendującej projekty transgraniczne, przychylili się do ich pozytywnych ocen dokonanych przez ekspertów. Tematy, których dotyczą projekty, to poprawa dostępności transportowej regionów oraz zarządzanie i bezpieczeństwo na granicach. Wartość wnioskowanego dofinansowania to ponad 139 mln euro. Wśród rekomendowanych projektów jest 51 inicjatyw polsko-ukraińskich, 27 polsko-białoruskich, a także 4 inicjatywy trójstronne. Projekty z Podlasia mają szansę na uzyskanie ponad 26 mln euro na inwestycje; aplikowały m.in. urząd marszałkowski, miasta Suwałki i Łomża, gmina Czeremcha, powiat sejneński, Choroszcz czy Książnica Podlaska.

Narodowe Centrum Kultury ogłosiło, że rusza 17. edycja programu stypendialnego Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. O stypendium może ubiegać się twórca posiadający obywatelstwo Białorusi/Ukrainy lub innego państwa Europy środkowo-wschodniej, który złoży wniosek w terminie do 15 października 2017 r. Program przeznaczony jest dla twórców do czterdziestego roku życia i polega na półrocznym pobycie w Polsce, podczas którego laureaci realizują swoje projekty stypendialne pod opieką uznanych polskich artystów i instytucji kultury. Jego 17. edycja będzie trwać od 1 lutego do 31 lipca 2018 r.

 

W Republice Białoruś. Zalegalizowania Pogoni i biało-czerwono-białej flagi narodowej domaga się kierowana przez Siarhieja Hajdukiewicza Partia Liberalno-Demokratyczna (LDP). Ugrupowanie uważane jest za lojalne wobec Aleksandra Łukaszenki, a jego istnienie ma potwierdzać pluralizm partyjny w Białorusi. Swoje stanowisko LDP zamierza zgłosić również na forum obu izb parlamentu.

Świetłana Aleksijewicz, laureatka literackiego Nobla, nie mogła spotkać się z czytelnikami w swojej małej ojczyźnie. Obwodowa biblioteka w Homlu odmówiła przyjęcia pisarki na spotkanie autorskie, podobne problemy – jak sama powiedziała – spotkały ją w pobliskich Kapatkiewiczach, gdzie noblistka chodziła do szkoły.

W dniach 6-14 czerwca na poligonach w okolicy Brześcia rosyjscy, białoruscy i serbscy komandosi wzięli udział w manewrach „Słowiańskie Braterstwo 2017”. 800 żołnierzy ćwiczyło „działania antyterrorystyczne”. Dużo większe manewry po nazwą „Zachód 2017” odbędą się jesienią tego roku. Udział w nich weźmie ok. 13 tys. żołnierzy. Obiektem ćwiczonych operacji były m.in. Polska i Litwa. W tym samym czasie na Łotwie i w Estonii odbywały się manewry NATO.

Białoruś zakupiła od Rosji 12 maszyn Su-30SM – poinformowało Ministerstwo Obrony. Jest to jeden z kroków mających na celu „odnowienie parku maszyn bojowych” – czytamy w komunikacie.

Białoruskie władze stopniowo zaczęły wycofywać się z oskarżeń wobec rzekomych bojowników, szkolonych w państwach ościennych, którzy mieli przygotowywać zbrojne wystąpienia w kraju w okresie masowych protestów w sprawie słynnego podatku „od darmozjadów”. Sprawy karne są umarzane wobec braku jakichkolwiek dowodów winy zatrzymanych osób. Zmicier Daszkiewicz, lider opozycyjnej młodzieżówki Młody Front, jeden z oskarżonych, wobec których już wycofano zarzuty, uważa, że cała akcja od samego początku była prowokacją służb. Z kilkudziesięciu zatrzymanych w więzieniu pozostało 14 osób. Żadna z represjonowanych osób nie przyznała się do winy.

Dziewięć najważniejszych białoruskich organizacji zajmujących się obroną praw człowieka (m.in. Białoruski Komitet Helsiński i Centrum Obrony Praw Człowieka „Wiosna”) wydało wspólne oświadczenie, w którym domaga się, by władze uwolniły wszystkie osoby aresztowane w sprawie o przygotowywanie w Mińsku zamieszek. Ich zdaniem wobec więzionych opozycjonistów mogą być stosowane tortury. Potwierdził to Siarhiej Kuncewicz, członek Białoruskiej Socjaldemokratycznej Partii „Ludowa Hromada”, który opuścił więzienie KGB 2 czerwca. Powiedział, że funkcjonariusze KGB bili go i razili prądem, by wymusić zeznania kompromitujące przywódcę Ludowej Hromady i byłego więźnia politycznego Mikołę Statkiewicza. Opozycjonista zawiadomił prokuraturę o popełnionym wobec niego przestępstwie.

Zmicier Daszkiewicz, przywódca Młodego Frontu, otrzymał tegoroczną nagrodę „Za wolność słowa”. Przyznano mu ją za organizację i osobisty udział w obronie uroczyska Kuropaty pod Mińskiem, w którego bezpośrednim sąsiedztwie planowano wznieść biurowiec. Nagroda, ufundowana przez ruch „O Wolność”, jest przyznawana od 2008 r. Zwyczajowo wręcza się ją z okazji urodzin białoruskiego pisarza Wasila Bykaua (ur. 19.06.1924 r.) w jego rodzinnej wsi Byczki.

Aleś Dzianisau, wokalista i gitarzysta zespołu Dzieciuki, udostępnił na platformie TuzinFM swój solowy album „Krótka historia Białorusi”. Muzyk wykonuje na nim piosenki, ze słowami ociemniałego poety Alesia Czobata. W 2014 r. ukazał się zbiór jego wierszy pod tym samym tytułem, lirycznie opowiadający historię ziem na wschód od Bugu. Tomik natchnął grodzieńskiego artystę do stworzenia ich muzycznej adaptacji. Ze sceny „Krótką historię Białorusi” będzie można usłyszeć we wrześniu w Grodnie, Witebsku i Mińsku.

Od 1 lipca Narodowy Bank Białorusi zrezygnuje z wykorzystywania lokalnej metody liczenia wysokości swoich rezerw dewizowych, w ramach której za aktywa rezerwowe w obcej walucie uznawano aktywa w rosyjskich rublach – poinformowała strona internetowa banku. Od lipca bank będzie korzystać jedynie ze standardu Międzynarodowego Funduszu Walutowego, który nie przewiduje włączania do rezerw walutowych rosyjskich rubli. 1 czerwca 2017 r. wielkość rezerw dewizowych Białorusi wynosiła 5 239 miliardów dolarów amerykańskich według standardu MFW.

Mińska Fabryka Traktorów ma oryginalną propozycję dla turystów – planuje wprowadzić nowe atrakcje, tj. przejażdżkę traktorem po terenie fabryki i sterowanie podnośnikiem. Goście, pod okiem pracowników zakładu, mają też możliwość wykonania pięciu czynności. Pod koniec wycieczki wydawany jest im certyfikat o udziale w montażu traktora. Od początku roku MTZ odwiedziło ponad 1200 turystów, w tym 275 obcokrajowców.

Niespotykane dotąd ilości pomidorów z Turcji sprowadziła Białoruś. W ciągu trzech pierwszych miesięcy 2017 r. kupiła ich na ogólna kwotę 32,4 mln dolarów (prawie trzy razy więcej niż Polska). Komentatorzy ekonomiczni uważają, że znaczna część tych pomidorów trafia na rosyjski rynek, bowiem od 2015 r. obowiązuje na nie embargo. Dzięki temu mogą docenić ich smak konsumenci z Rosji. Zwiększenie importu z Turcji odbywa się na tle embarga spożywczego, nałożonego na te warzywa w Rosji. Pomidory objęto tam zakazem wwozu pod koniec 2015 roku, po zestrzeleniu przez tureckie lotnictwo rosyjskiego bombowca Su-24. W maju tego roku Moskwa i Ankara porozumiały się w kwestii zdjęcia embarga na częśći tureckich towarów, ale na pomidory obowiązuje ono do dziś.

 

Na świecie. Stany Zjednoczone przedłużyły termin obowiązywania sankcji wobec Białorusi o kolejny rok. Dokument w tej sprawie zamieszczono na stronie internetowej Białego Domu. Amerykańskie sankcje wobec Mińska wprowadził 16 czerwca 2006 r. George Bush jr. – po wyborach prezydenckich w Białorusi. Od tego czasu są one regularnie przedłużane. Sankcje przewidują zablokowanie kont w amerykańskich bankach objętych nimi osób, zakaz wjazdu do USA oraz prowadzenia z nimi interesów przez firmy ze Stanów Zjednoczonych.

11 czerwca weszło w życie porozumienie w sprawie zniesienia wiz dla obywateli Ukrainy podróżujących do Unii Europejskiej, podpisane 17 maja. Ukraińcy, którzy mają paszporty biometryczne, mogą wjechać do krajów UE (z wyjątkiem Wielkiej Brytanii i Irlandii) bez wizy na 90 dni w ciągu pół roku w celach biznesowych, turystycznych czy rodzinnych.

W dniach 17-24 czerwca pod kryptonimem „Żelazny Wilk” odbyły się manewry wojsk NATO, w których wzięli udział żołnierze z dziesięciu państw NATO, w tym Litwini, Polacy i Amerykanie. Żołnierze ćwiczyli obronę tzw. suwalskiego korytarza, czyli stukilometrowego obszaru pomiędzy Białorusią a obwodem kaliningradzkim.

Chiny przekażą Białorusi za darmo samochody pancerne CS/VN3, przeznaczone do szybkiego przerzucania jednostek i prowadzenia operacji specjalnych – poinformowały białoruskie portale militarne. Pojazdy zapewniają szczególnie sprawne działanie w warunkach miejskich. Białoruscy żołnierze już przeszli kurs obsługi nowego sprzętu w Chinach. Białoruś nie pierwszy raz otrzymuje pomoc wojskową z Chin – wiosną tego roku odebrano już innego rodzaju pojazdy.

Do wydziału petycji Komitetu Praw Człowieka ONZ wpłynęło pismo matki Juryja Zacharenki, 94-letniej Julii Zacharenki. Poprosiła w nim o doprowadzenie do ponownego rozpatrzenia sprawy zaginięcia syna i o wypłatę odszkodowania. Białoruskie sądy konsekwentnie odmawiają uznania Zacharenki za zmarłego. Były szef MSW Białorusi zaginął w tajemniczych okolicznościach w 1999 r. Do dziś nie udało się odnaleźć ani sprawców ewentualnego zabójstwa, ani ciała polityka. Opozycyjne źródła podają, że Zacharenka został prawdopodobnie zlikwidowany na polecenie ludzi z otoczenia Łukaszenki.

Wraz z postępującymi pracami przy budowie elektrowni atomowej w Ostrowcu w Białorusi (50 km od Wilna) rośnie napięcie i kontrowersje wokół tej kwestii. I tak 15 czerwca parlament Litwy przyjął ustawę głoszącą, iż białoruska elektrownia jądrowa zagraża bezpieczeństwu narodowemu Litwy, środowisku i zdrowiu społeczeństwa. Władze w Wilnie zapowiedziały też, że zablokują eksport do UE energii z powstającej elektrowni. Wicepremier Białorusi Uładzimir Siemaszka w odpowiedzi na działania Litwy stwierdził, iż siłownia ma zaspokoić potrzeby samej Białorusi i ewentualna rezygnacja przez kraje UE z kupowania energii z Ostrowca nie powstrzyma projektu elektrowni. Białoruski premier zapewnił ponadto, że elektrownia będzie w pełni bezpieczna, a jeśli będzie taka możliwość, to Białoruś chętnie nadwyżki energii będzie sprzedawać do Polski.

Białoruś ulokowała na zagranicznych rynkach finansowych euroobligacje na sumę 1 miliarda 400 milionów dolarów. Ich emisją zajęły się: Citi, Raiffeisen Bank International AG i Bank Rozwoju Białorusi. Białoruś powróciła w ten sposób na międzynarodowy rynek papierów wartościowych po długiej przerwie. W 2011 r. Mińsk wprowadził do obiegu euroobligacje na sumę 800 milionów dolarów i były to dotychczas jedyne euroobligacje Białorusi. Ocenia się, że popyt na nie dwukrotnie przewyższył emisję. Dzięki uzyskanym pieniądzom Białoruś będzie mogła m.in. refinansować stare euroobligacje.